Foto: nauka.kz
Astrofizika degende kóz aldyńyzǵa ne elesteidi? Jalpaq tilmen aitqanda aspannan málimet alatyn ǵylym, iá. Osy oraida Ult.kz portaly «V.G.Fesenkov atyndaǵy Astrofizika institýty elimizdegi jalǵyz institýt nemen ainalysady?», «Astrobiologiianyń negizi Qazaqstanda qalanǵan ba?», «Observatoriialar nege biikte ornalasady?» degen suraqtarǵa jaýap izdep kórdi. Al jaýapty atalǵan institýttyń ǵylymi qyzmetkeri Laýra Embergenqyzymen suhbat barysynda bile aldyq.
– Jalpy biz astronomiia degen ǵylymdy bilemiz de, astrofizikany kópshilik bile bermeidi. Astronomiia men astrofizikanyń aiyrmashylyǵy nede?
– Eń bastapqyda, osy ǵylym damyǵan kezde bastapqy ataýy astronomiia boldy. Astronomiia degenimiz bizde baiaǵy zamannan kele jatqan ǵylym. Ony baiaǵydan oqyp, úirenip, zerttep kele jatyr adamdar. Ol kezderde tehnologiia bolǵan joq. Qazirgi biz qoldanatyn formýla, eshteńe bolǵan joq. Sol kezde adamdar tek qana aspanǵa qarap, juldyzdarǵa qarap, juldyzdardan birin-biri qosyp shoqjuldyz quraǵan. Kúnder ótken saiyn birinshi juldyzdardy zerttep, sosyn shoq juldyzdardy aspanǵa qarap zerttegen. Bizde osy zertteýlermen bailanysty, aspandaǵy dene obektilerdi zerttep, qarap jumys isteimiz. Astrofizika degenimiz ol astronomiiadan shyqqan bir bóligi dep aitýǵa bolady. Astrofizikada astronomiia men fizika bailanysqan, formýlalar, zańdar. Solardy fýndamentke alyp, osy aspan denelerin zerttei bastaǵan. Mysaly, Kún nege janyp turady? Kún nege juldyz bolyp sanalady? Juldyzdar qalai janady? Astrofizika sonyń bárin zertteidi.
Iaǵni astrofizika astronomiianyń bir bóligi dep aitýǵa bolady. Fizikalyq zańdardy qoldana otyryp, zertteitin sala. Nege aspan deneleri janady? Olardyń evoliýtsiiasy qalai bolady? Olar qalai paida bolǵan? Sonyń bári osy astrofizika qamtidy dep aitýǵa bolady.
– Qazaqstanda budan basqa astrofizika institýttary bar ma? Jáne osy institýtqa esimi berilgen Fesenkov degen ǵalym jóninde aityp berińizshi.
– Bizde osy Qazaqstan boiynsha tek qana bir institýt, basqa qalalarda 1941 jyly bizge negizinde osy Almatyǵa ekspeditsiia josparlanǵan. Ekspeditsiia bul kúnniń tutylýyn qaraý úshin uiymdastyrylǵan. Buǵan 1939 jyldan bastap ǵalymdar osy Keńes odaǵy memleketterinen jinalyp, josparlaǵan. Kúnniń tutylýy degen bolady, kún tutylý bolǵanda Kúndi Ai jabady. Ai japqan kezde biz Kúnniń ainalasynda bastapqy qabat deimiz ǵoi. Atmosferanyń bóligin kóremiz. Kún tutylý degen astronomiianyń ishinde eń mańyzdy, óitkeni jai kúnderde kúndegi fotosfera degen bóliginen jaryq keledi. Sol jaryqty toqsan paiyz basqa bólikteri bar. Hromosfera, korona degen bólikterinen kelgen jaryqty biz kóre almaimyz.
Osy hromosferaǵa ótken kezde jutylyp ketedi deidi. Aýaǵa emes, kúnniń atmosferasynda jutylady. Al Kún tutylý kezinde biz osy eki bóligin kóremiz. Sodan ǵylymi málimetter alamyz. Sondyqtan osy kúnniń tutylýy astronomiia úshin óte mańyzdy qubylys. Osy úshin Keńes memleketterinen ǵalymdar keldi. Olar ózderiniń qural-jabdyqtaryn alyp keldi. Ol kzede bizdiń institýt bolǵan joq. Biraq sol 1941 jyly Ekinshi dúniejúzilik soǵys bastaldy. Ekspeditsiiaǵa kelgen ǵalymdardyń ishinde Leningrad pen Máskeýden kelgen ǵalymdar Almatyda qalady. Olar qaita almaidy, óitkeni olardyń qalalaryn evakýatsiia jasaǵan. Sonyń ishinde bizdiń ǵalym Fesenkovtyń oiyna bir ideia keledi. Qazaqstanda fizika men astonomiia salasynda jumys isteitin ǵalymdardy birge qosyp, bir kollektiv qurǵysy keldi. Sondyqtan ol bizdiń memleket basshylaryna hat jazady. Osyndai qiyn sitýatsiiaǵa qaramai, memleket basshylary quptap, solai bizdiń kollektiv quralǵan. Al soǵys bitkennen keiin osy pavilon ǵimarattar salynǵan edi.
– Ol kezde institýt qalai atalǵan?
– Eń basynda institýt jai ǵana institýt dep aitylǵan. 50-jyldary astrofizikalyq institýt degen ataq bergen jáne 1989 jyly tek qana astrofizikalyq institýt Fesenkovtyń qurmetine atalǵan.
– Al eń alǵashqy teleskop osy institýtqa qashan alyndy?
– Bizde negizinde úsh baza bar. Sonyń biri osy biz otyrǵan institýt. Teleskoptar ornalasqan jer bul «Kamenskoe plato» dep aitylady. Al bul jerde tórt teleskop bar. 1949 jyly teleskop arnaiy tapsyryspen alynǵan.
– Sosyn Asy jailaýynda teleskop bar, iá
– Iá, Asyda teleskop bar, Tian-Shanda 2 baza bar, «Tian-Shanskaia astronomicheskaia obsekrvatoriia» dep atalady. Tian-Shan jáne Asy-Túrgen observatoriiasy. Ol jerlerde teleskop bar. Tian-Shan observatoriiasynda «Vostochno-Zapadnyi soiýz 1000» degen teleskobymyz bar. Asy-Túrgende AZT -20 degen jaqsy teleskop bar. Ol teleskoptar tek qana ǵylymdyq zertteýler úshin arnalǵan. Jáne AZT-8 degen teleskop kóptegen obektilerdi, aspan deneleri zertteledi, olardan málimet alynady. Kún, juldyz, asteroid degen siiaqty. Galaktikanyń túr-túri bolady, solardyń biriniń ortasynda belsendilik kórsetetin iadrolar bolady. Al sol teleskoptan málimetter alynady.
– Al bul málimetter qaida qoldanylady?
– Olardy biz óńdeý júrgizemiz, olar eń basynda bizge shýmmen, signalmen keledi. Kóptegen shýmdar bar, atmosfera shýmy bar, kosmostan kelgen jaryqtyń shýmy bar, solardyń bárin alǵan kadrlarymyzdy óńdeimiz, olardy tazartamyz. Astronomiiada 2 metodika bar, fotometriia degen jańaǵy, spektr metodikasy bar, spektroanaliz, spektrometr, spektrografiia, fotometriia degenimiz, ol potok zertteidi. Mysaly aspan deneleriniń jaryqtyǵy ózgeretinin qaraimyz, kóptegen jyldar ortalyǵynda, nemese birneshe jyl ortalyǵyndaǵy ártúrli salaǵa, ártúrli maqsatqa bailanysty, zertteledi. Biz spektrmen obektide qandai elementter bar ekenin qaraimyz, himikalyq, elementter, mysaly, temir degen siiaqty. Aspan deneleriniń jaryqtyǵy qalai ózgeretinin qaraimyz. Ol jaryqtyń ózgerýine ne sebep boldy, quramy qandai ekenin tekseremiz. Onyń quramyn jerde otyryp qalai tekserýge bolady desek, ol óte uzaq protsess dep aitýǵa bolady. Arnaiy astronomiiada baǵdarlamalary bar. Onyń quramyn jai ǵana alyp teksermeimiz. Eń basynda kadrlar alamyz. Ol kadrlar óńdeýden ótedi. Kalibralyq kadrlarmen qosa jáne odan keiin tazartqannan keiin ony arnaiy zertteý úshin himikalyq quramynda qandai elementter baryn qaraý úshin spetsialno metodikalarymyz bar.
– Biz teleskop, aspan deneleri dese, kóne zamandaǵy Galileidi eske túsiremiz. Sol zamanda oilap tabylǵan teleskoptar birte-birte jetildirildi. Al qazirgi zamanda teleskoptan basqa, jańa tehnologiialar shyǵyp jatyr. Olar da astrofizikada qoldanylady ma?
– Iá túr-túrli. Qazir tehnologiia damyp atyr. Jańa aityp ketkendei tolqyn uzyndyǵy degen termin bar. Astrofizika, astronomiia, astrofizika da jáne. Eger de biz elektromagnittik diapazondy qarasaq, biz kóretin jaryqtyq bar, optikalyq diapazon dep aitamyz. Kóretin diapazon jaryqtyǵy jáne biz kórmeitin diapazondar bar. Olardyń tolqyn uzyndyǵy ne uzyn, ne kishkentai bolady. Sol sebepti negizinde aspan denelerdi zertteý úshin osy barlyq diapazondy qaraý kerek. Optikalyq diapazonda kórmegen obektiniń svoistvolaryn basqa diapazonda kóre alamyz, sondyqtan aspanǵa, jerdiń syrtyna kosmosqa kóptegen kosmikalyq teleskop, ǵarysh teleskoptary jiberiledi. Qazir olar óte kóp.
Rentgen diapazony degen bar. Gamma diapazony degen bar. Osy eki diapazon jaryqtyǵy bizdiń Jerge jetpeidi. Sondyqtan ony ǵaryshta alamyz deýde bolady.
– Al jerserikter she? Olarda astrofizikaǵa qatysy bar ma?
– Jerserikterdiń, iá astrofizikaǵa qatynasy bar. Mysaly bizde laboratoriia bar, jerserikterdiń soǵystylyǵyn qaraidy. Óitkeni bizdiń qazir internet qoldanyp otyrǵanymyz osy jer serikteriniń arqasynda. Eger de olar bolmasa, biz de basqa eldermen habarlasa almaimyz. Internet bolmaidy.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan
Dina Imambai
