فوتو: nauka.kz
استروفيزيكا دەگەندە كٶز الدىڭىزعا نە ەلەستەيدٸ? جالپاق تٸلمەن ايتقاندا اسپاننان مەلٸمەت الاتىن عىلىم, يە. وسى ورايدا Ult.kz پورتالى «ۆ.گ.فەسەنكوۆ اتىنداعى استروفيزيكا ينستيتۋتى ەلٸمٸزدەگٸ جالعىز ينستيتۋت نەمەن اينالىسادى?», «استروبيولوگييانىڭ نەگٸزٸ قازاقستاندا قالانعان با?», «وبسەرۆاتورييالار نەگە بيٸكتە ورنالاسادى?» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەپ كٶردٸ. ال جاۋاپتى اتالعان ينستيتۋتتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ لاۋرا ەمبەرگەنقىزىمەن سۇحبات بارىسىندا بٸلە الدىق.
– جالپى بٸز استرونومييا دەگەن عىلىمدى بٸلەمٸز دە, استروفيزيكانى كٶپشٸلٸك بٸلە بەرمەيدٸ. استرونومييا مەن استروفيزيكانىڭ ايىرماشىلىعى نەدە?
– ەڭ باستاپقىدا, وسى عىلىم دامىعان كەزدە باستاپقى اتاۋى استرونومييا بولدى. استرونومييا دەگەنٸمٸز بٸزدە باياعى زاماننان كەلە جاتقان عىلىم. ونى باياعىدان وقىپ, ٷيرەنٸپ, زەرتتەپ كەلە جاتىر ادامدار. ول كەزدەردە تەحنولوگييا بولعان جوق. قازٸرگٸ بٸز قولداناتىن فورمۋلا, ەشتەڭە بولعان جوق. سول كەزدە ادامدار تەك قانا اسپانعا قاراپ, جۇلدىزدارعا قاراپ, جۇلدىزداردان بٸرٸن-بٸرٸ قوسىپ شوقجۇلدىز قۇراعان. كٷندەر ٶتكەن سايىن بٸرٸنشٸ جۇلدىزداردى زەرتتەپ, سوسىن شوق جۇلدىزداردى اسپانعا قاراپ زەرتتەگەن. بٸزدە وسى زەرتتەۋلەرمەن بايلانىستى, اسپانداعى دەنە وبەكتٸلەردٸ زەرتتەپ, قاراپ جۇمىس ٸستەيمٸز. استروفيزيكا دەگەنٸمٸز ول استرونومييادان شىققان بٸر بٶلٸگٸ دەپ ايتۋعا بولادى. استروفيزيكادا استرونومييا مەن فيزيكا بايلانىسقان, فورمۋلالار, زاڭدار. سولاردى فۋندامەنتكە الىپ, وسى اسپان دەنەلەرٸن زەرتتەي باستاعان. مىسالى, كٷن نەگە جانىپ تۇرادى? كٷن نەگە جۇلدىز بولىپ سانالادى? جۇلدىزدار قالاي جانادى? استروفيزيكا سونىڭ بەرٸن زەرتتەيدٸ.
ياعني استروفيزيكا استرونومييانىڭ بٸر بٶلٸگٸ دەپ ايتۋعا بولادى. فيزيكالىق زاڭداردى قولدانا وتىرىپ, زەرتتەيتٸن سالا. نەگە اسپان دەنەلەرٸ جانادى? ولاردىڭ ەۆوليۋتسيياسى قالاي بولادى? ولار قالاي پايدا بولعان? سونىڭ بەرٸ وسى استروفيزيكا قامتيدى دەپ ايتۋعا بولادى.
– قازاقستاندا بۇدان باسقا استروفيزيكا ينستيتۋتتارى بار ما? جەنە وسى ينستيتۋتقا ەسٸمٸ بەرٸلگەن فەسەنكوۆ دەگەن عالىم جٶنٸندە ايتىپ بەرٸڭٸزشٸ.
– بٸزدە وسى قازاقستان بويىنشا تەك قانا بٸر ينستيتۋت, باسقا قالالاردا 1941 جىلى بٸزگە نەگٸزٸندە وسى الماتىعا ەكسپەديتسييا جوسپارلانعان. ەكسپەديتسييا بۇل كٷننٸڭ تۇتىلۋىن قاراۋ ٷشٸن ۇيىمداستىرىلعان. بۇعان 1939 جىلدان باستاپ عالىمدار وسى كەڭەس وداعى مەملەكەتتەرٸنەن جينالىپ, جوسپارلاعان. كٷننٸڭ تۇتىلۋى دەگەن بولادى, كٷن تۇتىلۋ بولعاندا كٷندٸ اي جابادى. اي جاپقان كەزدە بٸز كٷننٸڭ اينالاسىندا باستاپقى قابات دەيمٸز عوي. اتموسفەرانىڭ بٶلٸگٸن كٶرەمٸز. كٷن تۇتىلۋ دەگەن استرونومييانىڭ ٸشٸندە ەڭ ماڭىزدى, ٶيتكەنٸ جاي كٷندەردە كٷندەگٸ فوتوسفەرا دەگەن بٶلٸگٸنەن جارىق كەلەدٸ. سول جارىقتى توقسان پايىز باسقا بٶلٸكتەرٸ بار. حروموسفەرا, كورونا دەگەن بٶلٸكتەرٸنەن كەلگەن جارىقتى بٸز كٶرە المايمىز.
وسى حروموسفەراعا ٶتكەن كەزدە جۇتىلىپ كەتەدٸ دەيدٸ. اۋاعا ەمەس, كٷننٸڭ اتموسفەراسىندا جۇتىلادى. ال كٷن تۇتىلۋ كەزٸندە بٸز وسى ەكٸ بٶلٸگٸن كٶرەمٸز. سودان عىلىمي مەلٸمەتتەر الامىز. سوندىقتان وسى كٷننٸڭ تۇتىلۋى استرونومييا ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى قۇبىلىس. وسى ٷشٸن كەڭەس مەملەكەتتەرٸنەن عالىمدار كەلدٸ. ولار ٶزدەرٸنٸڭ قۇرال-جابدىقتارىن الىپ كەلدٸ. ول كزەدە بٸزدٸڭ ينستيتۋت بولعان جوق. بٸراق سول 1941 جىلى ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس باستالدى. ەكسپەديتسيياعا كەلگەن عالىمداردىڭ ٸشٸندە لەنينگراد پەن مەسكەۋدەن كەلگەن عالىمدار الماتىدا قالادى. ولار قايتا المايدى, ٶيتكەنٸ ولاردىڭ قالالارىن ەۆاكۋاتسييا جاساعان. سونىڭ ٸشٸندە بٸزدٸڭ عالىم فەسەنكوۆتىڭ ويىنا بٸر يدەيا كەلەدٸ. قازاقستاندا فيزيكا مەن استونومييا سالاسىندا جۇمىس ٸستەيتٸن عالىمداردى بٸرگە قوسىپ, بٸر كوللەكتيۆ قۇرعىسى كەلدٸ. سوندىقتان ول بٸزدٸڭ مەملەكەت باسشىلارىنا حات جازادى. وسىنداي قيىن سيتۋاتسيياعا قاراماي, مەملەكەت باسشىلارى قۇپتاپ, سولاي بٸزدٸڭ كوللەكتيۆ قۇرالعان. ال سوعىس بٸتكەننەن كەيٸن وسى پاۆيلون عيماراتتار سالىنعان ەدٸ.
– ول كەزدە ينستيتۋت قالاي اتالعان?
– ەڭ باسىندا ينستيتۋت جاي عانا ينستيتۋت دەپ ايتىلعان. 50-جىلدارى استروفيزيكالىق ينستيتۋت دەگەن اتاق بەرگەن جەنە 1989 جىلى تەك قانا استروفيزيكالىق ينستيتۋت فەسەنكوۆتىڭ قۇرمەتٸنە اتالعان.
– ال ەڭ العاشقى تەلەسكوپ وسى ينستيتۋتقا قاشان الىندى?
– بٸزدە نەگٸزٸندە ٷش بازا بار. سونىڭ بٸرٸ وسى بٸز وتىرعان ينستيتۋت. تەلەسكوپتار ورنالاسقان جەر بۇل «كامەنسكوە پلاتو» دەپ ايتىلادى. ال بۇل جەردە تٶرت تەلەسكوپ بار. 1949 جىلى تەلەسكوپ ارنايى تاپسىرىسپەن الىنعان.
– سوسىن اسى جايلاۋىندا تەلەسكوپ بار, يە
– يە, اسىدا تەلەسكوپ بار, تيان-شاندا 2 بازا بار, «تيان-شانسكايا استرونوميچەسكايا وبسەكرۆاتورييا» دەپ اتالادى. تيان-شان جەنە اسى-تٷرگەن وبسەرۆاتوريياسى. ول جەرلەردە تەلەسكوپ بار. تيان-شان وبسەرۆاتوريياسىندا «ۆوستوچنو-زاپادنىي سويۋز 1000» دەگەن تەلەسكوبىمىز بار. اسى-تٷرگەندە ازت -20 دەگەن جاقسى تەلەسكوپ بار. ول تەلەسكوپتار تەك قانا عىلىمدىق زەرتتەۋلەر ٷشٸن ارنالعان. جەنە ازت-8 دەگەن تەلەسكوپ كٶپتەگەن وبەكتٸلەردٸ, اسپان دەنەلەرٸ زەرتتەلەدٸ, ولاردان مەلٸمەت الىنادى. كٷن, جۇلدىز, استەرويد دەگەن سيياقتى. گالاكتيكانىڭ تٷر-تٷرٸ بولادى, سولاردىڭ بٸرٸنٸڭ ورتاسىندا بەلسەندٸلٸك كٶرسەتەتٸن يادرولار بولادى. ال سول تەلەسكوپتان مەلٸمەتتەر الىنادى.
– ال بۇل مەلٸمەتتەر قايدا قولدانىلادى?
– ولاردى بٸز ٶڭدەۋ جٷرگٸزەمٸز, ولار ەڭ باسىندا بٸزگە شۋممەن, سيگنالمەن كەلەدٸ. كٶپتەگەن شۋمدار بار, اتموسفەرا شۋمى بار, كوسموستان كەلگەن جارىقتىڭ شۋمى بار, سولاردىڭ بەرٸن العان كادرلارىمىزدى ٶڭدەيمٸز, ولاردى تازارتامىز. استرونومييادا 2 مەتوديكا بار, فوتومەترييا دەگەن جاڭاعى, سپەكتر مەتوديكاسى بار, سپەكترواناليز, سپەكترومەتر, سپەكتروگرافييا, فوتومەترييا دەگەنٸمٸز, ول پوتوك زەرتتەيدٸ. مىسالى اسپان دەنەلەرٸنٸڭ جارىقتىعى ٶزگەرەتٸنٸن قارايمىز, كٶپتەگەن جىلدار ورتالىعىندا, نەمەسە بٸرنەشە جىل ورتالىعىنداعى ەرتٷرلٸ سالاعا, ەرتٷرلٸ ماقساتقا بايلانىستى, زەرتتەلەدٸ. بٸز سپەكترمەن وبەكتٸدە قانداي ەلەمەنتتەر بار ەكەنٸن قارايمىز, حيميكالىق, ەلەمەنتتەر, مىسالى, تەمٸر دەگەن سيياقتى. اسپان دەنەلەرٸنٸڭ جارىقتىعى قالاي ٶزگەرەتٸنٸن قارايمىز. ول جارىقتىڭ ٶزگەرۋٸنە نە سەبەپ بولدى, قۇرامى قانداي ەكەنٸن تەكسەرەمٸز. ونىڭ قۇرامىن جەردە وتىرىپ قالاي تەكسەرۋگە بولادى دەسەك, ول ٶتە ۇزاق پروتسەسس دەپ ايتۋعا بولادى. ارنايى استرونومييادا باعدارلامالارى بار. ونىڭ قۇرامىن جاي عانا الىپ تەكسەرمەيمٸز. ەڭ باسىندا كادرلار الامىز. ول كادرلار ٶڭدەۋدەن ٶتەدٸ. كاليبرالىق كادرلارمەن قوسا جەنە ودان كەيٸن تازارتقاننان كەيٸن ونى ارنايى زەرتتەۋ ٷشٸن حيميكالىق قۇرامىندا قانداي ەلەمەنتتەر بارىن قاراۋ ٷشٸن سپەتسيالنو مەتوديكالارىمىز بار.
– بٸز تەلەسكوپ, اسپان دەنەلەرٸ دەسە, كٶنە زامانداعى گاليلەيدٸ ەسكە تٷسٸرەمٸز. سول زاماندا ويلاپ تابىلعان تەلەسكوپتار بٸرتە-بٸرتە جەتٸلدٸرٸلدٸ. ال قازٸرگٸ زاماندا تەلەسكوپتان باسقا, جاڭا تەحنولوگييالار شىعىپ جاتىر. ولار دا استروفيزيكادا قولدانىلادى ما?
– يە تٷر-تٷرلٸ. قازٸر تەحنولوگييا دامىپ اتىر. جاڭا ايتىپ كەتكەندەي تولقىن ۇزىندىعى دەگەن تەرمين بار. استروفيزيكا, استرونومييا, استروفيزيكا دا جەنە. ەگەر دە بٸز ەلەكتروماگنيتتٸك دياپازوندى قاراساق, بٸز كٶرەتٸن جارىقتىق بار, وپتيكالىق دياپازون دەپ ايتامىز. كٶرەتٸن دياپازون جارىقتىعى جەنە بٸز كٶرمەيتٸن دياپازوندار بار. ولاردىڭ تولقىن ۇزىندىعى نە ۇزىن, نە كٸشكەنتاي بولادى. سول سەبەپتٸ نەگٸزٸندە اسپان دەنەلەردٸ زەرتتەۋ ٷشٸن وسى بارلىق دياپازوندى قاراۋ كەرەك. وپتيكالىق دياپازوندا كٶرمەگەن وبەكتٸنٸڭ سۆويستۆولارىن باسقا دياپازوندا كٶرە الامىز, سوندىقتان اسپانعا, جەردٸڭ سىرتىنا كوسموسقا كٶپتەگەن كوسميكالىق تەلەسكوپ, عارىش تەلەسكوپتارى جٸبەرٸلەدٸ. قازٸر ولار ٶتە كٶپ.
رەنتگەن دياپازونى دەگەن بار. گامما دياپازونى دەگەن بار. وسى ەكٸ دياپازون جارىقتىعى بٸزدٸڭ جەرگە جەتپەيدٸ. سوندىقتان ونى عارىشتا الامىز دەۋدە بولادى.
– ال جەرسەرٸكتەر شە? ولاردا استروفيزيكاعا قاتىسى بار ما?
– جەرسەرٸكتەردٸڭ, يە استروفيزيكاعا قاتىناسى بار. مىسالى بٸزدە لابوراتورييا بار, جەرسەرٸكتەردٸڭ سوعىستىلىعىن قارايدى. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ قازٸر ينتەرنەت قولدانىپ وتىرعانىمىز وسى جەر سەرٸكتەرٸنٸڭ ارقاسىندا. ەگەر دە ولار بولماسا, بٸز دە باسقا ەلدەرمەن حابارلاسا المايمىز. ينتەرنەت بولمايدى.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان
دينا يمامباي
