Aǵashtyń túbine túsken qurt órmelep, jyljyp basyna da shyǵa alady. Basyna túsken qurt túbine de túse alady. Bul – tirshiliktiń qai salasynda bolsa da kezdese beretin, kezinde eskertetin tanys jai. Kezinde eskerilmese, dárilenbese, ushyqtalmasa, keiin sol qurt sol aǵashtyń jemisinen shyǵa keledi. Bul daýsyz!
Osy álpettes, eskerer kezi ábden jetken aýyrtpalyqtar ádebietimizdiń ár salasynda da tym jii kezdesip júr. Gazet, jýrnaldarymyzda jariialanyp júrgen, keide tipti oqý quraldaryna «tańdap kirgizgen» shyǵarmalarǵa aýzyń tushymaidy: oi sezimi taiaz, kórkemdigi alabajaq, oilandyrmaityn, sendire almaityn, qyzyqtyrmaityn, ásheiin yza qylatyn jasandy nárseler etek alyp barady. Mundai dúnieler oqýshylar tarapynan qandai narazylyq týǵyzyp júrgenin eskermei kelemiz. Bul betimizben kete bersek, ádebietimizdi qalai súirep bara jatqanymyzǵa jany ashymastyń ózi bolyp shyǵatynymyz da daýsyz.
Qazaq ádebieti qazir talap-talǵam týyn joǵaryraq aparyp shanshatyn dáýirde. Otan sheginen tys elderge tanylǵan prozasy, poeziiasy bar ádebiet ózin-ózi dúnielik jarystamyn dep biletin kezi bolady. Qazir bizdiń kitap oqýshylarymyz orys ádebieti men orys tili arqyly búkil dúnie ádebietimen, barlyq Sovet elderi ádebietterimen tanys. Tanys qana emes, sol ádebietterdiń bári de oqýshynyń kúnbe-kúngi rýhani qoregine ainaldy. Osyndai jaǵdaiǵa kórkem ádebiet dep atalatyn asyl qazynamyzǵa jaýapsyzdyq, talǵamsyzdyq aralasýy – úlken ókinish.
Áýeli sońǵy ailarda gazet-jýrnaldarda basylǵan óleńderden biraz mysaldar keltireiik. Bir aqynnyń «Jan kókem» degen óleńinde mynandai joldar bar:
Jal quiryǵyn túidirip júiriktiń,
Júreksinsem saqadai úiirip tym...
Muny kórkemdik jaǵynan da, mazmuny jaǵynan da poeziia úiirine qosýǵa bolmasa kerek. Úsh býyndy sóz ben tórt býyndy sóz on bir býyndy qara óleńde uiqasa almaidy: «Júiriktiń», «úiirip tym». «Júreksinsem saqadai úiirip tym» degeni – syn aitýǵa bolmaityn dórekilik.
Ekinshi bir aqynda mynandai joldar bar:
Qazabat kezde qaisarlyq rýh tanytqan.
Teńizder tektes ul ósedi eken-aý jaqta bul!
«Qazabat» degeni «ǵazaýat» bolar. «Ǵazaýat» – din atymen kóterilgen qozǵalys urany. Qazaq halqy din atymen kóterilgen qozǵalysqa qatynasqan emes. Sondyqtan aqyn paidalanǵan «qazabat» bizdiń tilimizge de kirgen emes. Poeziia jasandy túsiniktermen baiymaidy. Ekinshi, onsyz da buldyr-býaldyr joldarǵa «jaqta bul!» dep inversiia kirgizýi orynsyz. Onsyz da súrinip-qabynyp, aqyn oiyn áreń túsinip kele jatqanda «jaqta bulǵa» jetkende qudyqqa qulap ketkendei bolasyń.
Ekinshi, bul óleń «sóilep aitatyn» túrdiń normasynda jazylǵan. Bul túrdi alǵan ekensiń, onyń ózine tán plastikalyq tolqyndaýy bar. Dybys spektoryn da qalai bolsa solai qoldanýǵa bolmaidy. Ishki yrǵaq eriksiz aidap ákelip, salmaqty túiindi oiyna túsirip otyrýǵa tiisti. Muny umytpaý kerek. Múmkin, jete bilý kerek, sezine bilý kerek desek te, qate desek te qate bola bermes.
Úshinshi bir aqyn «Jeldirme» degen óleńinde jastarǵa baiaǵynyń qara nadan moldasynsha syn aitady:
Shalbar kidi kei qyzdar
Balaqtaryn tyltityp.
Quiryǵyndai eshkiniń
Shashyn kesti shuntityp.
Restoranda bilep júr,
Myqyndaryn bultityp...
Áiteýir, arzan uiqas qýalaǵan aqynnyń aýzyna munyń ar jaǵynda sympityp, jympityp, jyrtityp degen uiqastar jatqany qalai túspegenine tań qalasyń!
Aqyn qazaq qyzdaryna shalbar kimeńder, shashtaryńdy kestirmeńder, bilemeńder deidi. Jastar tirshiliginde synaityn minezder joq emes. Ishimdigi bar, basqasy bar, ómirdi erte «qyzyqtap», kesh ókinip qalatyn, jastyq balǵyndyǵynan erte aiyrylyp, erte qasańsyp qalatyn jastar kezdesetini ras. Al, myna syn – jańalyq bitkenge qarsy kertartpa saryny.
Tórtinshi bir aqyn «Anam» degen óleńinde bylai depti:
Ul-qyzy, úili-baran...
Alshaqtady...
Ol bolsa oń beiilin mol saqtady...
Aqynnyń osynsha qinalǵanda aitaiyn degeni – op-ońai-aq nárseler: «ana ul-qyz ósirgen aq beiil adam edi». Osyny aitý úshin ádeii kúshenbeseń, kúshenetin jer emes. Mundaǵy «ol» – ana. Bizdiń tilde «ol» dep, ornyna qarai, erkekke de, áielge de aitylady. Aqyn bul jerde ornyn tappai qoldanǵan.
Jaqyn arada injener A.T. joldastyń úiinde boldyq. Balasy M. matematik, qazaqsha bilmeidi, árine. Shashtarazǵa ketken kelinshegi kelgenshe bala tynyshsyzdanyp, sheshesi men jeńgesine qarap: «Galá qaida júr, nege keshikti?» – dep surai beredi. Eki-úsh ret suraǵannan keiin jeńgesi qaljyńdap: – Galádan basqa sóziń joq pa seniń? Qaida ketýshi edi ol! – dedi qazaqsha!
– A, chto! Men oldy kop-kop soz qylamyn! – dedi jigit.
Sóz qylamyn deýge tili kelmeidi. Jeńgesi sóz aiaǵyn ol dep bitirgen soń, jigit sonyń yńǵaiymen «oldy» dep tur. Kúldik te qoidyq, keshirimpaz ádetimiz boiynsha keshirdik... Tek qana jigittiń sheshesi kúrsinip qoidy. Al endi, aqynǵa mundaidy keshirýge bolmaidy.
Besinshi bir eresek aqyndy «Qazaq ádebieti» gazetinde Muzafar men Muqaǵali durys synǵa aldy. Bul aqynnyń «Dastarqan jyry» degen óleńinde tań qalarlyq óreskel joldar bar:
– Aq shampandai burqyldaǵan bal qymyz, –
Sáigúlikti saýyp ishken jandardan...
Bul dastarqan beineti ǵoi nelerdiń...
Dastarqanda qara qoidyń basy alda...
Mańdai teri tógilgen san tosanda...
Qairan bizdiń babalar san jasanǵan... –
degen joldary óleń áýletiniń bireýine janaspaidy. Muqaǵali durys synaǵan: «Óleńniń ón boiynda poeziia kórki pás!». Ábdikárim Ahmetov siiaqty estiiar aqynymyzdyń mundai óleń jazǵany qatty qynjyltady. Bul – Muzafar aitqandai, «ala bóten aqaýy joq» óleń emes, tórt aiaǵynan túgel aqsap jatqan óleń.
Osy keltirilgen óleń joldarynan neni kóremiz? Poeziiamyzdyń ár jerine qurt túskenin kóremiz. Men bul óleńderdi biyl shyqqan gazet-jýrnaldardan ádeii terip alǵanym joq, tym kóp bolǵandyqtan qarmaqsyz qolǵa ózderi iline ketti. Molaiyp barady eken. Jany ashyr synshy bolsa, qimyldar kezin ótkizip almas dep senemin. Tek, kótermeshiniń daýryqpasy emes, sipalaq syn emes, óresi jetkenshe bilimdi qatal bolsa da barynsha ádil syn bolsyn.
Endi, enemiz emshektes prozadan birer mysal keltireiik. Jaqynda «Qazaq ádebietinde» Á.Nilibaevtyń «Bulbul» degen novellasy basyldy. Novella qazaqtyń ataqty ánshi qyzdary Kúlásh pen Bibigúlge arnalǵan.
«Altaidyń asqarynan qulai aqqan kúmis tolqyndy asaý bulaqtyń jasyl jaǵasy. Balǵyn japyraqty boz tal men jasyl jelek jamylǵan aq qaiyń, ainalasyna butaq jaiǵan biik báiterek pen jamyrai ósken jas quraq erkelei esken samal jeldiń lebimen úkidei úlbirei qozǵalyp, baiaý yrǵala bilep turǵandai. Ústindegi aq jibek kóilegi sulý sýsyldap samal jelge jelbiregen jas qyz endi ǵana ósip kele jatqan jińishke de qysqa burymyn qos qolda ustap, osynaý kórkem kóriniske qyzyǵa qarap uzaq turǵan edi. Kelesi sátte jas qyz eleń etip, bir ásem áýendi tyńdai qaldy. Ne degen ǵajap ún!..».
Án salǵan bulbul. Tyńdap turǵan Bibigúl. Osylai barynsha joǵary alynǵan sarynda jas qyz ánmen «ońasha suhbattasyp» tur... Serýenge birge shyqqan aýyl qyzdarynan bólinip qalǵan...
«Aq tańnyń altyn sáýlesi Alataýdyń tákabbar shyńdaryna iek artyp, ainalany asyl nurymen jainatyp jibergen. Kósheni boilap esken sa-mal kók jibek kóilegin kólbeńdete jelpip, úlbiregen alma betin aimalai erkeleidi. Kúlásh bolsa, qaraqat kózi kúlimdep, ishtei rahattana kúbirlep, Alataýdyń kaýsar samalyn keýde kere jutyp, baiaý adymdai túsedi». Bul Kúlásh... Izdený ústindegi, áldeneni taba almai júrgen bir kezeńi.
«Kúlásh ornynan turdy da, jasyl shalǵyndy tizeden keship, baq ishin taǵy aralap ketti. Ánshi de tvorchestvo adamy. Eń aldymen ánshi óz Otanynyń azamaty...».
«Kúlásh taǵy ornynan turdy.Eki qolyn artyna salyp árli-beri júrdi. Salqyn samal báiterektiń jasyl japyraǵyn baiaý qozǵap, sulý sýsyl estiledi.Ol túregep júrgen qalpy taǵy da oiǵa shomdy».
Osy arada bir «ýh!» dep almasqa amal joq. Tym sulý, jónsiz sulý... Tatyp kórmegen táttimiz.
Budan keiin Kúlásh Hamidige Aliabievtiń «Bulbulynan» kem túspeitin «Bulbul» ánin jazyp berýdi ótinedi, Hamidi jazady. Kúlásh oryndaidy.«Úlpildek samalmen jeńil jelpingen asaý Ertistiń «oiyny» sezimin sergitken Bibigúl qolyn sýdan almai uzaq oinaǵan» kúni radioqabyldaǵysh arqyly Kúlásh salǵan «Bulbul» ánin estidi. Yntyzarlyǵy sonsha, kósheniń ortasynda turyp tyńdap qalǵan. Bir aqsaqal adam: – Balam, joldan bylai tursańshy, arba qaǵyp kete jazdady ǵoi!» degende ǵana jas qyz qai jerde turyp qalǵanyn ańǵarǵan.
«Apyrmaý, qansha jyl saryla izdegen joǵy endi oilamaǵan jerde, kóshede kezdeskeni me?».
Sonymen áńgime túiini «Kúlásh «Bulbul» ánin aialap ótse, Bibigúl mápelep keledi...».
Avtordyń óz sózderin osynsha uzaq keltirgenimiz yrzalyqtan emes, narazylyqtan ekeni tanylǵan bolar. Onymyzdyń birneshe sebebi bar:
Birinshi, alǵan taqyrybyńnyń ishki syryn ashýdyń ornyna úlpildegen, úlbiregen tabiǵat sipatyna sonsha kóp oryn berýge bolmaidy. Onyń ústine mundaǵy Altai men Alataý sipattamalary birine-biri uqsas. Jasyl japyraq, samal jel, taǵy-taǵylary ánshi qyzdardyń beinelerin jaýyp ketken. Jáne ylǵi biryńǵai tátti sózdermen berilgen. Orys ádebietiniń eseigen kezinde aitylǵan «Ainalaiyn, tym sulý sóilemeńizshi!» degen sóz bar. Bizdiń jas avtorǵa da osyny aitqan jón bolar.
Onyń ústine tal, qaiyń, báiterek, jasyl quraq, bári bir jerge óse bermeidi. Altai men Alataý tabiǵaty da birine-biri uqsas emes. Jasyl japyraq, samal jel qaida bolsa da bar ekeni ras, biraq, ózindik aiyrmasy da bolmaq.
Ekinshi, «qolyn sýǵa malyp oinap júrgen jas qyz»: «Apyraý, qansha jyl saryla izdegen joǵy kóshede kezdeskeni me?» – dep oilaidy. Jas qyz ne sebepten birden «Bulbul» ánine qumartady. Ne úshin «Bulbul» áni «qansha jyl saryla izdegen joǵy» bolmaq? Qanshy jyl bir ándi saryla izdese, ol qyz – qolyn sýǵa malyp oinamasqa kerek.
Kúlásh ne úshin jasylshalǵyndy tizeden keship, eki qolyn artyna salyp júr? Jas áieldiń eki qolyn artyna salyp júrgenin kim kórgen?
Kórkem ádebietke bolsyn, kóremónerge bolsyn, eshkim ortadan oiyp túspeidi. Ósý jolynyń baspaldaqtary bar. Biz biletin Kúlásh pen Bibigúl de sol baspaldaqtarmen kóterildi. Ánshi qyzdardyń ekeýiniń de «Bulbul» ánine yntyzar bolýy sendire ala ma? Joq, árine.
Al, osy eki ánshi qyzdyń ánge qumartýdan basqa minezderi, jany barlyǵy, táni barlyǵy ańǵaryla ma? Ańǵarylmaidy. Asanqaiǵy durys aitqan:
– Taza minsiz asyl tas
Sý túbinde jatady.
Taza minsiz asyl sóz
Oi túbinde jatady.
Sý túbinde jatqan sóz,
Jel tolqytsa shyǵady,
Oi túbinde jatqan sóz,
Sher tolqytsa shyǵady.
Jazýǵa talaptanýdyń, kórkem ónerge talaptanýdyń oi túbinde jatqan armany qoǵam tirshiliginiń qozǵaýymen oianady. Kúlásh ta, Bibigúl de «Bulbul» ánine qumartýdan buryn talai baspaldaqtardan ótti, olardyń jolyna da jibek kilem tóseýli bolmaityn. Qinalǵan, qýanǵan, súringen, jeńgen kezderi bar. Tvorchestvo adamdarynyń qýanǵannan jylar kezi, nazalanǵannan kúler kezi bolady. Sondai kezderde olar qandai eken?..
Kúlásh pen Bibigúl – kórkemónerdiń ataqty adamdary, úlken qairatkerleri. Olardyń ómirbaiandaryn azǵantaiǵa saiyp, arzan tanamonshaqpen jyltyrata salýǵa bolmaidy.
Sońǵy aitarym: osy «Bulbul» novella ma, ocherk pe? Tolyq maǵynasynda ekeýi de emes. Kórkem ádebietke qosylatyn novellanyń óz logikasy, óz kilti bar. Óz túiindeýi men ózindik sheshimi bar. Al ocherk deýge tym jalańash, azdy-kópti mazmunyn jelbýaz sózder kómip ketken.
Taǵy bir prozalyq áńgime týraly pikir aitqym keledi. Áńgime aty – «Boi tumar», avtory – Aian Nysanalin («Mádeniet jáne turmys», 1971 jyly, mai nomeri).
Shyǵarmany qai jaǵynan qai ádispen taldaýdy eń aldymen sol shyǵarmanyń ózi nusqap turady. Men de «Boi tumardy» ózi nusqap turǵan ádispen teksergim keledi.
Eń aldymen qurylys materialdaryn, odan keiin qurylystyń ózin, eń sońynda ie bolyp shyqqan nátijeni aitpaqpyn. Áńgimeniń qurylys materialdary mynadai:
1. Aýylyna kelgen jas jigit – Eldostyń elin-jerin saǵynyshy – 35 jol.
2. Áke men balanyń qysqa ǵana otyrysy – 32 jol.
3. Eldosty bala kezinde ákesiniń búrkit balapanyn ustaýǵa aparǵany, jolshybai ataqty bir búrkit áńgimesin aitqany – 75 jol.
4. «Toǵyz qumalaq» ústinde Eldostyń kosmosqa ushatyn bolǵanyn ashý – 25 jol.
5. Bas konstrýktordyń ony kosmosqa ushar aldynda elge dem alyp qaitýǵa jibergeni – 14 jol.
6. Balalyq shaqtan az ǵana eske alys – 7 jol.
7. Altynai deitin kelinshektiń úiine baryp jadyrap qaitýy – 56 jol.
8. Attanarda jaqyndarynyń jinalýy, ákesiniń «Boi tumar» taǵyp berýi – 8 jol. Barlyǵy úsh baǵanalap terilgen jýrnal betiniń 250 joly shamasynda.
Áńgimeniń materialy men qalai qurylǵany osy tizimnen-aq kórinip tursa da, qurylystyń árbir bólshegi óz mazmunyn asha ketýdi kerek etetin siiaqty.
Alǵashqy 35 jolda jas jigit saǵynǵan aýylyn, jerin aralap júr. Taý... Ózen... Samal jel ...Tas túlegin saǵynǵan samal sybdyry...
Áńgimeniń otyz eki joldyq ekinshi bólsheginde áke men bala «Toǵyz qumalaq» oinaidy. Eleýli áńgime joq. Eldostyń júzi jabyrqaý. Minezi tuiyq, buiyǵy. Ákesiniń bir kezde ataqty qusbegi bolǵany ańdalady. Qazir qartaiǵan, jaq etteri sýalǵan...
Kelesi 75 jolda Eldosty ákesiniń búrkit balapanyn ustaýǵa aparǵanda aitqan bir áńgimesi.
Baidyń áýmeser balasy bireýden qoiar da qoimai ataqty bir «Sarsholaq» degen búrkitti qalap ákeledi. Qansonar kezinde búrkit shańqyldap maza bermepti. Áýmeser bala búrkitti qamshymen urypty. Sol kúni «Sarsholaq» áýmeserge bir túlki, bir qasqyr alyp berip, sodan keiin sorǵalap kelip iesiniń ózine túsedi. Iesi atynyń baýyryna tyǵylady. «Qyran topshysy erdiń kúl-parshasyn shyǵaryp, attyń bel omyrtqasyn úzip jiberipti.Izdeýshiler kelse, «Sarsholaq» iesiniń keýdesinen júregin sýyryp alyp jep otyr eken»...
Sonymen búrkit topshysymen soǵyp, erdi talqandap, attyń bel omyrtqasyn úzip jibergen. Ol az bolsa, attyń baýyryna tyǵylǵan jigittiń júregin sýyryp alyp jegen... Buǵan árine, besiktegi bala da ilanbaidy. Biraq, avtor ilanatyn siiaqty. Osy oiǵa siymsyz ertegi arqyly Eldostyń aspanǵa ushýdy arman etip alǵanyn tuspaldaidy: «Bul aitýly ushqyshtyń aspanǵa joly tap osy kezde bastalmaǵanyna kim kepil?» deidi.
Zamandas jastyń kosmosqa ushpaq armanyn ómir shyndyǵy arqyly, jigittiń jiger-talaby, tabandylyǵy arqyly beineleýdiń ornyna, qisyny joq bolmashymen dáleldeý – realizmnen alshaqtasý degen sóz.
Ákesiniń balasyna ruqsat bergeni de qyzyq:
1. Sonymen ushamysyń?
2. Ushamyn.
3. Elge qashan oralmaqsyń?
Bilmeimin.
5. Meili, ushsań, usha ber...
Kim edi, álgi ǵaryshqa ushyp jatqan kórinedi ǵoi. Seniń ata-babań kem týyp pa solardan?».
Jigit enjar. Qyzý, rýhtaný, namys sezimi degender joq. Aspanǵa emes, aýdanǵa baryp qaitardyń tóńiregi.
Áńgimeniń endi bir elý joly Eldostyń Altynai degen kelinshekpen ońasha úide kezdesýine berilgen. Altynai bir kezde Eldospen mektepte birge oqyǵan. Qazir «jutynyp turǵan, tolysyp pisken kelinshek. Kúieýi byltyr kókparda ólgen. Eki jas uzaq áńgimelesti. Ekeýi de jadyrap qaldy».
Eki kúnnen soń Eldos júrip ketti, attanarda ákesi «ulyn qushaqtap turyp, kishkentai boi tumar taǵyp berdi. Boi tumardyń ishinde týǵan jerdiń bir shókim topyraǵy bar edi». Sonymen áńgime aty «Boi tumar» bolsa, oǵan bergeni osy eki jarym jol...
Eldos eline kelgende bir adammen kezdesip ashylyp sóilespeidi. Kosmosqa ushar adamnyń qyzý, aq jarqyn, táýekelshil minezi joq, buiyǵy, jabyrqaý jigit. Menińshe, bul jigit kosmosqa usha almai, qaityp kelip, myqtaǵanda júk mashinasyna shofer bolýǵa laiyq.
Alǵan taqyrybyna at ústi jaýapsyz qaraý ádebiet zertteýshi ǵalymdarymyzdyń biri – Sáidil Taljanovtyń «Baraq batyr» degen maqalasynda mol kezdesedi («Mádeniet jáne turmys», mai, 1971).
Sáidildiń maqalasy tolyp jatqan batyr Baraqtardyń bireýi Naiman rýynan shyqqanyn dáleldeýge arnalǵan. Ǵalym adam ǵylymǵa súienip, ózi zerttep, anyqtaǵan pikir aitar dep kútesiń. Sáidil biraq maqalasyn bastai bere, shatastyra jónelipti. Ne bári úsh jol boiynda Baraqtyń batyrlyǵyn, ádildigin, aqyldylyǵyn madaqtai kelip, endi onyń qaidan shyqqanyn tanystyrǵanda bylai depti:
«Ol – naiman rýynan sýrylyp shyqqan,tiri janǵa bas imegen, qansha shaqyrsa da, tuqymdas bola tura, Kenesaryǵa da ermegen jeke batyr».
Sonda deimin-aý, batyr Baraq naiman rýynan sýyrylyp shyqsa, Kenesaryǵa qalai tuqymdas bolmaq? Álde, Kenesary da naiman rýynan sýyrylyp shyqty ma eken? Tarihshylarymyz olai demeitin siiaqty edi ǵoi?...
Sáidildiń ózi keltirgen materialdarda poliak A.Ianýshkevich bylai depti:
– «Baraq – han tuqymynan, Shyńǵys áýletinen». Sáken Seifýllin «Kókshetaý» poemasynda: «Baraq – arǵynnyń, onyń ishinde Qýandyq ulysynyń batyry» degen eken. Muhtar Áýezov «Abai» romanynda Baraqty naimannyń batyry dep edi degendei tuspal jasaidy.
Maqalanyń aiaǵynda «batyr Baraq pen aǵa sultan Baraq bir kisi – naimannyń batyr Baraǵy» degen qorytyndy jasalypty.
Dálel qaisy? Mundai qorytyndy jasaý úshin ǵalym neni zerttegen, ne tapqan? Ondai málimet maqalada joq. Kimdiki durys, kimdiki qate, Sáidil oǵan da soqpaidy. Aiaqtap kelgende aityp otyrǵanymyz – Aiagózdiń aǵa sultany bolsa, ol naiman rýynan shyqpaidy, árine, Shyńǵyshan áýletinen shyǵady. Tap osy batyr Baraq tarihymyz úshin kerek pe, joq pa, ol óz aldyna másele, biraq, tarihta bolǵan bir adamnyń qaidan shyqqanyn zerttegiń kelgen eken, qorytyndyń óz zertteýlerińniń nátijesi bolý kerek. Men Baraqtyń qaidan shyqqany týraly talasqym kelip otyrǵan joq, ǵalymnyń ózi zerttep, anyqtamaǵan másele jóninde qorytyndy jasaǵanyn qate degim keledi. Árine, batyr taýyp bermediń dep naimandar da ókpelei qoimas...
Sáidil maqalasynyń bas jaǵynda úsh Baraq bar deidi de, qorytyndysynda bireýin qysqartyp ekeýin ǵana qaldyrady. Shynyna kelgende, batyr atalǵan Baraq qai rýda bolsa da bolýy múmkin. Mysaly, Qostanai oblysy, Qaraoba degen jerde «Baraq batyrdyń» molasy bar. Sáken biletin, Muhtar biletin Baraqtar da bolýy múmkin. Túptep kelgende, onyń birde-biri tarihi problema emes qoi.
«Tiri janǵa bas imeitin, ári aqyldy, ári meilinshe adal batyr» ne istepti, qandai batyrlyq, qandai aqyldylyq, adaldyq istepti? Bul jaǵynan zertteýshi ne aitady? Soǵan keleiik.
Áldeqalai Sháýeshekke barǵanda Baraq qalanyń komendantyna bas imepti. Qudaiǵa ǵana bas iiý kerek depti. Munysyn baǵalaǵan jón. (Biraq, bul da Ianýshkevichte keltirilgen fakti).
Baraq batyr jaiynda el aýzynda ańyz bar eken. Sáidil sony keltiredi. Ańyz ne deidi? Bir kúni Aǵybai batyr qyryq jigitimen dalada tai soiyp, qazanda et pisip jatyr eken. Aǵybai uiyqtap qalady. Bulardyń ústine kerjorǵa at mingen bir jas jigit keledi. Eki ret uiyqtap jatqan Aǵybaidyń betin ashyp qaraidy. Eki ret qazanynan eki kesek et alyp, asap jiberedi de, ketip otyrady.
Jigitter Aǵybaidy oiatyp, masqara bolǵandaryn aitady. Aǵybai jigitti qýyp jóneledi. Bir zamanda qýyp jetedi. Jigit Aǵybaidy tiri janǵa eseptemeidi, kete beredi. Erteńine bulardyń aldynan úiirli qulan kezdesedi. Jigit qulannyń qulynyn jerden ilip alyp, taqymyna basady da júre beredi...
Taǵy bir kezde toqtap, Aǵybaiǵa tamaq pisirýdi tapsyryp, qarýlaryn tastap, jigit uiyqtap qalady. Qorlyqqa namystanǵan Aǵybai uiyqtap jatqan jigitti shoqparmen qos qoldap turyp qaq mańdaidan peredi kelip!.. Jigit oianbaidy da... keiin et jeýge otyrǵanda «osy jerdiń masa-sonasy qalyń-aý deimiń mańdaiymdy shaǵyp ketken tárizdi», – deidi. Baraq batyr osy eken.
Osylardan basqa onyń batyrlyǵyn, aqyldylyǵyn, ádildigin tanytatyn esh nárse joq.
Bul ańyz da «Boi tumardaǵy» «Sarsholaq» búrkit jaiyndaǵy áńgime siiaqty qisynsyz, qyzyqtyrmaidy da sendirmeidi, tuspaldaityny taǵy joq.
Osyndai ne kórkemdigi, ne mańyzy joq, taiaz oidan týǵan bolmashyny jazyp, oqýshynyń basyn qatyrýdyń ne keregi bar?
Biz birimizdiń jazǵanymyzdy birimiz qadaǵalai oqymaityn saltqa boi úiretip aldyq. Ásirese, ushyrasyp qalatyn kemshilikterge beijai qaraimyz. Batyra syn aitý – basyńa bále shaqyrýmen birdei degen kózqarastan da saý emespiz. Is júzinde munyń durystyǵy da joq emes. Degenmen, jazýshy qaýymyna keshirilmes beijailyqqa, «japalaǵym, sen timeseń, men timege» qul bolý – úlken uiat. Bul – jazýshylar qoǵamy bolyp, túgel qolǵa alatyn isimiz. Qai qoǵam bolsa da, óz kemshilikterine ózi ie bola alýǵa mindetti. Olai etpesek, asqyndyryp alar kez alys emes siiaqty!
Ǵabit Músirepov. "Klassikalyq zertteýler" kitabynan
