اعاشتىڭ تٷبٸنە تٷسكەن قۇرت ٶرمەلەپ, جىلجىپ باسىنا دا شىعا الادى. باسىنا تٷسكەن قۇرت تٷبٸنە دە تٷسە الادى. بۇل – تٸرشٸلٸكتٸڭ قاي سالاسىندا بولسا دا كەزدەسە بەرەتٸن, كەزٸندە ەسكەرتەتٸن تانىس جاي. كەزٸندە ەسكەرٸلمەسە, دەرٸلەنبەسە, ۇشىقتالماسا, كەيٸن سول قۇرت سول اعاشتىڭ جەمٸسٸنەن شىعا كەلەدٸ. بۇل داۋسىز!
وسى ەلپەتتەس, ەسكەرەر كەزٸ ەبدەن جەتكەن اۋىرتپالىقتار ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ ەر سالاسىندا دا تىم جيٸ كەزدەسٸپ جٷر. گازەت, جۋرنالدارىمىزدا جارييالانىپ جٷرگەن, كەيدە تٸپتٸ وقۋ قۇرالدارىنا «تاڭداپ كٸرگٸزگەن» شىعارمالارعا اۋزىڭ تۇشىمايدى: وي سەزٸمٸ تاياز, كٶركەمدٸگٸ الاباجاق, ويلاندىرمايتىن, سەندٸرە المايتىن, قىزىقتىرمايتىن, ەشەيٸن ىزا قىلاتىن جاساندى نەرسەلەر ەتەك الىپ بارادى. مۇنداي دٷنيەلەر وقۋشىلار تاراپىنان قانداي نارازىلىق تۋعىزىپ جٷرگەنٸن ەسكەرمەي كەلەمٸز. بۇل بەتٸمٸزبەن كەتە بەرسەك, ەدەبيەتٸمٸزدٸ قالاي سٷيرەپ بارا جاتقانىمىزعا جانى اشىماستىڭ ٶزٸ بولىپ شىعاتىنىمىز دا داۋسىز.
قازاق ەدەبيەتٸ قازٸر تالاپ-تالعام تۋىن جوعارىراق اپارىپ شانشاتىن دەۋٸردە. وتان شەگٸنەن تىس ەلدەرگە تانىلعان پروزاسى, پوەزيياسى بار ەدەبيەت ٶزٸن-ٶزٸ دٷنيەلٸك جارىستامىن دەپ بٸلەتٸن كەزٸ بولادى. قازٸر بٸزدٸڭ كٸتاپ وقۋشىلارىمىز ورىس ەدەبيەتٸ مەن ورىس تٸلٸ ارقىلى بٷكٸل دٷنيە ەدەبيەتٸمەن, بارلىق سوۆەت ەلدەرٸ ەدەبيەتتەرٸمەن تانىس. تانىس قانا ەمەس, سول ەدەبيەتتەردٸڭ بەرٸ دە وقۋشىنىڭ كٷنبە-كٷنگٸ رۋحاني قورەگٸنە اينالدى. وسىنداي جاعدايعا كٶركەم ەدەبيەت دەپ اتالاتىن اسىل قازىنامىزعا جاۋاپسىزدىق, تالعامسىزدىق ارالاسۋى – ٷلكەن ٶكٸنٸش.
ەۋەلٸ سوڭعى ايلاردا گازەت-جۋرنالداردا باسىلعان ٶلەڭدەردەن بٸراز مىسالدار كەلتٸرەيٸك. بٸر اقىننىڭ «جان كٶكەم» دەگەن ٶلەڭٸندە مىنانداي جولدار بار:
جال قۇيرىعىن تٷيدٸرٸپ جٷيرٸكتٸڭ,
جٷرەكسٸنسەم ساقاداي ٷيٸرٸپ تىم...
مۇنى كٶركەمدٸك جاعىنان دا, مازمۇنى جاعىنان دا پوەزييا ٷيٸرٸنە قوسۋعا بولماسا كەرەك. ٷش بۋىندى سٶز بەن تٶرت بۋىندى سٶز ون بٸر بۋىندى قارا ٶلەڭدە ۇيقاسا المايدى: «جٷيرٸكتٸڭ», «ٷيٸرٸپ تىم». «جٷرەكسٸنسەم ساقاداي ٷيٸرٸپ تىم» دەگەنٸ – سىن ايتۋعا بولمايتىن دٶرەكٸلٸك.
ەكٸنشٸ بٸر اقىندا مىنانداي جولدار بار:
قازابات كەزدە قايسارلىق رۋح تانىتقان.
تەڭٸزدەر تەكتەس ۇل ٶسەدٸ ەكەن-اۋ جاقتا بۇل!
«قازابات» دەگەنٸ «عازاۋات» بولار. «عازاۋات» – دٸن اتىمەن كٶتەرٸلگەن قوزعالىس ۇرانى. قازاق حالقى دٸن اتىمەن كٶتەرٸلگەن قوزعالىسقا قاتىناسقان ەمەس. سوندىقتان اقىن پايدالانعان «قازابات» بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزگە دە كٸرگەن ەمەس. پوەزييا جاساندى تٷسٸنٸكتەرمەن بايىمايدى. ەكٸنشٸ, ونسىز دا بۇلدىر-بۋالدىر جولدارعا «جاقتا بۇل!» دەپ ينۆەرسييا كٸرگٸزۋٸ ورىنسىز. ونسىز دا سٷرٸنٸپ-قابىنىپ, اقىن ويىن ەرەڭ تٷسٸنٸپ كەلە جاتقاندا «جاقتا بۇلعا» جەتكەندە قۇدىققا قۇلاپ كەتكەندەي بولاسىڭ.
ەكٸنشٸ, بۇل ٶلەڭ «سٶيلەپ ايتاتىن» تٷردٸڭ نورماسىندا جازىلعان. بۇل تٷردٸ العان ەكەنسٸڭ, ونىڭ ٶزٸنە تەن پلاستيكالىق تولقىنداۋى بار. دىبىس سپەكتورىن دا قالاي بولسا سولاي قولدانۋعا بولمايدى. ٸشكٸ ىرعاق ەرٸكسٸز ايداپ ەكەلٸپ, سالماقتى تٷيٸندٸ ويىنا تٷسٸرٸپ وتىرۋعا تيٸستٸ. مۇنى ۇمىتپاۋ كەرەك. مٷمكٸن, جەتە بٸلۋ كەرەك, سەزٸنە بٸلۋ كەرەك دەسەك تە, قاتە دەسەك تە قاتە بولا بەرمەس.
ٷشٸنشٸ بٸر اقىن «جەلدٸرمە» دەگەن ٶلەڭٸندە جاستارعا باياعىنىڭ قارا نادان مولداسىنشا سىن ايتادى:
شالبار كيدٸ كەي قىزدار
بالاقتارىن تىلتيتىپ.
قۇيرىعىنداي ەشكٸنٸڭ
شاشىن كەستٸ شۇنتيتىپ.
رەستوراندا بيلەپ جٷر,
مىقىندارىن بۇلتيتىپ...
ەيتەۋٸر, ارزان ۇيقاس قۋالاعان اقىننىڭ اۋزىنا مۇنىڭ ار جاعىندا سىمپيتىپ, جىمپيتىپ, جىرتيتىپ دەگەن ۇيقاستار جاتقانى قالاي تٷسپەگەنٸنە تاڭ قالاسىڭ!
اقىن قازاق قىزدارىنا شالبار كيمەڭدەر, شاشتارىڭدى كەستٸرمەڭدەر, بيلەمەڭدەر دەيدٸ. جاستار تٸرشٸلٸگٸندە سىنايتىن مٸنەزدەر جوق ەمەس. ٸشٸمدٸگٸ بار, باسقاسى بار, ٶمٸردٸ ەرتە «قىزىقتاپ», كەش ٶكٸنٸپ قالاتىن, جاستىق بالعىندىعىنان ەرتە ايىرىلىپ, ەرتە قاساڭسىپ قالاتىن جاستار كەزدەسەتٸنٸ راس. ال, مىنا سىن – جاڭالىق بٸتكەنگە قارسى كەرتارتپا سارىنى.
تٶرتٸنشٸ بٸر اقىن «انام» دەگەن ٶلەڭٸندە بىلاي دەپتٸ:
ۇل-قىزى, ٷيلٸ-باران...
الشاقتادى...
ول بولسا وڭ بەيٸلٸن مول ساقتادى...
اقىننىڭ وسىنشا قينالعاندا ايتايىن دەگەنٸ – وپ-وڭاي-اق نەرسەلەر: «انا ۇل-قىز ٶسٸرگەن اق بەيٸل ادام ەدٸ». وسىنى ايتۋ ٷشٸن ەدەيٸ كٷشەنبەسەڭ, كٷشەنەتٸن جەر ەمەس. مۇنداعى «ول» – انا. بٸزدٸڭ تٸلدە «ول» دەپ, ورنىنا قاراي, ەركەككە دە, ەيەلگە دە ايتىلادى. اقىن بۇل جەردە ورنىن تاپپاي قولدانعان.
جاقىن ارادا ينجەنەر ا.ت. جولداستىڭ ٷيٸندە بولدىق. بالاسى م. ماتەماتيك, قازاقشا بٸلمەيدٸ, ەرينە. شاشتارازعا كەتكەن كەلٸنشەگٸ كەلگەنشە بالا تىنىشسىزدانىپ, شەشەسٸ مەن جەڭگەسٸنە قاراپ: «گالە قايدا جٷر, نەگە كەشٸكتٸ?» – دەپ سۇراي بەرەدٸ. ەكٸ-ٷش رەت سۇراعاننان كەيٸن جەڭگەسٸ قالجىڭداپ: – گالەدان باسقا سٶزٸڭ جوق پا سەنٸڭ? قايدا كەتۋشٸ ەدٸ ول! – دەدٸ قازاقشا!
– ا, چتو! مەن ولدى كوپ-كوپ سوز قىلامىن! – دەدٸ جٸگٸت.
سٶز قىلامىن دەۋگە تٸلٸ كەلمەيدٸ. جەڭگەسٸ سٶز اياعىن ول دەپ بٸتٸرگەن سوڭ, جٸگٸت سونىڭ ىڭعايىمەن «ولدى» دەپ تۇر. كٷلدٸك تە قويدىق, كەشٸرٸمپاز ەدەتٸمٸز بويىنشا كەشٸردٸك... تەك قانا جٸگٸتتٸڭ شەشەسٸ كٷرسٸنٸپ قويدى. ال ەندٸ, اقىنعا مۇندايدى كەشٸرۋگە بولمايدى.
بەسٸنشٸ بٸر ەرەسەك اقىندى «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە مۇزافار مەن مۇقاعالي دۇرىس سىنعا الدى. بۇل اقىننىڭ «داستارقان جىرى» دەگەن ٶلەڭٸندە تاڭ قالارلىق ٶرەسكەل جولدار بار:
– اق شامپانداي بۇرقىلداعان بال قىمىز, –
سەيگٷلٸكتٸ ساۋىپ ٸشكەن جانداردان...
بۇل داستارقان بەينەتٸ عوي نەلەردٸڭ...
داستارقاندا قارا قويدىڭ باسى الدا...
ماڭداي تەرٸ تٶگٸلگەن سان توساندا...
قايران بٸزدٸڭ بابالار سان جاسانعان... –
دەگەن جولدارى ٶلەڭ ەۋلەتٸنٸڭ بٸرەۋٸنە جاناسپايدى. مۇقاعالي دۇرىس سىناعان: «ٶلەڭنٸڭ ٶن بويىندا پوەزييا كٶركٸ پەس!». ەبدٸكەرٸم احمەتوۆ سيياقتى ەستييار اقىنىمىزدىڭ مۇنداي ٶلەڭ جازعانى قاتتى قىنجىلتادى. بۇل – مۇزافار ايتقانداي, «الا بٶتەن اقاۋى جوق» ٶلەڭ ەمەس, تٶرت اياعىنان تٷگەل اقساپ جاتقان ٶلەڭ.
وسى كەلتٸرٸلگەن ٶلەڭ جولدارىنان نەنٸ كٶرەمٸز? پوەزييامىزدىڭ ەر جەرٸنە قۇرت تٷسكەنٸن كٶرەمٸز. مەن بۇل ٶلەڭدەردٸ بيىل شىققان گازەت-جۋرنالداردان ەدەيٸ تەرٸپ العانىم جوق, تىم كٶپ بولعاندىقتان قارماقسىز قولعا ٶزدەرٸ ٸلٸنە كەتتٸ. مولايىپ بارادى ەكەن. جانى اشىر سىنشى بولسا, قيمىلدار كەزٸن ٶتكٸزٸپ الماس دەپ سەنەمٸن. تەك, كٶتەرمەشٸنٸڭ داۋرىقپاسى ەمەس, سيپالاق سىن ەمەس, ٶرەسٸ جەتكەنشە بٸلٸمدٸ قاتال بولسا دا بارىنشا ەدٸل سىن بولسىن.
ەندٸ, ەنەمٸز ەمشەكتەس پروزادان بٸرەر مىسال كەلتٸرەيٸك. جاقىندا «قازاق ەدەبيەتٸندە» ە.نٸلٸباەۆتىڭ «بۇلبۇل» دەگەن نوۆەللاسى باسىلدى. نوۆەللا قازاقتىڭ اتاقتى ەنشٸ قىزدارى كٷلەش پەن بيبٸگٷلگە ارنالعان.
«التايدىڭ اسقارىنان قۇلاي اققان كٷمٸس تولقىندى اساۋ بۇلاقتىڭ جاسىل جاعاسى. بالعىن جاپىراقتى بوز تال مەن جاسىل جەلەك جامىلعان اق قايىڭ, اينالاسىنا بۇتاق جايعان بيٸك بەيتەرەك پەن جامىراي ٶسكەن جاس قۇراق ەركەلەي ەسكەن سامال جەلدٸڭ لەبٸمەن ٷكٸدەي ٷلبٸرەي قوزعالىپ, باياۋ ىرعالا بيلەپ تۇرعانداي. ٷستٸندەگٸ اق جٸبەك كٶيلەگٸ سۇلۋ سۋسىلداپ سامال جەلگە جەلبٸرەگەن جاس قىز ەندٸ عانا ٶسٸپ كەلە جاتقان جٸڭٸشكە دە قىسقا بۇرىمىن قوس قولدا ۇستاپ, وسىناۋ كٶركەم كٶرٸنٸسكە قىزىعا قاراپ ۇزاق تۇرعان ەدٸ. كەلەسٸ سەتتە جاس قىز ەلەڭ ەتٸپ, بٸر ەسەم ەۋەندٸ تىڭداي قالدى. نە دەگەن عاجاپ ٷن!..».
ەن سالعان بۇلبۇل. تىڭداپ تۇرعان بيبٸگٷل. وسىلاي بارىنشا جوعارى الىنعان سارىندا جاس قىز ەنمەن «وڭاشا سۇحباتتاسىپ» تۇر... سەرۋەنگە بٸرگە شىققان اۋىل قىزدارىنان بٶلٸنٸپ قالعان...
«اق تاڭنىڭ التىن سەۋلەسٸ الاتاۋدىڭ تەكاببار شىڭدارىنا يەك ارتىپ, اينالانى اسىل نۇرىمەن جايناتىپ جٸبەرگەن. كٶشەنٸ بويلاپ ەسكەن سا-مال كٶك جٸبەك كٶيلەگٸن كٶلبەڭدەتە جەلپٸپ, ٷلبٸرەگەن الما بەتٸن ايمالاي ەركەلەيدٸ. كٷلەش بولسا, قاراقات كٶزٸ كٷلٸمدەپ, ٸشتەي راحاتتانا كٷبٸرلەپ, الاتاۋدىڭ كاۋسار سامالىن كەۋدە كەرە جۇتىپ, باياۋ ادىمداي تٷسەدٸ». بۇل كٷلەش... ٸزدەنۋ ٷستٸندەگٸ, ەلدەنەنٸ تابا الماي جٷرگەن بٸر كەزەڭٸ.
«كٷلەش ورنىنان تۇردى دا, جاسىل شالعىندى تٸزەدەن كەشٸپ, باق ٸشٸن تاعى ارالاپ كەتتٸ. ەنشٸ دە تۆورچەستۆو ادامى. ەڭ الدىمەن ەنشٸ ٶز وتانىنىڭ ازاماتى...».
«كٷلەش تاعى ورنىنان تۇردى.ەكٸ قولىن ارتىنا سالىپ ەرلٸ-بەرٸ جٷردٸ. سالقىن سامال بەيتەرەكتٸڭ جاسىل جاپىراعىن باياۋ قوزعاپ, سۇلۋ سۋسىل ەستٸلەدٸ.ول تٷرەگەپ جٷرگەن قالپى تاعى دا ويعا شومدى».
وسى ارادا بٸر «ۋھ!» دەپ الماسقا امال جوق. تىم سۇلۋ, جٶنسٸز سۇلۋ... تاتىپ كٶرمەگەن تەتتٸمٸز.
بۇدان كەيٸن كٷلەش حاميديگە اليابيەۆتٸڭ «بۇلبۇلىنان» كەم تٷسپەيتٸن «بۇلبۇل» ەنٸن جازىپ بەرۋدٸ ٶتٸنەدٸ, حاميدي جازادى. كٷلەش ورىندايدى.«ٷلپٸلدەك سامالمەن جەڭٸل جەلپٸنگەن اساۋ ەرتٸستٸڭ «ويىنى» سەزٸمٸن سەرگٸتكەن بيبٸگٷل قولىن سۋدان الماي ۇزاق ويناعان» كٷنٸ راديوقابىلداعىش ارقىلى كٷلەش سالعان «بۇلبۇل» ەنٸن ەستيدٸ. ىنتىزارلىعى سونشا, كٶشەنٸڭ ورتاسىندا تۇرىپ تىڭداپ قالعان. بٸر اقساقال ادام: – بالام, جولدان بىلاي تۇرساڭشى, اربا قاعىپ كەتە جازدادى عوي!» دەگەندە عانا جاس قىز قاي جەردە تۇرىپ قالعانىن اڭعارعان.
«اپىرماۋ, قانشا جىل سارىلا ٸزدەگەن جوعى ەندٸ ويلاماعان جەردە, كٶشەدە كەزدەسكەنٸ مە?».
سونىمەن ەڭگٸمە تٷيٸنٸ «كٷلەش «بۇلبۇل» ەنٸن ايالاپ ٶتسە, بيبٸگٷل مەپەلەپ كەلەدٸ...».
اۆتوردىڭ ٶز سٶزدەرٸن وسىنشا ۇزاق كەلتٸرگەنٸمٸز ىرزالىقتان ەمەس, نارازىلىقتان ەكەنٸ تانىلعان بولار. ونىمىزدىڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بار:
بٸرٸنشٸ, العان تاقىرىبىڭنىڭ ٸشكٸ سىرىن اشۋدىڭ ورنىنا ٷلپٸلدەگەن, ٷلبٸرەگەن تابيعات سيپاتىنا سونشا كٶپ ورىن بەرۋگە بولمايدى. ونىڭ ٷستٸنە مۇنداعى التاي مەن الاتاۋ سيپاتتامالارى بٸرٸنە-بٸرٸ ۇقساس. جاسىل جاپىراق, سامال جەل, تاعى-تاعىلارى ەنشٸ قىزداردىڭ بەينەلەرٸن جاۋىپ كەتكەن. جەنە ىلعي بٸرىڭعاي تەتتٸ سٶزدەرمەن بەرٸلگەن. ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ ەسەيگەن كەزٸندە ايتىلعان «اينالايىن, تىم سۇلۋ سٶيلەمەڭٸزشٸ!» دەگەن سٶز بار. بٸزدٸڭ جاس اۆتورعا دا وسىنى ايتقان جٶن بولار.
ونىڭ ٷستٸنە تال, قايىڭ, بەيتەرەك, جاسىل قۇراق, بەرٸ بٸر جەرگە ٶسە بەرمەيدٸ. التاي مەن الاتاۋ تابيعاتى دا بٸرٸنە-بٸرٸ ۇقساس ەمەس. جاسىل جاپىراق, سامال جەل قايدا بولسا دا بار ەكەنٸ راس, بٸراق, ٶزٸندٸك ايىرماسى دا بولماق.
ەكٸنشٸ, «قولىن سۋعا مالىپ ويناپ جٷرگەن جاس قىز»: «اپىراۋ, قانشا جىل سارىلا ٸزدەگەن جوعى كٶشەدە كەزدەسكەنٸ مە?» – دەپ ويلايدى. جاس قىز نە سەبەپتەن بٸردەن «بۇلبۇل» ەنٸنە قۇمارتادى. نە ٷشٸن «بۇلبۇل» ەنٸ «قانشا جىل سارىلا ٸزدەگەن جوعى» بولماق? قانشى جىل بٸر ەندٸ سارىلا ٸزدەسە, ول قىز – قولىن سۋعا مالىپ ويناماسقا كەرەك.
كٷلەش نە ٷشٸن جاسىلشالعىندى تٸزەدەن كەشٸپ, ەكٸ قولىن ارتىنا سالىپ جٷر? جاس ەيەلدٸڭ ەكٸ قولىن ارتىنا سالىپ جٷرگەنٸن كٸم كٶرگەن?
كٶركەم ەدەبيەتكە بولسىن, كٶرەمٶنەرگە بولسىن, ەشكٸم ورتادان ويىپ تٷسپەيدٸ. ٶسۋ جولىنىڭ باسپالداقتارى بار. بٸز بٸلەتٸن كٷلەش پەن بيبٸگٷل دە سول باسپالداقتارمەن كٶتەرٸلدٸ. ەنشٸ قىزداردىڭ ەكەۋٸنٸڭ دە «بۇلبۇل» ەنٸنە ىنتىزار بولۋى سەندٸرە الا ما? جوق, ەرينە.
ال, وسى ەكٸ ەنشٸ قىزدىڭ ەنگە قۇمارتۋدان باسقا مٸنەزدەرٸ, جانى بارلىعى, تەنٸ بارلىعى اڭعارىلا ما? اڭعارىلمايدى. اسانقايعى دۇرىس ايتقان:
– تازا مٸنسٸز اسىل تاس
سۋ تٷبٸندە جاتادى.
تازا مٸنسٸز اسىل سٶز
وي تٷبٸندە جاتادى.
سۋ تٷبٸندە جاتقان سٶز,
جەل تولقىتسا شىعادى,
وي تٷبٸندە جاتقان سٶز,
شەر تولقىتسا شىعادى.
جازۋعا تالاپتانۋدىڭ, كٶركەم ٶنەرگە تالاپتانۋدىڭ وي تٷبٸندە جاتقان ارمانى قوعام تٸرشٸلٸگٸنٸڭ قوزعاۋىمەن ويانادى. كٷلەش تا, بيبٸگٷل دە «بۇلبۇل» ەنٸنە قۇمارتۋدان بۇرىن تالاي باسپالداقتاردان ٶتتٸ, ولاردىڭ جولىنا دا جٸبەك كٸلەم تٶسەۋلٸ بولمايتىن. قينالعان, قۋانعان, سٷرٸنگەن, جەڭگەن كەزدەرٸ بار. تۆورچەستۆو ادامدارىنىڭ قۋانعاننان جىلار كەزٸ, نازالانعاننان كٷلەر كەزٸ بولادى. سونداي كەزدەردە ولار قانداي ەكەن?..
كٷلەش پەن بيبٸگٷل – كٶركەمٶنەردٸڭ اتاقتى ادامدارى, ٷلكەن قايراتكەرلەرٸ. ولاردىڭ ٶمٸرباياندارىن ازعانتايعا سايىپ, ارزان تانامونشاقپەن جىلتىراتا سالۋعا بولمايدى.
سوڭعى ايتارىم: وسى «بۇلبۇل» نوۆەللا ما, وچەرك پە? تولىق ماعىناسىندا ەكەۋٸ دە ەمەس. كٶركەم ەدەبيەتكە قوسىلاتىن نوۆەللانىڭ ٶز لوگيكاسى, ٶز كٸلتٸ بار. ٶز تٷيٸندەۋٸ مەن ٶزٸندٸك شەشٸمٸ بار. ال وچەرك دەۋگە تىم جالاڭاش, ازدى-كٶپتٸ مازمۇنىن جەلبۋاز سٶزدەر كٶمٸپ كەتكەن.
تاعى بٸر پروزالىق ەڭگٸمە تۋرالى پٸكٸر ايتقىم كەلەدٸ. ەڭگٸمە اتى – «بوي تۇمار», اۆتورى – ايان نىسانالين («مەدەنيەت جەنە تۇرمىس», 1971 جىلى, ماي نومەرٸ).
شىعارمانى قاي جاعىنان قاي ەدٸسپەن تالداۋدى ەڭ الدىمەن سول شىعارمانىڭ ٶزٸ نۇسقاپ تۇرادى. مەن دە «بوي تۇماردى» ٶزٸ نۇسقاپ تۇرعان ەدٸسپەن تەكسەرگٸم كەلەدٸ.
ەڭ الدىمەن قۇرىلىس ماتەريالدارىن, ودان كەيٸن قۇرىلىستىڭ ٶزٸن, ەڭ سوڭىندا يە بولىپ شىققان نەتيجەنٸ ايتپاقپىن. ەڭگٸمەنٸڭ قۇرىلىس ماتەريالدارى مىناداي:
1. اۋىلىنا كەلگەن جاس جٸگٸت – ەلدوستىڭ ەلٸن-جەرٸن ساعىنىشى – 35 جول.
2. ەكە مەن بالانىڭ قىسقا عانا وتىرىسى – 32 جول.
3. ەلدوستى بالا كەزٸندە ەكەسٸنٸڭ بٷركٸت بالاپانىن ۇستاۋعا اپارعانى, جولشىباي اتاقتى بٸر بٷركٸت ەڭگٸمەسٸن ايتقانى – 75 جول.
4. «توعىز قۇمالاق» ٷستٸندە ەلدوستىڭ كوسموسقا ۇشاتىن بولعانىن اشۋ – 25 جول.
5. باس كونسترۋكتوردىڭ ونى كوسموسقا ۇشار الدىندا ەلگە دەم الىپ قايتۋعا جٸبەرگەنٸ – 14 جول.
6. بالالىق شاقتان از عانا ەسكە الىس – 7 جول.
7. التىناي دەيتٸن كەلٸنشەكتٸڭ ٷيٸنە بارىپ جادىراپ قايتۋى – 56 جول.
8. اتتاناردا جاقىندارىنىڭ جينالۋى, ەكەسٸنٸڭ «بوي تۇمار» تاعىپ بەرۋٸ – 8 جول. بارلىعى ٷش باعانالاپ تەرٸلگەن جۋرنال بەتٸنٸڭ 250 جولى شاماسىندا.
ەڭگٸمەنٸڭ ماتەريالى مەن قالاي قۇرىلعانى وسى تٸزٸمنەن-اق كٶرٸنٸپ تۇرسا دا, قۇرىلىستىڭ ەربٸر بٶلشەگٸ ٶز مازمۇنىن اشا كەتۋدٸ كەرەك ەتەتٸن سيياقتى.
العاشقى 35 جولدا جاس جٸگٸت ساعىنعان اۋىلىن, جەرٸن ارالاپ جٷر. تاۋ... ٶزەن... سامال جەل ...تاس تٷلەگٸن ساعىنعان سامال سىبدىرى...
ەڭگٸمەنٸڭ وتىز ەكٸ جولدىق ەكٸنشٸ بٶلشەگٸندە ەكە مەن بالا «توعىز قۇمالاق» وينايدى. ەلەۋلٸ ەڭگٸمە جوق. ەلدوستىڭ جٷزٸ جابىرقاۋ. مٸنەزٸ تۇيىق, بۇيىعى. ەكەسٸنٸڭ بٸر كەزدە اتاقتى قۇسبەگٸ بولعانى اڭدالادى. قازٸر قارتايعان, جاق ەتتەرٸ سۋالعان...
كەلەسٸ 75 جولدا ەلدوستى ەكەسٸنٸڭ بٷركٸت بالاپانىن ۇستاۋعا اپارعاندا ايتقان بٸر ەڭگٸمەسٸ.
بايدىڭ ەۋمەسەر بالاسى بٸرەۋدەن قويار دا قويماي اتاقتى بٸر «سارشولاق» دەگەن بٷركٸتتٸ قالاپ ەكەلەدٸ. قانسونار كەزٸندە بٷركٸت شاڭقىلداپ مازا بەرمەپتٸ. ەۋمەسەر بالا بٷركٸتتٸ قامشىمەن ۇرىپتى. سول كٷنٸ «سارشولاق» ەۋمەسەرگە بٸر تٷلكٸ, بٸر قاسقىر الىپ بەرٸپ, سودان كەيٸن سورعالاپ كەلٸپ يەسٸنٸڭ ٶزٸنە تٷسەدٸ. يەسٸ اتىنىڭ باۋىرىنا تىعىلادى. «قىران توپشىسى ەردٸڭ كٷل-پارشاسىن شىعارىپ, اتتىڭ بەل ومىرتقاسىن ٷزٸپ جٸبەرٸپتٸ.ٸزدەۋشٸلەر كەلسە, «سارشولاق» يەسٸنٸڭ كەۋدەسٸنەن جٷرەگٸن سۋىرىپ الىپ جەپ وتىر ەكەن»...
سونىمەن بٷركٸت توپشىسىمەن سوعىپ, ەردٸ تالقانداپ, اتتىڭ بەل ومىرتقاسىن ٷزٸپ جٸبەرگەن. ول از بولسا, اتتىڭ باۋىرىنا تىعىلعان جٸگٸتتٸڭ جٷرەگٸن سۋىرىپ الىپ جەگەن... بۇعان ەرينە, بەسٸكتەگٸ بالا دا يلانبايدى. بٸراق, اۆتور يلاناتىن سيياقتى. وسى ويعا سيىمسىز ەرتەگٸ ارقىلى ەلدوستىڭ اسپانعا ۇشۋدى ارمان ەتٸپ العانىن تۇسپالدايدى: «بۇل ايتۋلى ۇشقىشتىڭ اسپانعا جولى تاپ وسى كەزدە باستالماعانىنا كٸم كەپٸل?» دەيدٸ.
زامانداس جاستىڭ كوسموسقا ۇشپاق ارمانىن ٶمٸر شىندىعى ارقىلى, جٸگٸتتٸڭ جٸگەر-تالابى, تاباندىلىعى ارقىلى بەينەلەۋدٸڭ ورنىنا, قيسىنى جوق بولماشىمەن دەلەلدەۋ – رەاليزمنەن الشاقتاسۋ دەگەن سٶز.
ەكەسٸنٸڭ بالاسىنا رۇقسات بەرگەنٸ دە قىزىق:
1. سونىمەن ۇشامىسىڭ?
2. ۇشامىن.
3. ەلگە قاشان ورالماقسىڭ?
بٸلمەيمٸن.
5. مەيلٸ, ۇشساڭ, ۇشا بەر...
كٸم ەدٸ, ەلگٸ عارىشقا ۇشىپ جاتقان كٶرٸنەدٸ عوي. سەنٸڭ اتا-باباڭ كەم تۋىپ پا سولاردان?».
جٸگٸت ەنجار. قىزۋ, رۋحتانۋ, نامىس سەزٸمٸ دەگەندەر جوق. اسپانعا ەمەس, اۋدانعا بارىپ قايتاردىڭ تٶڭٸرەگٸ.
ەڭگٸمەنٸڭ ەندٸ بٸر ەلۋ جولى ەلدوستىڭ التىناي دەگەن كەلٸنشەكپەن وڭاشا ٷيدە كەزدەسۋٸنە بەرٸلگەن. التىناي بٸر كەزدە ەلدوسپەن مەكتەپتە بٸرگە وقىعان. قازٸر «جۇتىنىپ تۇرعان, تولىسىپ پٸسكەن كەلٸنشەك. كٷيەۋٸ بىلتىر كٶكپاردا ٶلگەن. ەكٸ جاس ۇزاق ەڭگٸمەلەستٸ. ەكەۋٸ دە جادىراپ قالدى».
ەكٸ كٷننەن سوڭ ەلدوس جٷرٸپ كەتتٸ, اتتاناردا ەكەسٸ «ۇلىن قۇشاقتاپ تۇرىپ, كٸشكەنتاي بوي تۇمار تاعىپ بەردٸ. بوي تۇماردىڭ ٸشٸندە تۋعان جەردٸڭ بٸر شٶكٸم توپىراعى بار ەدٸ». سونىمەن ەڭگٸمە اتى «بوي تۇمار» بولسا, وعان بەرگەنٸ وسى ەكٸ جارىم جول...
ەلدوس ەلٸنە كەلگەندە بٸر اداممەن كەزدەسٸپ اشىلىپ سٶيلەسپەيدٸ. كوسموسقا ۇشار ادامنىڭ قىزۋ, اق جارقىن, تەۋەكەلشٸل مٸنەزٸ جوق, بۇيىعى, جابىرقاۋ جٸگٸت. مەنٸڭشە, بۇل جٸگٸت كوسموسقا ۇشا الماي, قايتىپ كەلٸپ, مىقتاعاندا جٷك ماشيناسىنا شوفەر بولۋعا لايىق.
العان تاقىرىبىنا ات ٷستٸ جاۋاپسىز قاراۋ ەدەبيەت زەرتتەۋشٸ عالىمدارىمىزدىڭ بٸرٸ – سەيدٸل تالجانوۆتىڭ «باراق باتىر» دەگەن ماقالاسىندا مول كەزدەسەدٸ («مەدەنيەت جەنە تۇرمىس», ماي, 1971).
سەيدٸلدٸڭ ماقالاسى تولىپ جاتقان باتىر باراقتاردىڭ بٸرەۋٸ نايمان رۋىنان شىققانىن دەلەلدەۋگە ارنالعان. عالىم ادام عىلىمعا سٷيەنٸپ, ٶزٸ زەرتتەپ, انىقتاعان پٸكٸر ايتار دەپ كٷتەسٸڭ. سەيدٸل بٸراق ماقالاسىن باستاي بەرە, شاتاستىرا جٶنەلٸپتٸ. نە بەرٸ ٷش جول بويىندا باراقتىڭ باتىرلىعىن, ەدٸلدٸگٸن, اقىلدىلىعىن ماداقتاي كەلٸپ, ەندٸ ونىڭ قايدان شىققانىن تانىستىرعاندا بىلاي دەپتٸ:
«ول – نايمان رۋىنان سۋرىلىپ شىققان,تٸرٸ جانعا باس يمەگەن, قانشا شاقىرسا دا, تۇقىمداس بولا تۇرا, كەنەسارىعا دا ەرمەگەن جەكە باتىر».
سوندا دەيمٸن-اۋ, باتىر باراق نايمان رۋىنان سۋىرىلىپ شىقسا, كەنەسارىعا قالاي تۇقىمداس بولماق? ەلدە, كەنەسارى دا نايمان رۋىنان سۋىرىلىپ شىقتى ما ەكەن? تاريحشىلارىمىز ولاي دەمەيتٸن سيياقتى ەدٸ عوي?...
سەيدٸلدٸڭ ٶزٸ كەلتٸرگەن ماتەريالداردا پولياك ا.يانۋشكەۆيچ بىلاي دەپتٸ:
– «باراق – حان تۇقىمىنان, شىڭعىس ەۋلەتٸنەن». سەكەن سەيفۋللين «كٶكشەتاۋ» پوەماسىندا: «باراق – ارعىننىڭ, ونىڭ ٸشٸندە قۋاندىق ۇلىسىنىڭ باتىرى» دەگەن ەكەن. مۇحتار ەۋەزوۆ «اباي» رومانىندا باراقتى نايماننىڭ باتىرى دەپ ەدٸ دەگەندەي تۇسپال جاسايدى.
ماقالانىڭ اياعىندا «باتىر باراق پەن اعا سۇلتان باراق بٸر كٸسٸ – نايماننىڭ باتىر باراعى» دەگەن قورىتىندى جاسالىپتى.
دەلەل قايسى? مۇنداي قورىتىندى جاساۋ ٷشٸن عالىم نەنٸ زەرتتەگەن, نە تاپقان? ونداي مەلٸمەت ماقالادا جوق. كٸمدٸكٸ دۇرىس, كٸمدٸكٸ قاتە, سەيدٸل وعان دا سوقپايدى. اياقتاپ كەلگەندە ايتىپ وتىرعانىمىز – اياگٶزدٸڭ اعا سۇلتانى بولسا, ول نايمان رۋىنان شىقپايدى, ەرينە, شىڭعىسحان ەۋلەتٸنەن شىعادى. تاپ وسى باتىر باراق تاريحىمىز ٷشٸن كەرەك پە, جوق پا, ول ٶز الدىنا مەسەلە, بٸراق, تاريحتا بولعان بٸر ادامنىڭ قايدان شىققانىن زەرتتەگٸڭ كەلگەن ەكەن, قورىتىندىڭ ٶز زەرتتەۋلەرٸڭنٸڭ نەتيجەسٸ بولۋ كەرەك. مەن باراقتىڭ قايدان شىققانى تۋرالى تالاسقىم كەلٸپ وتىرعان جوق, عالىمنىڭ ٶزٸ زەرتتەپ, انىقتاماعان مەسەلە جٶنٸندە قورىتىندى جاساعانىن قاتە دەگٸم كەلەدٸ. ەرينە, باتىر تاۋىپ بەرمەدٸڭ دەپ نايماندار دا ٶكپەلەي قويماس...
سەيدٸل ماقالاسىنىڭ باس جاعىندا ٷش باراق بار دەيدٸ دە, قورىتىندىسىندا بٸرەۋٸن قىسقارتىپ ەكەۋٸن عانا قالدىرادى. شىنىنا كەلگەندە, باتىر اتالعان باراق قاي رۋدا بولسا دا بولۋى مٷمكٸن. مىسالى, قوستاناي وبلىسى, قاراوبا دەگەن جەردە «باراق باتىردىڭ» مولاسى بار. سەكەن بٸلەتٸن, مۇحتار بٸلەتٸن باراقتار دا بولۋى مٷمكٸن. تٷپتەپ كەلگەندە, ونىڭ بٸردە-بٸرٸ تاريحي پروبلەما ەمەس قوي.
«تٸرٸ جانعا باس يمەيتٸن, ەرٸ اقىلدى, ەرٸ مەيلٸنشە ادال باتىر» نە ٸستەپتٸ, قانداي باتىرلىق, قانداي اقىلدىلىق, ادالدىق ٸستەپتٸ? بۇل جاعىنان زەرتتەۋشٸ نە ايتادى? سوعان كەلەيٸك.
ەلدەقالاي شەۋەشەككە بارعاندا باراق قالانىڭ كومەندانتىنا باس يمەپتٸ. قۇدايعا عانا باس ييۋ كەرەك دەپتٸ. مۇنىسىن باعالاعان جٶن. (بٸراق, بۇل دا يانۋشكەۆيچتە كەلتٸرٸلگەن فاكتٸ).
باراق باتىر جايىندا ەل اۋزىندا اڭىز بار ەكەن. سەيدٸل سونى كەلتٸرەدٸ. اڭىز نە دەيدٸ? بٸر كٷنٸ اعىباي باتىر قىرىق جٸگٸتٸمەن دالادا تاي سويىپ, قازاندا ەت پٸسٸپ جاتىر ەكەن. اعىباي ۇيىقتاپ قالادى. بۇلاردىڭ ٷستٸنە كەرجورعا ات مٸنگەن بٸر جاس جٸگٸت كەلەدٸ. ەكٸ رەت ۇيىقتاپ جاتقان اعىبايدىڭ بەتٸن اشىپ قارايدى. ەكٸ رەت قازانىنان ەكٸ كەسەك ەت الىپ, اساپ جٸبەرەدٸ دە, كەتٸپ وتىرادى.
جٸگٸتتەر اعىبايدى وياتىپ, ماسقارا بولعاندارىن ايتادى. اعىباي جٸگٸتتٸ قۋىپ جٶنەلەدٸ. بٸر زاماندا قۋىپ جەتەدٸ. جٸگٸت اعىبايدى تٸرٸ جانعا ەسەپتەمەيدٸ, كەتە بەرەدٸ. ەرتەڭٸنە بۇلاردىڭ الدىنان ٷيٸرلٸ قۇلان كەزدەسەدٸ. جٸگٸت قۇلاننىڭ قۇلىنىن جەردەن ٸلٸپ الىپ, تاقىمىنا باسادى دا جٷرە بەرەدٸ...
تاعى بٸر كەزدە توقتاپ, اعىبايعا تاماق پٸسٸرۋدٸ تاپسىرىپ, قارۋلارىن تاستاپ, جٸگٸت ۇيىقتاپ قالادى. قورلىققا نامىستانعان اعىباي ۇيىقتاپ جاتقان جٸگٸتتٸ شوقپارمەن قوس قولداپ تۇرىپ قاق ماڭدايدان پەرەدٸ كەلٸپ!.. جٸگٸت ويانبايدى دا... كەيٸن ەت جەۋگە وتىرعاندا «وسى جەردٸڭ ماسا-سوناسى قالىڭ-اۋ دەيمٸڭ ماڭدايىمدى شاعىپ كەتكەن تەرٸزدٸ», – دەيدٸ. باراق باتىر وسى ەكەن.
وسىلاردان باسقا ونىڭ باتىرلىعىن, اقىلدىلىعىن, ەدٸلدٸگٸن تانىتاتىن ەش نەرسە جوق.
بۇل اڭىز دا «بوي تۇمارداعى» «سارشولاق» بٷركٸت جايىنداعى ەڭگٸمە سيياقتى قيسىنسىز, قىزىقتىرمايدى دا سەندٸرمەيدٸ, تۇسپالدايتىنى تاعى جوق.
وسىنداي نە كٶركەمدٸگٸ, نە ماڭىزى جوق, تاياز ويدان تۋعان بولماشىنى جازىپ, وقۋشىنىڭ باسىن قاتىرۋدىڭ نە كەرەگٸ بار?
بٸز بٸرٸمٸزدٸڭ جازعانىمىزدى بٸرٸمٸز قاداعالاي وقىمايتىن سالتقا بوي ٷيرەتٸپ الدىق. ەسٸرەسە, ۇشىراسىپ قالاتىن كەمشٸلٸكتەرگە بەيجاي قارايمىز. باتىرا سىن ايتۋ – باسىڭا بەلە شاقىرۋمەن بٸردەي دەگەن كٶزقاراستان دا ساۋ ەمەسپٸز. ٸس جٷزٸندە مۇنىڭ دۇرىستىعى دا جوق ەمەس. دەگەنمەن, جازۋشى قاۋىمىنا كەشٸرٸلمەس بەيجايلىققا, «جاپالاعىم, سەن تيمەسەڭ, مەن تيمەگە» قۇل بولۋ – ٷلكەن ۇيات. بۇل – جازۋشىلار قوعامى بولىپ, تٷگەل قولعا الاتىن ٸسٸمٸز. قاي قوعام بولسا دا, ٶز كەمشٸلٸكتەرٸنە ٶزٸ يە بولا الۋعا مٸندەتتٸ. ولاي ەتپەسەك, اسقىندىرىپ الار كەز الىس ەمەس سيياقتى!
عابيت مٷسٸرەپوۆ. "كلاسسيكالىق زەرتتەۋلەر" كٸتابىنان
