Qoǵamdyq ǵylym bar, jaratylystaný ǵylymy bar. Biz Sovettik dáýirdi «qylyshynan qan tamǵan kezeń» dep jamandaýǵa kóshtik. Shyndyǵynda, ótkenge bulai kúie jaǵýǵa bolmaidy. Sovet Odaǵy kezinde kóptegen jamanshylyq ta, kóptegen jaqsylyq ta boldy. Ashtyq, repressiia, halyq sanynyń eki ese kemýi Sovettik dáýirdiń jamanshylyǵy ekeni ras. Qazaq eliniń osy kúngi shekarasyn Sovettik dáýir kezinde Lenin belgilep bergen. Ol kezde osy kúngi bizdiń klassik dep júrgen jazýshylarymyzdyń 99 paiyzy tanyldy, qazaqtyń oqý-bilim júiesi qalyptasty.
Bul – Sovettik dáýirdiń jaqsy jaǵy. Sovettik dáýir kezinde bizdiń jazýshylarymyz óte jaqsy turdy, óitkeni, Jazýshylar odaǵy Kompartiianyń ideologiia bóliminiń bir filialy esebinde boldy. Jazýshylarymyzdyń 99 paiyzy kúnkósemdi maqtap, partiianyń sezderi men plenýmdaryn qoshtap, soǵan jyr arnady, tipti keide sóz jetpei qalatyn kezder boldy. Oilap qarasaq, bizdiń, ásirese, qazaq jazýshylarynyń Sovettik dáýirge ókpeleitin reti joq, olai deitinim, gonorary durys boldy, kitaby kóp tirajben shyqty, demalys úiine jiberildi, bir kitap shyǵaryp eki jyl qapersiz ómir súretin kezder boldy.
Qazir bizdiń jazýshylarymyzdyń barlyǵy dalada qalyp qoiǵandai kúi keshýde, sóitsek, Sovet Odaǵy sekildi, Kompartiia syqyldy bir tirenish kerek eken, ózdiginen ómir súre almaidy eken. Endi osy kemshilikti qalai joiýmyz kerek. Meniń oiymsha, Sovettik dáýir kezinde jaratylystaný ǵylymdaryn oqytý júiesi óte joǵary boldy. Ony búkil álem moiyndaidy. Amerikaǵa bara qalsańyz, ár ýniversitette matematikadan sabaq beretin ne orys, ne evreidi tabasyz.
Men Moskvada oqydym, kýrstastarymnyń jartysy Amerikada. Amerikalyq ýniversitet degen ne? Amerikalyq ýniversitet degen, ázil-qaljyń aralas sózdermen aitsaq, orystyń professory matematikany Qytaidyń stýdentine úiretetin ýniversitet. Al qoǵamdyq ǵylymdar ideologiiaǵa táýeldi boldy. Kompartiianyń sózine qarsy keler bolsańyz, sizdiń oilanýǵa murshańyz bolǵan joq. Ne aitsańyz da aitqan sózińizdiń barlyǵy matematikadaǵy jaýaby belgili esepter siiaqty, Lenin men Karl Markstiń sózine sáikes kelýi kerek boldy, odan artyq ketýge bolmaidy. Bul bizdiń qoǵamymyzǵa teris baǵyt alyp keldi, qoǵamnyń kúireýiniń bir sebebi osynda. Sol sebepti, qoǵamdyq ǵylymdy reforma jasaý zańdy, tabiǵi qubylys. Qoǵamdyq ǵylymdy ysyryp tastady dep aitýǵa negiz joq.
Ekinshi másele – jaratylystaný ǵylymyna osyndai ózgeris jasaý kerek pe? Menińshe, jaratylystaný ǵylymyn bulai ózgertýdiń qajeti joq. Biz batysqa elikteýdiń ekinshi jaǵyna tym kóp dalaqtap kettik. Minýs pen pliýs qatar júrýi kerek. Jaratylystaný ǵylymy – matematika, himiia, fizika Sovet Odaǵy kezinde óte joǵary deńgeide oqytylatyn. Sonyń negizinde jaratylystaný ǵylymyn qazaq tilinde jap-jaqsy úiretýimizge bolady. Ǵylym men bilimniń eki túri bolady. Birinshi – bastaýysh mektep, ekinshi – joǵary oqý oryndary. Bizdegi bastaýysh mekteptiń deńgeii joǵary, al joǵary oqý oryndaryna kelsek, biz shetelden keiin qalamyz, ony moiyndaýymyz kerek. Onyń negizgi sebebi – qural-saimandardyń bolmaýy, ǵylymdy ári qarai damytatyn, básekege beiimdeitin ádis-ailanyń bolmaýy. Máselen, Amerikany ne bolmasa Eýropa, Angliiany alyp qarasańyz, onda 12 klasstyq oqý júiesi qalyptasqan. Bizdiń baiaǵydaǵy 10 jyldyq bilimimiz sheteldiń 12 jyldyǵynan asyp túsetin. Óitkeni, matematikany da, fizikany da jeke ǵylym retinde oqydyq. Qazirgi bizdiń úkimetimizdiń saiasaty bul ǵylymdardyń bárin botqa qylamyz degenge saiady. Matematikany, fizikany, himiiany, biologiiany qosyp bir ǵylym, qazaq tili men ádebietin qosyp bir ǵylym, tarih pen geografiiany qosyp taǵy bir ǵylym shyǵaramyz deidi. Sonda bizdiń muǵalimderimiz ámbebep bolady degen áńgime aitady. Bul negizinen durys emes. Sheteldiń biraz elindegi bizden ketken evreiler meni shaqyryp, «Asqar, myna balany oqytshy, sheteldegi mektepterdiń oqýy oqý emes, sen baiaǵy Sovettik oqýlyqtarmen oqytyp, sol esepterdi shyǵartshy», – deidi. Sol kezeńdegi oqý júiesiniń myqtylyǵynan qazirgi qazaq balalarynyń kóbi shetelde oqyp júr. Ony kópshilik «Bolashaq» baǵdarlamasymen ketti eken dep oilaidy. Qazaq balalarynyń kóp bolsa 20 paiyzy «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqýy múmkin, qalǵany ózi oqyp jatqan ýniversitettiń grantyn óz bilimimen utyp alǵan nemese ákesi aqsha tólep otyr. Bul bizdegi bilim júiesiniń, onyń ishinde matematikany oqytý deńgeiiniń joǵary bolǵanyn kórsetedi. Osy júieni alyp tastap keri ketemiz degen sóz qalai alǵanda da durys emes. Máselen, biz damyǵan 30 eldiń qataryna qosylamyz deimiz, 30 eldiń barlyǵy, ishinde eń myqtysy Amerika bolsa, sol eldiń turǵyndary gambýrger jeidi. Bilim salasyndaǵy myna ózgerister endigi jerde biz qazy-qarta jemei, gambýrger jeimiz degenge úgitteidi. Qazy-qartadan gambýrger durys degen sóz. Osy reformalar arqyly praktikany shyńdaimyz degen ýáj aitady. Eger siz ǵylymdy meńgerseńiz, esep shyǵarýdy bilseńiz praktikany meńgerý qiyn emes.
Meniń bilýimshe, Singapýr men Malaiziia matematikany aǵylshyn tilinde oqytady. Bizdiń basshylar osy elden úlgi almaqshy, nege Japoniiadan úlgi almaimyz. Kezinde japon eli de ózderiniń ieroglifterin ózgertip jańa álipbi jasap, joǵary synyp oqýshylaryna búkil ǵylymdy aǵylshyn tilinde oqytpaqshy bolǵan. Biraq oilasa kele, álipbidi ózgertsek, aǵylshyn tilinde oqysaq, alǵashqy kezde tez jyldam damýymyz múmkin, biraq utqanymyzdan utylǵanymyz kóp bolady degenge toqtaǵan. Japoniianyń myńjyldyq tarihy bar. Sonda biz nege keshe ǵana qurylǵan elderge júginýimiz kerek.
Qazaqstannyń Konstitýtsiiasynda bastapqy bilim berý úkimettiń mindeti ekeni aitylǵan. Máselen, siz, birinshi synypqa balamdy bermeimin deseńiz, úkimet sizdi sotqa tartýyna bolady. Óitkeni, siz Konstitýtsiiany buzyp otyrsyz. Al joǵary oqý ornyna túsý, túspeý ol sizdiń jeke sharýańyz. Ekinshi, aqparat alý quqyǵy bar, iaǵni kez kelgen Qazaqstan azamaty qazaq tilinde, ia orys tilinde aqparat alýǵa quqyly. Bilim alý degen de aqparat alý degen sóz. Demek, siz oqý bilimdi ózge tilde beremin deseńiz, Konstitýtsiiany buzǵanyńyz. Olai bolsa, jaratylystaný pánderin aǵylshyn tilinde ótkizemin degen ministrliktiń usynysynyń astarynda qazaq tiliniń ǵylymǵa ikemi kelmeidi, qazaq tili tek otbasy-oshaq qasy bolyp qalýy kerek degen saiasat tur. Al ol – Konstitýtsiiany buzý.
Jaratylystaný ǵylymynyń barlyǵyn qazaq tilinde úiretýge bolady. Jaqsyly-jamandy oqýlyqtarymyz bar (onyń sapasy óte jaqsy dep aita almaimyn), jaqsyly-jamandy terminologiia júiesi bar, ǵylym týraly oilaý júiemiz qalyptasqan. Bul – qazaq tilin saqtaýdyń úlken bir salasy. Til degen ne? Til degen kural. Quraldyń bes fýnktsiiasy bar, eń aldymen – otbasy-oshaq qasy, biznes, saiasat, ekonomika, jańa tehnologiia men ǵylym. Adamnyń durys ómir súrýi úshin onyń on eki múshesiniń barlyǵy saý bolýykerek. Kózińiz kóre turyp qulaǵyńyz estimese bir múkis bar degen sóz. Al tilge shek qoiý – adamnyń eki qolyn nemese eki aiaǵyn kesip tastaǵanmen teń. Buǵan jol berýge bolmaidy. Orta mektepke barlyq ǵylym, barlyq oqý pánderi ana tilinde júrýi kerek. Eger ol pánder Qazaqstanda qazaq tilinde júrmeitin bolsa, qazaq tiliniń de, Qazaqstannyń da eshkimge keregi joq. Sondyqtan men bul reformalarǵa qarsymyn jáne muny on-on bes jyl buryn aitqanmyn. Jańa reformalardy qolǵa almas buryn sol reformanyń oń nátijesin kórgen elderdiń úlgisin alýymyz kerek. Bul turǵyda bizge Malaiziia men Singapýrdan góri Japonnyń úlgisi jaqynyraq. Ahmet Baitursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Maǵjan Jumabaev syndy HH ǵasyrdyń basynda ómir súrgen ziialy azamattardyń kópshiligi Japonnyń úlgisin almaq bolǵan.
Biz nege Alash arystarynyń jolyn jalǵastyrmaimyz?
«Qazaq ádebieti» gazeti
Ult portaly
