قوعامدىق عىلىم بار, جاراتىلىستانۋ عىلىمى بار. بٸز سوۆەتتٸك دەۋٸردٸ «قىلىشىنان قان تامعان كەزەڭ» دەپ جامانداۋعا كٶشتٸك. شىندىعىندا, ٶتكەنگە بۇلاي كٷيە جاعۋعا بولمايدى. سوۆەت وداعى كەزٸندە كٶپتەگەن جامانشىلىق تا, كٶپتەگەن جاقسىلىق تا بولدى. اشتىق, رەپرەسسييا, حالىق سانىنىڭ ەكٸ ەسە كەمۋٸ سوۆەتتٸك دەۋٸردٸڭ جامانشىلىعى ەكەنٸ راس. قازاق ەلٸنٸڭ وسى كٷنگٸ شەكاراسىن سوۆەتتٸك دەۋٸر كەزٸندە لەنين بەلگٸلەپ بەرگەن. ول كەزدە وسى كٷنگٸ بٸزدٸڭ كلاسسيك دەپ جٷرگەن جازۋشىلارىمىزدىڭ 99 پايىزى تانىلدى, قازاقتىڭ وقۋ-بٸلٸم جٷيەسٸ قالىپتاستى.
بۇل – سوۆەتتٸك دەۋٸردٸڭ جاقسى جاعى. سوۆەتتٸك دەۋٸر كەزٸندە بٸزدٸڭ جازۋشىلارىمىز ٶتە جاقسى تۇردى, ٶيتكەنٸ, جازۋشىلار وداعى كومپارتييانىڭ يدەولوگييا بٶلٸمٸنٸڭ بٸر فيليالى ەسەبٸندە بولدى. جازۋشىلارىمىزدىڭ 99 پايىزى كٷنكٶسەمدٸ ماقتاپ, پارتييانىڭ سەزدەرٸ مەن پلەنۋمدارىن قوشتاپ, سوعان جىر ارنادى, تٸپتٸ كەيدە سٶز جەتپەي قالاتىن كەزدەر بولدى. ويلاپ قاراساق, بٸزدٸڭ, ەسٸرەسە, قازاق جازۋشىلارىنىڭ سوۆەتتٸك دەۋٸرگە ٶكپەلەيتٸن رەتٸ جوق, ولاي دەيتٸنٸم, گونورارى دۇرىس بولدى, كٸتابى كٶپ تيراجبەن شىقتى, دەمالىس ٷيٸنە جٸبەرٸلدٸ, بٸر كٸتاپ شىعارىپ ەكٸ جىل قاپەرسٸز ٶمٸر سٷرەتٸن كەزدەر بولدى.
قازٸر بٸزدٸڭ جازۋشىلارىمىزدىڭ بارلىعى دالادا قالىپ قويعانداي كٷي كەشۋدە, سٶيتسەك, سوۆەت وداعى سەكٸلدٸ, كومپارتييا سىقىلدى بٸر تٸرەنٸش كەرەك ەكەن, ٶزدٸگٸنەن ٶمٸر سٷرە المايدى ەكەن. ەندٸ وسى كەمشٸلٸكتٸ قالاي جويۋمىز كەرەك. مەنٸڭ ويىمشا, سوۆەتتٸك دەۋٸر كەزٸندە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىن وقىتۋ جٷيەسٸ ٶتە جوعارى بولدى. ونى بٷكٸل ەلەم مويىندايدى. امەريكاعا بارا قالساڭىز, ەر ۋنيۆەرسيتەتتە ماتەماتيكادان ساباق بەرەتٸن نە ورىس, نە ەۆرەيدٸ تاباسىز.
مەن موسكۆادا وقىدىم, كۋرستاستارىمنىڭ جارتىسى امەريكادا. امەريكالىق ۋنيۆەرسيتەت دەگەن نە? امەريكالىق ۋنيۆەرسيتەت دەگەن, ەزٸل-قالجىڭ ارالاس سٶزدەرمەن ايتساق, ورىستىڭ پروفەسسورى ماتەماتيكانى قىتايدىڭ ستۋدەنتٸنە ٷيرەتەتٸن ۋنيۆەرسيتەت. ال قوعامدىق عىلىمدار يدەولوگيياعا تەۋەلدٸ بولدى. كومپارتييانىڭ سٶزٸنە قارسى كەلەر بولساڭىز, سٸزدٸڭ ويلانۋعا مۇرشاڭىز بولعان جوق. نە ايتساڭىز دا ايتقان سٶزٸڭٸزدٸڭ بارلىعى ماتەماتيكاداعى جاۋابى بەلگٸلٸ ەسەپتەر سيياقتى, لەنين مەن كارل ماركستٸڭ سٶزٸنە سەيكەس كەلۋٸ كەرەك بولدى, ودان ارتىق كەتۋگە بولمايدى. بۇل بٸزدٸڭ قوعامىمىزعا تەرٸس باعىت الىپ كەلدٸ, قوعامنىڭ كٷيرەۋٸنٸڭ بٸر سەبەبٸ وسىندا. سول سەبەپتٸ, قوعامدىق عىلىمدى رەفورما جاساۋ زاڭدى, تابيعي قۇبىلىس. قوعامدىق عىلىمدى ىسىرىپ تاستادى دەپ ايتۋعا نەگٸز جوق.
ەكٸنشٸ مەسەلە – جاراتىلىستانۋ عىلىمىنا وسىنداي ٶزگەرٸس جاساۋ كەرەك پە? مەنٸڭشە, جاراتىلىستانۋ عىلىمىن بۇلاي ٶزگەرتۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. بٸز باتىسقا ەلٸكتەۋدٸڭ ەكٸنشٸ جاعىنا تىم كٶپ دالاقتاپ كەتتٸك. مينۋس پەن پليۋس قاتار جٷرۋٸ كەرەك. جاراتىلىستانۋ عىلىمى – ماتەماتيكا, حيمييا, فيزيكا سوۆەت وداعى كەزٸندە ٶتە جوعارى دەڭگەيدە وقىتىلاتىن. سونىڭ نەگٸزٸندە جاراتىلىستانۋ عىلىمىن قازاق تٸلٸندە جاپ-جاقسى ٷيرەتۋٸمٸزگە بولادى. عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ ەكٸ تٷرٸ بولادى. بٸرٸنشٸ – باستاۋىش مەكتەپ, ەكٸنشٸ – جوعارى وقۋ ورىندارى. بٸزدەگٸ باستاۋىش مەكتەپتٸڭ دەڭگەيٸ جوعارى, ال جوعارى وقۋ ورىندارىنا كەلسەك, بٸز شەتەلدەن كەيٸن قالامىز, ونى مويىنداۋىمىز كەرەك. ونىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ – قۇرال-سايمانداردىڭ بولماۋى, عىلىمدى ەرٸ قاراي دامىتاتىن, بەسەكەگە بەيٸمدەيتٸن ەدٸس-ايلانىڭ بولماۋى. مەسەلەن, امەريكانى نە بولماسا ەۋروپا, انگلييانى الىپ قاراساڭىز, وندا 12 كلاسستىق وقۋ جٷيەسٸ قالىپتاسقان. بٸزدٸڭ باياعىداعى 10 جىلدىق بٸلٸمٸمٸز شەتەلدٸڭ 12 جىلدىعىنان اسىپ تٷسەتٸن. ٶيتكەنٸ, ماتەماتيكانى دا, فيزيكانى دا جەكە عىلىم رەتٸندە وقىدىق. قازٸرگٸ بٸزدٸڭ ٷكٸمەتٸمٸزدٸڭ ساياساتى بۇل عىلىمداردىڭ بەرٸن بوتقا قىلامىز دەگەنگە سايادى. ماتەماتيكانى, فيزيكانى, حيمييانى, بيولوگييانى قوسىپ بٸر عىلىم, قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸن قوسىپ بٸر عىلىم, تاريح پەن گەوگرافييانى قوسىپ تاعى بٸر عىلىم شىعارامىز دەيدٸ. سوندا بٸزدٸڭ مۇعالٸمدەرٸمٸز ەمبەبەپ بولادى دەگەن ەڭگٸمە ايتادى. بۇل نەگٸزٸنەن دۇرىس ەمەس. شەتەلدٸڭ بٸراز ەلٸندەگٸ بٸزدەن كەتكەن ەۆرەيلەر مەنٸ شاقىرىپ, «اسقار, مىنا بالانى وقىتشى, شەتەلدەگٸ مەكتەپتەردٸڭ وقۋى وقۋ ەمەس, سەن باياعى سوۆەتتٸك وقۋلىقتارمەن وقىتىپ, سول ەسەپتەردٸ شىعارتشى», – دەيدٸ. سول كەزەڭدەگٸ وقۋ جٷيەسٸنٸڭ مىقتىلىعىنان قازٸرگٸ قازاق بالالارىنىڭ كٶبٸ شەتەلدە وقىپ جٷر. ونى كٶپشٸلٸك «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن كەتتٸ ەكەن دەپ ويلايدى. قازاق بالالارىنىڭ كٶپ بولسا 20 پايىزى «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقۋى مٷمكٸن, قالعانى ٶزٸ وقىپ جاتقان ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ گرانتىن ٶز بٸلٸمٸمەن ۇتىپ العان نەمەسە ەكەسٸ اقشا تٶلەپ وتىر. بۇل بٸزدەگٸ بٸلٸم جٷيەسٸنٸڭ, ونىڭ ٸشٸندە ماتەماتيكانى وقىتۋ دەڭگەيٸنٸڭ جوعارى بولعانىن كٶرسەتەدٸ. وسى جٷيەنٸ الىپ تاستاپ كەرٸ كەتەمٸز دەگەن سٶز قالاي العاندا دا دۇرىس ەمەس. مەسەلەن, بٸز دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا قوسىلامىز دەيمٸز, 30 ەلدٸڭ بارلىعى, ٸشٸندە ەڭ مىقتىسى امەريكا بولسا, سول ەلدٸڭ تۇرعىندارى گامبۋرگەر جەيدٸ. بٸلٸم سالاسىنداعى مىنا ٶزگەرٸستەر ەندٸگٸ جەردە بٸز قازى-قارتا جەمەي, گامبۋرگەر جەيمٸز دەگەنگە ٷگٸتتەيدٸ. قازى-قارتادان گامبۋرگەر دۇرىس دەگەن سٶز. وسى رەفورمالار ارقىلى پراكتيكانى شىڭدايمىز دەگەن ۋەج ايتادى. ەگەر سٸز عىلىمدى مەڭگەرسەڭٸز, ەسەپ شىعارۋدى بٸلسەڭٸز پراكتيكانى مەڭگەرۋ قيىن ەمەس.
مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, سينگاپۋر مەن مالايزييا ماتەماتيكانى اعىلشىن تٸلٸندە وقىتادى. بٸزدٸڭ باسشىلار وسى ەلدەن ٷلگٸ الماقشى, نەگە جاپونييادان ٷلگٸ المايمىز. كەزٸندە جاپون ەلٸ دە ٶزدەرٸنٸڭ يەروگليفتەرٸن ٶزگەرتٸپ جاڭا ەلٸپبي جاساپ, جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا بٷكٸل عىلىمدى اعىلشىن تٸلٸندە وقىتپاقشى بولعان. بٸراق ويلاسا كەلە, ەلٸپبيدٸ ٶزگەرتسەك, اعىلشىن تٸلٸندە وقىساق, العاشقى كەزدە تەز جىلدام دامۋىمىز مٷمكٸن, بٸراق ۇتقانىمىزدان ۇتىلعانىمىز كٶپ بولادى دەگەنگە توقتاعان. جاپونييانىڭ مىڭجىلدىق تاريحى بار. سوندا بٸز نەگە كەشە عانا قۇرىلعان ەلدەرگە جٷگٸنۋٸمٸز كەرەك.
قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيياسىندا باستاپقى بٸلٸم بەرۋ ٷكٸمەتتٸڭ مٸندەتٸ ەكەنٸ ايتىلعان. مەسەلەن, سٸز, بٸرٸنشٸ سىنىپقا بالامدى بەرمەيمٸن دەسەڭٸز, ٷكٸمەت سٸزدٸ سوتقا تارتۋىنا بولادى. ٶيتكەنٸ, سٸز كونستيتۋتسييانى بۇزىپ وتىرسىز. ال جوعارى وقۋ ورنىنا تٷسۋ, تٷسپەۋ ول سٸزدٸڭ جەكە شارۋاڭىز. ەكٸنشٸ, اقپارات الۋ قۇقىعى بار, ياعني كەز كەلگەن قازاقستان ازاماتى قازاق تٸلٸندە, يا ورىس تٸلٸندە اقپارات الۋعا قۇقىلى. بٸلٸم الۋ دەگەن دە اقپارات الۋ دەگەن سٶز. دەمەك, سٸز وقۋ بٸلٸمدٸ ٶزگە تٸلدە بەرەمٸن دەسەڭٸز, كونستيتۋتسييانى بۇزعانىڭىز. ولاي بولسا, جاراتىلىستانۋ پەندەرٸن اعىلشىن تٸلٸندە ٶتكٸزەمٸن دەگەن مينيسترلٸكتٸڭ ۇسىنىسىنىڭ استارىندا قازاق تٸلٸنٸڭ عىلىمعا يكەمٸ كەلمەيدٸ, قازاق تٸلٸ تەك وتباسى-وشاق قاسى بولىپ قالۋى كەرەك دەگەن ساياسات تۇر. ال ول – كونستيتۋتسييانى بۇزۋ.
جاراتىلىستانۋ عىلىمىنىڭ بارلىعىن قازاق تٸلٸندە ٷيرەتۋگە بولادى. جاقسىلى-جاماندى وقۋلىقتارىمىز بار (ونىڭ ساپاسى ٶتە جاقسى دەپ ايتا المايمىن), جاقسىلى-جاماندى تەرمينولوگييا جٷيەسٸ بار, عىلىم تۋرالى ويلاۋ جٷيەمٸز قالىپتاسقان. بۇل – قازاق تٸلٸن ساقتاۋدىڭ ٷلكەن بٸر سالاسى. تٸل دەگەن نە? تٸل دەگەن كۇرال. قۇرالدىڭ بەس فۋنكتسيياسى بار, ەڭ الدىمەن – وتباسى-وشاق قاسى, بيزنەس, ساياسات, ەكونوميكا, جاڭا تەحنولوگييا مەن عىلىم. ادامنىڭ دۇرىس ٶمٸر سٷرۋٸ ٷشٸن ونىڭ ون ەكٸ مٷشەسٸنٸڭ بارلىعى ساۋ بولۋىكەرەك. كٶزٸڭٸز كٶرە تۇرىپ قۇلاعىڭىز ەستٸمەسە بٸر مٷكٸس بار دەگەن سٶز. ال تٸلگە شەك قويۋ – ادامنىڭ ەكٸ قولىن نەمەسە ەكٸ اياعىن كەسٸپ تاستاعانمەن تەڭ. بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى. ورتا مەكتەپكە بارلىق عىلىم, بارلىق وقۋ پەندەرٸ انا تٸلٸندە جٷرۋٸ كەرەك. ەگەر ول پەندەر قازاقستاندا قازاق تٸلٸندە جٷرمەيتٸن بولسا, قازاق تٸلٸنٸڭ دە, قازاقستاننىڭ دا ەشكٸمگە كەرەگٸ جوق. سوندىقتان مەن بۇل رەفورمالارعا قارسىمىن جەنە مۇنى ون-ون بەس جىل بۇرىن ايتقانمىن. جاڭا رەفورمالاردى قولعا الماس بۇرىن سول رەفورمانىڭ وڭ نەتيجەسٸن كٶرگەن ەلدەردٸڭ ٷلگٸسٸن الۋىمىز كەرەك. بۇل تۇرعىدا بٸزگە مالايزييا مەن سينگاپۋردان گٶرٸ جاپوننىڭ ٷلگٸسٸ جاقىنىراق. احمەت بايتۇرسىنوۆ, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ سىندى حح عاسىردىڭ باسىندا ٶمٸر سٷرگەن زييالى ازاماتتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ جاپوننىڭ ٷلگٸسٸن الماق بولعان.
بٸز نەگە الاش ارىستارىنىڭ جولىن جالعاستىرمايمىز?
«قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸ
ۇلت پورتالى
