Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri 30-dan astam terrakt oryn alǵan. Onyń barlyǵy basqa sebeptermen emes, dini motivterimen jasalǵan terrakt. Iaǵni dini nietpen, dini maqsattarmen jasalǵan. Osyǵan qosa, elimizde 2006 jyldan bastap myńnan astam adam jazasyn ótep jatyr. Jýyrda «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy lańkestik jáne ekstremizm máselelerin zertteý ortalyǵy» QQ direktory Kákimjan Bishmanov uiymdastyrǵan seminarǵa qatysyp, jazasyn óteýshilermen jumys istep júrgen teolog, Dini ekstremizmge qarsy ortalyqtyń direktory Asqar Sabdinnen kópshilikti mazalaǵan saýaldarǵa jaýap aldyq.
– Asqar Kálimjanuly, «Jýsan» operatsiiasy aiasynda elge oralǵan azamattardyń qazirgi jaǵdaiy qalai bolyp jatyr?
– Qazir olarmen jumys istep jatyrmyz. Jalpy ózim 600-den astam terroristpen jeke kezdeskenmin. 800-den astam adamymyz qaqtyǵys elderine ketip qaldy, ony da resmi derekterden kóre alasyz. Resmi organdardyń bergen maǵulmaty boiynsha, qazir 500-den astam adam «Jýsan» operatsiiasynyń aiasynda elge qaitaryldy. Solarmen mamandar jumys istep jatyr. Jalpy bul dini radikalizatsiia, dini diakalizatsiia degen úlken qubylys, úlken baǵdarlama bar.
– Oralǵandardyń arasynda oqiǵasymen bólisetinder, shyn ókinip, ońaltýǵa kónetinder bar ma?
– Men túrmelerde qaitarlyǵan erkektermen de, áieldermen de jumys istep júrmin. Olardyń 90-95 paiyzy «Halifatqa baramyz, Halifattyń ishinde ómir súremiz» dep IGIL-ge qosylǵan. Bul jerde geosaiasi sebepter de bar. Qazirgi jastarymyzdy qurtyp jatqan dini radikaldy ideologiia.
IGIL-ge baryp kelip, jazasyn ótep jatqan bir azamat bar. Jasy 55-ten asqan, joǵary bilimdi, zańger. Otbasy, balalary, nemereleri bar. Materialdyq jaǵdaiy óte jaqsy. Biraq Siriiaǵa baryp 7 ai soǵysyp kelgen. Biz baryp, kózben kórip kelgendermen áńgimelesimz. Sony keiingiler bilsin, sabaq alsyn, video túsireiik desek, kóbisi kelispeidi. Olar ( IGIL-dikter – red) taýyp alyp, óltiredi dep qorqady. Joǵaryda aitqan kisi bárin ashyq aitty. Ol qateleskeni úshin ókinbeidi, endigilerdiń qateleskenin qalamaidy. Keiipkerimiz «meniń ol jaqtan qaitýyma úsh sebep boldy» deidi. Birinshi sebep – ol jerdegi zorlyq-zombylyq. Qarsylastardy óldirse, ishki organdaryn julyp alyp sony jeidi, qolynda qandai qarý bolsa da adamdardy baýyzdai beredi, adamdardy sýǵa batyrý, otqa kúidirý, bári bar deidi. Ekinshi sebep – Halifaǵa barǵan soń men ant bergim keldi deidi. «Biraq men 7 ai júrsem de menen ant alǵan joq. Men baryp IGIL-diń basshysyna ant bergim keldi. Biz soǵysyp júrmiz, biraq bizden eshkim ant qabyldamady. Osydan ekinshi kúmán bastaldy» deidi. «Úshinshi sebep – birde bir saýatty adam joq. jazǵan sózderi, shyǵarǵan urandary bári-bári óte saýatsyz. Sodan men negizi Halifatqa emes, kileń nadandardyń ortasyna túsippin ǵoi dep, Qazaqstanǵa óz erkimen qaittym» deidi. Bul kisi kelip ózin ózi tapsyrǵan. Qazir 8 jyl alǵan jazasyn ótep jatyr. Bul bir mysal.
Bul kisi stereotipterdi joiatyn kisi. Jas bala emes bul, bilimi joǵary, zańger, 14 jyl astanada notariýs bolǵan. Keńes úkimeti kezinde tárbielengen adam. otbasylyq jáne mal-múlikpen eshqandai máseleleri joq.
Kórdińiz be, munyń bári «qazirgi jastar, bilimi joqtar, jumyssyzdar, áleýmettik jaǵdaiy tómender adasyp jatyr» degen túsinikterdi joqqa shyǵarady.
Bul jerde siz neni baiqadyńyz? Iá, dini bilimi joqtyǵy. Qazirgi qoǵamda mynadai virýs tarap jatqan kezde, dini bilim dintanýshylyq, islamtanýshylyq bilim bolý kerek. Bizde osy taqyryp boiynsha memleket qurǵan resmi saittar bar. Onda durys aqparattyń bári berilgen. Sol úshin resmi saittardyń ǵana materialdaryn oqyp, tanysý kerek.
Bizdegi sottalǵandar terroristerdiń 39 paiyzy internettiń sebebinen sottalǵan. Internettiń saittaryna kirip bólisken, Vkontaktige jibergen, vatsap jelisine taratqan. Taǵy 16 paiyzy basynan zaqyp alǵan. Zertteýshiler olardyń basynyń ishinen zaqyp alyp, asqynǵandar nemese psihikalyq aýrýhanada baqylaýda turǵan adamdar.
– Demek, internet máselesi kúrdeli bolyp tur ǵoi?
– Qazirgi tańda internette bári ashyq tur. Máselen, terroristik uiymdardy nasihattaityn bir sait shaqy jumys isteidi, Qazaqstan territoriiasynda. Siz ony ashsańyz nemese siltemesin bólisip, bireýge jiberseńiz, sottalyp ketýińiz múmkin. Biz ol saitty jabý týraly ortalyqqa únemi aitamyz, jabýǵa qansha tyrystyq, biraq múmkin bolmai jatyr.
Siriiada bir-birine qarsy soǵysyp jatqan 11 musylman el bar. Onyń bári 5 ýaqyt namaz oqidy, oraza ustaidy, zeket beredi. Onyń ishinde IGIL (qazir ol quryp ketti), ál-Kaida, Ahram Usham, Sýfr Usham, t.b. bar, bári musylman, biraq bir-birin óltiredi. Tipti sýmitter sýmittermen soǵysyp jatqan jaǵdailar bar. Siriiada sýmittik baǵyttyń ishinde bir baǵytta bolǵan sáláfiler bir-birimen soǵysyp jatyr. Endi munyń idelogoiialyq quraldary qaida?
Bizde ártúrli jamaǵatta júrgen adamdar bar, biraq olardyń 90 paiyzy IGIL-de (DAISh) boldy. Qazir IGIL-der Aýǵanstanǵa qarai yǵysty, sondai qarai kóship jatyr. Bizden ketken erkekterdiń 95 paiyzy sol jolda jan tapsyrdy, áielderi men balalary jáne birneshe erkek elge qaitaryldy. Qazir solarmen jumys istep jatyrmyz.
Internet máselesi – úlken másele. Halyq arnaiy saittarǵa kirip emes, gýglge jazyp qaraidy. Al internette birinshi resmi aqparattar emes, durys emes baǵyttaǵy aqparattar beriledi.
Gýglge nemese iýtýbqa kirip ýaǵyz izdeseńiz, durys emes baǵyttaǵy ýaǵyzshylardyń videolary myńdap shyǵady aldyńyzdan. Bir ǵana mysal, Maqtaaral aýdanyndaǵy Firdaýsi aýylynda Mahsýd Ǵarifýllanyń (teris aǵymdaǵy ýaǵyzshy – red) eki kúndik seminaryna qatysqan 40 jigit sottalyp ketti. Internettegi teris aqparattar men iýtýbtaǵy burys ýaǵyzdardy buǵattaýǵa bizdiń kúshimiz kelmeidi. Bizde ondai tehnikalyq múmkindik joq. nemese Qytai eli siiaqty internette kóp nárseni buǵattaý kerek bolady, ol kezde gýgl da, iýtýb ta, tipti feisbýk, Whatsapp jelisi de istemei qalýy múmkin. Bul másele Ulttyq qaýipsizdik komitetine deiin jetken másele, biraq, ókinishke qarai, qoldan keler qairan bolmai tur.
– Jalpy dini radikalizmmen kúresýdiń qandai joldary bar?
– Dál qazir bul dini radikalizmmen kúresýde eki ádis bar. Birinshi ádis – biheralistik ustanym. Iaǵni adamnyń tek qana poligeniiasyna, is-qimylyna qaraidy. Eger adamnyń is-qimylynda bir zań buzýshylyq, bir teris áreket bolmaityn bolsa, oǵan radikal emes dep baǵa beriledi. Bul batys elderinde kóp qoldanylady.
Ekinshi – frittik baǵyttaǵy ádis dep atalady. Bul Adamnyń sanasymen, qundylyqtarymen, nietimen, motivterimen, ustanymdarymen jumys isteý. Iaǵni adamnyń ishindegi dini radikaldyq ideologiiamen jumys isteý. Bul musylman elderinde qoldanylyp jatqan ádis. Iaǵni adamnyń basyndaǵy redikaldyq butaqtarmen emes, tamyrlarmen jumys isteý. Terrakt tikelei adam jarylǵan kezde, bireýdi óltirgen kezde, qaqtyǵys jerlerge ketken kezde sol tamyrdyń berilgen jemisi. Al negizgi sebebi onyń ideologiiasynda jatyr.
Jalpy derrarikatsiia isinde úsh negizgi kategoriia bar. Dini radikalizm men dini psihologiiada obekt degen uǵym bar. Obekt – radikaldy ustanymdy ustanýshy adam. Ol kim, ony qalai tanimyz, qaidan bile alamyz, ol bir másele. Ekinshisi – sýbekt. Bul másele adamdy kim ońalta alady degen suraq tóńireginde. Sýbektke BUU-nyń bergen anyqtamasy bar, biraq ol ǵylymi turǵydan dáleldenbegen. Keibireýler sýbekt retinde psiholog qana bolsyn, solar ǵana jumys istesin deidi. Máselen, qazir «Jýsan» operatsiiasymen kelgen kisilermen psihologtar ǵana jumys istep jatyr.
– Taǵy kimder sýbekt bola alady?
– Túrli aǵymdarǵa aldanǵan adamdardy ońaltý jumystarynda olarǵa áser ete alatyn mamandar: pedagog-muǵalimder, quqyq qorǵaý organdary, teologtar men din tanýshylar. Dini turǵydan bular adamdy ońaltady.
Kelesi sýbekt – adamnyń otbasy. Radikaldy ońaltatyn onyń otbasy, ata-anasy, áieli (nemese kúieýi), balalary, týystary men dostary.
Taǵy bir sýbekt – BAQ ókilderi. Sebebi qoǵamda taraǵan aqparattarǵa der kezinde jaýap berý, baqylaý men súzgiden ótkizý BAQ ókilderiniń jumysy. Sondyqtan bul topty da sýbektke jatqyzýǵa bolady dep oilaimyn.
– Bilýimizshe, radikaldar túrmede ǵana emes, ishimizde, aramyzda da bar ǵoi?
– Men sizge aitaiyn, bizdiń resmi organdar bir jyldary bizdiń qoǵamda 14 myń radikaldar bar dedi. Qazirgi derekter boiynsha, 20 myńǵa jýyq. Bular túrmede emes, bostandyqta júrgender.
Dini eksperimizm-terrorizm salasyndaǵy kóp terminder quqyqtyq terminder emes, relogiialyq termin. Bizde kóp adam shatastyrady. Relogiialyq kategoriia bólek. Mysaly, sekta degen sóz zańda joq, ol tek dintanýda bar. Al bizde sekta degen sózdi zańnan tapqysy keledi. DRT da zańda joq, ǵylymi, relogiialyq termin. Men dintaný turǵysynan bir nárseni túsindirýge tyrysamyn, keibir adamdar ony quqyq turǵysynan túsingisi keledi. Ol quqyqta joq.
DRT degen uǵym bar, destrýktivti dini aǵymdar. Onyń ókilderi bizdiń Qazaqstanda 20 myńǵa jýyq adam bar dep resmi derekter aityp jatyr. Olar mine mine aramyzda júr. Maǵan keide ákesi balasyn «myna balama bir nárse boldy» dep alyp keledi. Keide áieli kúieýin, keide kúieýi áieli alyp keledi. Ákesi aitady «bala internette 4-5 kún bir nárse oqydy, sosyn joq bop ketti» deidi. Sosyn balasyn izdeimiz. Bir mysal bereiin, Aqtóbe qalasynda 2011 jyly 7 synyptaǵy bala bala joǵalyp ketti. Mekteptiń muǵalimderi, ýchaskelik politsiia, ata-anasy, bári izdep júr. Keiin balany «Batys» degen bazardan taýyp aldyq. Sotovyi telefon jóndeitin kisiniń kómekshisi bolyp jumysqa kirgen. Úiine aparyp, «sen nege úiińnen kettiń?» desem, ol bala jylap «meniń ata-anam kápir. Men olarmen birge tura almaimyn, olar shirk jasaidy» deidi. Shirk degen – Allaǵa serik qosý. Sonda seniń mamań ne isteidi dep suraimyz ǵoi, ol «meniń ata-anam qaitys bolǵan adamdarǵa quran baǵyshtatady» deidi. Quran oqyp, ony ólgen adamdarǵa, ata-babalarǵa baǵyshtaýdy keshirilmeitin úlken kúná etip quiǵan balanyń miyna. Sodan keiin arada jyldar ótip, ol bala 17 jasqa tolǵan kezde 2016 jyly Aqtóbede terrakt bolady. Orazadan bir kún buryn úlken terrakt jasaldy. Álgi bala soǵan qosylǵan.
Myna obekten negizgi problema – ideologiia. Bul ideologiia telefonǵa júktelgen programma siiaqty. Ideologiia júkteldi ma, ol adam radikaldy bolyp ketýi ábden múmkin. Ol qansha jerden myqty, dókei, bai bolsa da, onyń aqshasy, dúniesi ony ideologiiadan saqtai almadiy.
– Bul máselede kóp jerde ekonomikalyq jaǵdaidy durystaý kerek, áleýmettik jaǵdaiy tómen otbasynan shyqqandar ondai jolǵa tez túsedi degen túsinik bar el arasynda.
– Ondai túsiniktiń qalyptasqany ras. Biraq, Siriiaǵa ketkenderdiń 80 paiyzy ál-aýqaty myqtylardyń balalary.
Bul jerde eń birinshi másele – ideolgiia. Ideologiianyń kúshin eshqashan joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Mysalyǵa Gitlerdi alaiyq. Nemis halqy filosofiiasy myqty, Getesi, Kanty, Nishesi bar. Turmys jaǵdaiy, salt-dástúri, dini bári bar, qalyptasqan. Biraq bir adam bir ózi keldi de 8 mln halyqty óz minitngisine turǵyzdy. Sonsha halyq Gitlerdiń ideologiiasyna sendi. Týra sondai, qazirgi dini fashizm musylmandardyń arasyna tarap jatyr. Dini fashizm degen ne?
Mysaly, bir adam keledi da, men musylmanmyn, sen kápirsiń, ol mýrtad, anaý andai, mynaý myndai dep bólip, ózinen basqa musylman joq etip qoiady. Kerek deseńiz, olar imamdy da adasqan deidi. Mundai sózderdiDRT músesiniń aýzynan estisiz.
Radikaldarǵa áser etetin negizgi sýbekt bolý úshin adamda quziret bolý kerek. Iaǵni psihologiialyq quziret. Mysaly biz radikaldarmen sóilesken kezde, olar bizdi qorqytqysy keledi. Keide biz kózbe kóz soǵysyp otyramyz. Keide ol meniń kózime kózimen baqyraiyp qarap otyrady, kózin jumbaidy, kirpik te qaqpaidy. Al siz kózińizdi jumyp nemese qaraǵyńyz kelmese jeńildińiz degen sóz. Keide sondai quziret keledi. Siz de betine badyraiyp qarap otyrasyz.
Qazir radikalizmniń ustanatyn úsh uǵymy bar. Birinshisi – zańdy kategoriia. Ekinshi – dini kategoriia. Úshinshi – qylmys áleminiń kategoriiasy. Men dini kategoriiany jaqsy bilem ǵoi. Ol maǵan zańdy kategoriiany qarsy qoldanýdy bastaidy. Menimen áńgime zańdy kategoriiada júre bastaidy. Mysaly, myna quqyq qolrǵaý organdary keldi ma, onymen ol banditshe (qylmys áleminiń kategoriiasy) sóilesedi. Al bandittermen kezdese ma, onymen din kategoriiasymen sóilesedi. Árbireýine bólek kategoriia qoldanady.
– Sonda adasqandardyń basym kópshiligi dini bilimniń joqtyǵynan adasady ǵoi? Olardy toqtatýdyń amaldary joq pa?
– Joǵarydaǵy kisi kimdi tyńdady, bilesiz ba? Ol Rinat pen Bashpaevty tyńdaǵanyn aitty. Bul eki jigit sáláfittik baǵyttyń kósemderi bolyp esepteledi. Bir qyzyǵy, ekeýi de IGIL-ge, terrorizm-ekstremizmge qarsy ýaǵyz aitady. Rinat ta, Bashpaev ta Pavlodardyń túrmesinde otyr. Jáne «Biz Prezidentti súiemiz, Prezident úshin duǵa etemiz» deidi. Endi osyndai adamdy tyńdaǵan adamdar nege osy IGIL-ge barady? Olardyń barlyǵynyń otaq máselelsi – biz myna terroristke diagnostika júrgizemiz. Qandai kitaptardy oqydyń, qandai ýaǵyzshylardy tyńdadyń, Qurannan qansha aiat bilesiń, qansha súre, qansha hadis bilesiń, bárin islamtanýshylardyń árbir salasynan suraimyz. Sol kezde 99 paiyz bizdegi terrorister myna kitaptardy oqydyq deidi. Bular terrorlyq kitaptar, bular bizdiń memlekette tyiym salynǵan kitaptar:
- Úsh negiz
- 4 qaǵida
- Kitaýit-Taýhid
- Kaid-Lýbhad
Bul kitaptar telefonǵa júkteitin eipl stor men plei markette de bar, sol ekeýine kirip «Tri osnovy» dep kirseńiz, 50 shaqty prilojenie shyǵady. Bul kitap Qazaqstannyń bes sotynyń sheshimimen tyiym salynǵan. Soǵan qaramastan, eiplde, plei markette, iýtýbta tur, al biz qalai bóget bolamyz, qalai toqtatamyz?
– Demek bul kitaptar kádimgi tor siiaqty ǵoi?
– Iá, kádimgi tor. Tvitterdegi 50 myń IGIL-diń adamdarynyń akaýnttaryna analiz júrgizgen. Sol kezde barlyǵy neden bastalady, bilesiz ba? Barlyǵy taýhid degen uǵymnan bastaidy. Taýhid degen jaratýshyny bir dep bilý. Ideologiia osydan bastalady. Odan keiin ekinshi negizge ketedi. Eger sen bul taýhidti dál biz qabyldaǵandai qabyldamasań, sen takfirge (kápirge) ushyraisyń deidi. Kápir bolǵan soń biz seniń malyńdy tartyp ala alamyz, seni óltire alamyz deidi. Al úshinshi qadam – djihad. Bul jerge túsken adam múlde shyǵa almaidy.
Mysaly, siz musylmansyz. Biraq siz ony sáláfitter túsingendei taýhidti túsinbeisiz. Ata-babalarymyz túsingendei, bizdiń Hanafi mashabta qalai jazylǵandai túsinesiz. Ol sizge aitady, siz musylman emes, kápirsiz deidi. Kápir bolǵan soń sizge djihad jariialaidy. Djihad jariialaǵan soń sizdiń mal-múlkińizdi tárkileýge, sizdi óltirýge quqyǵymyz bar dep shyǵady. Bul «Úsh negizden» bir mysal.
Taǵy bir tor bar: qaitadan taýhidten bastaidy. Taýhid jańaǵy kitaptardyń barlyǵynyń birinshi bastamasy. Odan keiin sizge taýhidpen ómir súrýińiz úshin, naǵyz musylman bolýyńyz úshin siz hidjra jasaýyńyz kerek deidi. Hidjra degen – kóship ketý. Siz qaida kóship ketýińiz kerek? Múmkindiginshe Halifatqa kóshýińiz kerek. Sodan siz Vazilistan, Pakistan, Siriiaǵa qarai kóship ketesiz. Kóshpeseńiz kápir bolasyz. Siz kóshpedińiz, siz kápirsiz. IGIL solai jariialady. Kim bizge kóshpeidi, adasqan kápirler deidi. Mundaǵy ideologiia – múmkindiginshe bala-shaǵamen kóshirý, sonda keri qaitýyńyz qiyn. Jeke basyńyz barsańyz, qashyp kete alasyz. Bailanys kerek qoi, ózi qashyp ketse de bala-shaǵasy qalady.
– Bizdiń elden ketkender de bala-shaǵasymen attanǵandar ekenin bilemiz?
– Ras, bizdiń qazaqtar da mindetti túrde balamen ketken. Olar «Muhammed paiǵambar da, sahabalar da, bizdiń ata-babalarymyz da soǵysqan. Keshegi 70-80 jyl buryn meniń atam da soǵysty» deidi. Biraq Paiǵambardyń ómirinen nemese sahabanyń ómirinen, nemese óz atasynyń ómirinen sábi balany maidanǵa aparǵan bir kisi taýyp bere almaidy. Iá, Paiǵambar soǵysty, Medina qalasyn qorǵady. Atalarymyz soǵysty. Biraq eshqaisysy búkil bala-shaǵasymen, otbasyn alyp soǵysqa attanǵan emes. Ózi bardy, boryshyn ótep, qaityp keldi.
Joǵarydaǵy áńgimege qaita oralaiyq. Hidjra jasap, Siriiaǵa kóship barsa, ol jerde onyń eki joly bar: jamaǵatqa qosylý nemese qosylmaý. Jamaǵatqa qosylsańyz, siz qaitadan musylmansyz, qosylmasańyz qaitadan kápirsiz.
Jamaǵatqa qosylǵanda eki jol bar: baǵyný nemese baǵynbaý. Baǵynsa – mýdjahit, baǵynbas – qaitadan kápir bolady. Baǵynsa – itaǵap jasap, bomba bailap jarylady. Osylai IGIL-diń 90 paiyzy óldi.
– Ózińiz aityp otyrǵan taýhid uǵymy qaidan shyqqan?
Taýhid degen uǵymdy Paiǵambar aitpaǵan, sahaba aitpaǵan. Buny hidjranyń 7 ǵasyrynda Ibn Tailiia degen kisi shyǵarǵan. Hidjra degen – qaýipti jerden qaýipsiz jerge kóshý. Týra paiǵambardyń zamanynda solai bolǵan. Paiǵambar Mekkede qysym kórgen, tipti óltiremiz degen. Sonda Paiǵambarymyz Medinaǵa hidjra jasap, kóship ketken. Nemese qysym bolǵan kezde óz balalaryn, qyzyn, jaqyndaryn Ipeopaǵa jiberdi. Ipeopa degen habarshyq eli, musylman eli emes, hristiian eli. Sol jerge jaqyndaryn eki ret jiberdi. Al IGIL-dikter kerisinshe, qaýipsiz jerden qaýipti jerge kóshiredi.
Itaǵap degen bolady. Itaǵap – baǵyný. Paiǵamdarymyz aitqan: «Qudaiǵa kúná jasaýǵa, adam Qudaiǵa qarsy kúná jasaýǵa qarsy aityp jatsa oǵan barýǵa bolmaidy». Sen myna qarýdy qoldan, balany óltir, ózińdi jar dep sizge bireý buiryq berse ol buiryqty oryndaýǵa bolmaidy shariǵat boiynsha. Ol shariǵatqa qarsy.
Oralǵandardyń arasynda 20 paiyzy ońaltý jumystaryn durys qabyldaidy. Árine ol kisilerdi tárbieleý kerek, olar soǵysty kórgen. Elge qaitarylǵan bir áiel psihikalyq aýrý. Onymen psihiatr jumys isteidi, bizge oǵan áli ruqsat bergen joq. Iá, olar bizdiń azamattarymyz. Ol úshin ideologiialyq saýyqtyrý kerek. Sondyqtan biz olarmen kezdeskende olardyń bárin beitaraptandyramyz. Beitaraptanǵannan keiin oi órisi keńip, ol adam sanany shekteý men ideologiiadaǵy shekteýdi alyp tastaidy. Al bastarynan myna shekteýdi alyp tastamasa onda ómir boiy torda júredi.
Men aityp otyrǵan 20 paiyz tek qana teologtardyń nátijesi. Al endi quqyq qorǵaý organdary men zańgerler psihologtar men pedagogtardyń nátijesi ózinshe bólek.
– Áńgimeńizge rahmet!
Aqbota MUSABEK
.jpg)