اسقار سابدين: «سيريياعا كەتكەندەردٸڭ كٶبٸ اۋقاتتى وتباسىنان شىققاندار»

قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ 30-دان استام تەرراكت ورىن العان. ونىڭ بارلىعى باسقا سەبەپتەرمەن ەمەس, دٸني موتيۆتەرٸمەن جاسالعان تەرراكت. ياعني دٸني نيەتپەن, دٸني ماقساتتارمەن جاسالعان. وسىعان قوسا, ەلٸمٸزدە 2006 جىلدان باستاپ مىڭنان استام ادام جازاسىن ٶتەپ جاتىر. جۋىردا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى لاڭكەستٸك جەنە ەكسترەميزم مەسەلەلەرٸن زەرتتەۋ ورتالىعى» قق ديرەكتورى كەكٸمجان بيشمانوۆ ۇيىمداستىرعان سەمينارعا قاتىسىپ, جازاسىن ٶتەۋشٸلەرمەن جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن تەولوگ, دٸني ەكسترەميزمگە قارسى ورتالىقتىڭ ديرەكتورى اسقار سابديننەن كٶپشٸلٸكتٸ مازالاعان ساۋالدارعا جاۋاپ الدىق.

– اسقار كەلٸمجانۇلى, «جۋسان» وپەراتسيياسى اياسىندا ەلگە ورالعان ازاماتتاردىڭ قازٸرگٸ جاعدايى قالاي بولىپ جاتىر?

– قازٸر ولارمەن جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز. جالپى  ٶزٸم 600-دەن استام تەرروريستپەن جەكە كەزدەسكەنمٸن. 800-دەن استام ادامىمىز قاقتىعىس ەلدەرٸنە كەتٸپ قالدى, ونى دا رەسمي دەرەكتەردەن كٶرە الاسىز. رەسمي ورگانداردىڭ بەرگەن ماعۇلماتى بويىنشا, قازٸر 500-دەن استام ادام «جۋسان» وپەراتسيياسىنىڭ اياسىندا ەلگە قايتارىلدى. سولارمەن ماماندار جۇمىس ٸستەپ جاتىر. جالپى بۇل دٸني راديكاليزاتسييا, دٸني دياكاليزاتسييا  دەگەن ٷلكەن قۇبىلىس, ٷلكەن باعدارلاما بار.

– ورالعانداردىڭ اراسىندا وقيعاسىمەن بٶلٸسەتٸندەر, شىن ٶكٸنٸپ, وڭالتۋعا كٶنەتٸندەر بار ما?

– مەن تٷرمەلەردە قايتارلىعان ەركەكتەرمەن دە, ەيەلدەرمەن دە جۇمىس ٸستەپ جٷرمٸن. ولاردىڭ 90-95 پايىزى «حاليفاتقا بارامىز, حاليفاتتىڭ ٸشٸندە ٶمٸر سٷرەمٸز» دەپ يگيل-گە قوسىلعان. بۇل جەردە گەوساياسي سەبەپتەر دە بار. قازٸرگٸ جاستارىمىزدى قۇرتىپ جاتقان دٸني راديكالدى يدەولوگييا. 

يگيل-گە بارىپ كەلٸپ, جازاسىن ٶتەپ جاتقان بٸر ازامات بار. جاسى 55-تەن اسقان, جوعارى بٸلٸمدٸ, زاڭگەر. وتباسى, بالالارى, نەمەرەلەرٸ بار. ماتەريالدىق جاعدايى ٶتە جاقسى. بٸراق سيريياعا بارىپ 7 اي سوعىسىپ كەلگەن. بٸز بارىپ, كٶزبەن كٶرٸپ كەلگەندەرمەن ەڭگٸمەلەسٸمز. سونى كەيٸنگٸلەر بٸلسٸن, ساباق السىن, ۆيدەو تٷسٸرەيٸك دەسەك, كٶبٸسٸ كەلٸسپەيدٸ. ولار ( يگيل-دٸكتەر – رەد) تاۋىپ الىپ, ٶلتٸرەدٸ دەپ قورقادى. جوعارىدا ايتقان كٸسٸ بەرٸن اشىق ايتتى. ول قاتەلەسكەنٸ ٷشٸن ٶكٸنبەيدٸ, ەندٸگٸلەردٸڭ قاتەلەسكەنٸن قالامايدى. كەيٸپكەرٸمٸز «مەنٸڭ ول جاقتان قايتۋىما ٷش سەبەپ بولدى» دەيدٸ. بٸرٸنشٸ سەبەپ – ول جەردەگٸ زورلىق-زومبىلىق. قارسىلاستاردى ٶلدٸرسە, ٸشكٸ ورگاندارىن جۇلىپ الىپ سونى جەيدٸ, قولىندا قانداي قارۋ بولسا دا ادامداردى باۋىزداي بەرەدٸ, ادامداردى سۋعا باتىرۋ, وتقا كٷيدٸرۋ, بەرٸ بار دەيدٸ. ەكٸنشٸ سەبەپ – حاليفاعا بارعان سوڭ مەن انت بەرگٸم كەلدٸ دەيدٸ. «بٸراق مەن 7 اي جٷرسەم دە مەنەن انت العان جوق. مەن بارىپ يگيل-دٸڭ باسشىسىنا انت بەرگٸم كەلدٸ. بٸز سوعىسىپ جٷرمٸز, بٸراق بٸزدەن ەشكٸم انت قابىلدامادى. وسىدان ەكٸنشٸ كٷمەن باستالدى» دەيدٸ. «ٷشٸنشٸ سەبەپ – بٸردە بٸر ساۋاتتى ادام جوق. جازعان سٶزدەرٸ, شىعارعان ۇراندارى بەرٸ-بەرٸ ٶتە ساۋاتسىز. سودان مەن نەگٸزٸ حاليفاتقا ەمەس, كٸلەڭ نادانداردىڭ ورتاسىنا تٷسٸپپٸن عوي دەپ, قازاقستانعا ٶز ەركٸمەن قايتتىم» دەيدٸ. بۇل كٸسٸ كەلٸپ ٶزٸن ٶزٸ تاپسىرعان. قازٸر 8 جىل العان جازاسىن ٶتەپ جاتىر. بۇل بٸر مىسال.

بۇل كٸسٸ ستەرەوتيپتەردٸ جوياتىن كٸسٸ. جاس بالا ەمەس بۇل, بٸلٸمٸ جوعارى, زاڭگەر, 14 جىل استانادا نوتاريۋس بولعان. كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸندە تەربيەلەنگەن ادام. وتباسىلىق جەنە مال-مٷلٸكپەن ەشقانداي مەسەلەلەرٸ جوق.

كٶردٸڭٸز بە, مۇنىڭ بەرٸ «قازٸرگٸ جاستار, بٸلٸمٸ جوقتار, جۇمىسسىزدار, ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەندەر اداسىپ جاتىر» دەگەن تٷسٸنٸكتەردٸ جوققا شىعارادى.

بۇل جەردە سٸز نەنٸ بايقادىڭىز? يە, دٸني بٸلٸمٸ جوقتىعى. قازٸرگٸ قوعامدا مىناداي ۆيرۋس تاراپ جاتقان كەزدە, دٸني بٸلٸم دٸنتانۋشىلىق, يسلامتانۋشىلىق بٸلٸم بولۋ كەرەك. بٸزدە وسى تاقىرىپ بويىنشا مەملەكەت قۇرعان رەسمي سايتتار بار. وندا دۇرىس اقپاراتتىڭ بەرٸ بەرٸلگەن. سول ٷشٸن رەسمي سايتتاردىڭ عانا ماتەريالدارىن وقىپ, تانىسۋ كەرەك.

بٸزدەگٸ سوتتالعاندار تەرروريستەردٸڭ 39 پايىزى ينتەرنەتتٸڭ سەبەبٸنەن سوتتالعان. ينتەرنەتتٸڭ سايتتارىنا كٸرٸپ بٶلٸسكەن, ۆكونتاكتٸگە جٸبەرگەن, ۆاتساپ جەلٸسٸنە تاراتقان. تاعى 16 پايىزى باسىنان زاقىپ العان. زەرتتەۋشٸلەر ولاردىڭ باسىنىڭ ٸشٸنەن زاقىپ الىپ, اسقىنعاندار نەمەسە پسيحيكالىق اۋرۋحانادا باقىلاۋدا تۇرعان ادامدار.

– دەمەك, ينتەرنەت مەسەلەسٸ كٷردەلٸ بولىپ تۇر عوي?

– قازٸرگٸ تاڭدا ينتەرنەتتە بەرٸ اشىق تۇر. مەسەلەن, تەرروريستٸك ۇيىمداردى ناسيحاتتايتىن بٸر سايت شاقى جۇمىس ٸستەيدٸ, قازاقستان تەرريتوريياسىندا. سٸز ونى اشساڭىز نەمەسە سٸلتەمەسٸن بٶلٸسٸپ, بٸرەۋگە جٸبەرسەڭٸز, سوتتالىپ كەتۋٸڭٸز مٷمكٸن. بٸز ول سايتتى جابۋ تۋرالى ورتالىققا ٷنەمٸ ايتامىز, جابۋعا قانشا تىرىستىق, بٸراق مٷمكٸن بولماي جاتىر.

سيرييادا بٸر-بٸرٸنە قارسى سوعىسىپ جاتقان 11 مۇسىلمان ەل بار. ونىڭ بەرٸ 5 ۋاقىت ناماز وقيدى, ورازا ۇستايدى, زەكەت بەرەدٸ. ونىڭ ٸشٸندە يگيل (قازٸر ول قۇرىپ كەتتٸ), ەل-كايدا, احرام ۇشام, سۋفر ۇشام, ت.ب. بار, بەرٸ مۇسىلمان, بٸراق بٸر-بٸرٸن ٶلتٸرەدٸ. تٸپتٸ سۋميتتەر سۋميتتەرمەن سوعىسىپ جاتقان جاعدايلار بار. سيرييادا سۋميتتٸك باعىتتىڭ ٸشٸندە بٸر باعىتتا بولعان سەلەفيلەر بٸر-بٸرٸمەن سوعىسىپ جاتىر. ەندٸ مۇنىڭ يدەلوگوييالىق قۇرالدارى قايدا?

بٸزدە ەرتٷرلٸ جاماعاتتا جٷرگەن ادامدار بار, بٸراق ولاردىڭ 90 پايىزى يگيل-دە (دايش) بولدى. قازٸر يگيل-دەر اۋعانستانعا قاراي ىعىستى, سونداي قاراي كٶشٸپ جاتىر. بٸزدەن كەتكەن ەركەكتەردٸڭ 95 پايىزى سول جولدا جان تاپسىردى, ەيەلدەرٸ مەن بالالارى جەنە بٸرنەشە ەركەك ەلگە قايتارىلدى. قازٸر سولارمەن جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز.

ينتەرنەت مەسەلەسٸ – ٷلكەن مەسەلە. حالىق ارنايى سايتتارعا كٸرٸپ ەمەس, گۋگلگە جازىپ قارايدى. ال ينتەرنەتتە بٸرٸنشٸ رەسمي اقپاراتتار ەمەس, دۇرىس ەمەس باعىتتاعى اقپاراتتار بەرٸلەدٸ.

گۋگلگە نەمەسە يۋتۋبقا كٸرٸپ ۋاعىز ٸزدەسەڭٸز, دۇرىس ەمەس باعىتتاعى ۋاعىزشىلاردىڭ ۆيدەولارى مىڭداپ شىعادى الدىڭىزدان. بٸر عانا مىسال, ماقتاارال اۋدانىنداعى فيرداۋسي اۋىلىندا ماحسۋد عاريفۋللانىڭ (تەرٸس اعىمداعى ۋاعىزشى – رەد) ەكٸ كٷندٸك سەمينارىنا قاتىسقان 40 جٸگٸت سوتتالىپ كەتتٸ. ينتەرنەتتەگٸ تەرٸس اقپاراتتار مەن يۋتۋبتاعى بۇرىس ۋاعىزداردى بۇعاتتاۋعا بٸزدٸڭ كٷشٸمٸز كەلمەيدٸ. بٸزدە ونداي تەحنيكالىق مٷمكٸندٸك جوق. نەمەسە قىتاي ەلٸ سيياقتى ينتەرنەتتە كٶپ نەرسەنٸ بۇعاتتاۋ كەرەك بولادى, ول كەزدە گۋگل دا, يۋتۋب تا, تٸپتٸ فەيسبۋك, Whatsapp جەلٸسٸ دە ٸستەمەي قالۋى مٷمكٸن. بۇل مەسەلە ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنە دەيٸن جەتكەن مەسەلە, بٸراق, ٶكٸنٸشكە قاراي, قولدان كەلەر قايران بولماي تۇر.

– جالپى دٸني راديكاليزممەن كٷرەسۋدٸڭ قانداي جولدارى بار?

– دەل قازٸر بۇل دٸني راديكاليزممەن كٷرەسۋدە ەكٸ ەدٸس بار.  بٸرٸنشٸ ەدٸس – بيحەراليستٸك ۇستانىم. ياعني ادامنىڭ تەك قانا پوليگەنيياسىنا, ٸس-قيمىلىنا قارايدى. ەگەر ادامنىڭ ٸس-قيمىلىندا بٸر زاڭ بۇزۋشىلىق, بٸر تەرٸس ەرەكەت بولمايتىن بولسا, وعان راديكال ەمەس دەپ باعا بەرٸلەدٸ. بۇل باتىس ەلدەرٸندە كٶپ قولدانىلادى.

ەكٸنشٸ – فريتتٸك باعىتتاعى ەدٸس دەپ  اتالادى. بۇل ادامنىڭ ساناسىمەن, قۇندىلىقتارىمەن, نيەتٸمەن, موتيۆتەرٸمەن, ۇستانىمدارىمەن جۇمىس ٸستەۋ. ياعني ادامنىڭ ٸشٸندەگٸ دٸني راديكالدىق يدەولوگييامەن جۇمىس ٸستەۋ. بۇل مۇسىلمان ەلدەرٸندە قولدانىلىپ جاتقان ەدٸس. ياعني ادامنىڭ باسىنداعى رەديكالدىق بۇتاقتارمەن ەمەس, تامىرلارمەن جۇمىس ٸستەۋ. تەرراكت تٸكەلەي ادام جارىلعان  كەزدە, بٸرەۋدٸ ٶلتٸرگەن كەزدە, قاقتىعىس جەرلەرگە كەتكەن كەزدە سول تامىردىڭ بەرٸلگەن جەمٸسٸ. ال نەگٸزگٸ سەبەبٸ ونىڭ يدەولوگيياسىندا جاتىر.

جالپى دەرراريكاتسييا ٸسٸندە ٷش نەگٸزگٸ كاتەگورييا بار. دٸني راديكاليزم مەن دٸني پسيحولوگييادا وبەكت دەگەن ۇعىم بار. وبەكت – راديكالدى ۇستانىمدى ۇستانۋشى ادام. ول كٸم, ونى قالاي تانيمىز, قايدان بٸلە الامىز, ول بٸر مەسەلە. ەكٸنشٸسٸ – سۋبەكت. بۇل مەسەلە ادامدى كٸم وڭالتا الادى دەگەن سۇراق تٶڭٸرەگٸندە. سۋبەكتكە بۇۇ-نىڭ بەرگەن انىقتاماسى بار, بٸراق ول عىلىمي تۇرعىدان دەلەلدەنبەگەن. كەيبٸرەۋلەر سۋبەكت رەتٸندە پسيحولوگ قانا بولسىن, سولار عانا جۇمىس ٸستەسٸن دەيدٸ. مەسەلەن, قازٸر «جۋسان» وپەراتسيياسىمەن كەلگەن كٸسٸلەرمەن پسيحولوگتار عانا جۇمىس ٸستەپ جاتىر.

– تاعى كٸمدەر سۋبەكت بولا الادى?

– تٷرلٸ اعىمدارعا الدانعان ادامداردى وڭالتۋ جۇمىستارىندا ولارعا ەسەر ەتە الاتىن ماماندار: پەداگوگ-مۇعالٸمدەر, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, تەولوگتار مەن دٸن تانۋشىلار. دٸني تۇرعىدان بۇلار ادامدى وڭالتادى.

كەلەسٸ سۋبەكت – ادامنىڭ وتباسى. راديكالدى وڭالتاتىن ونىڭ وتباسى, اتا-اناسى, ەيەلٸ (نەمەسە كٷيەۋٸ), بالالارى, تۋىستارى مەن دوستارى.

تاعى بٸر سۋبەكت – باق ٶكٸلدەرٸ. سەبەبٸ قوعامدا تاراعان اقپاراتتارعا دەر كەزٸندە جاۋاپ بەرۋ, باقىلاۋ مەن سٷزگٸدەن ٶتكٸزۋ باق ٶكٸلدەرٸنٸڭ جۇمىسى. سوندىقتان بۇل توپتى دا سۋبەكتكە جاتقىزۋعا بولادى دەپ ويلايمىن.

– بٸلۋٸمٸزشە, راديكالدار تٷرمەدە عانا ەمەس, ٸشٸمٸزدە, ارامىزدا دا بار عوي?

– مەن سٸزگە ايتايىن, بٸزدٸڭ رەسمي ورگاندار بٸر جىلدارى بٸزدٸڭ قوعامدا 14 مىڭ راديكالدار بار دەدٸ. قازٸرگٸ دەرەكتەر بويىنشا, 20 مىڭعا جۋىق. بۇلار تٷرمەدە ەمەس, بوستاندىقتا جٷرگەندەر.

دٸني ەكسپەريميزم-تەرروريزم سالاسىنداعى كٶپ تەرميندەر قۇقىقتىق تەرميندەر ەمەس, رەلوگييالىق تەرمين. بٸزدە كٶپ ادام شاتاستىرادى. رەلوگييالىق كاتەگورييا بٶلەك. مىسالى, سەكتا دەگەن سٶز زاڭدا جوق, ول تەك دٸنتانۋدا بار. ال بٸزدە سەكتا دەگەن سٶزدٸ زاڭنان تاپقىسى كەلەدٸ. درت دا زاڭدا جوق, عىلىمي, رەلوگييالىق تەرمين. مەن دٸنتانۋ تۇرعىسىنان بٸر نەرسەنٸ تٷسٸندٸرۋگە تىرىسامىن, كەيبٸر ادامدار ونى قۇقىق تۇرعىسىنان  تٷسٸنگٸسٸ كەلەدٸ. ول قۇقىقتا جوق. 

درت دەگەن ۇعىم بار, دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمدار. ونىڭ ٶكٸلدەرٸ بٸزدٸڭ قازاقستاندا 20 مىڭعا جۋىق ادام بار دەپ رەسمي دەرەكتەر ايتىپ جاتىر. ولار مٸنە مٸنە ارامىزدا جٷر. ماعان كەيدە ەكەسٸ بالاسىن «مىنا بالاما بٸر نەرسە بولدى» دەپ الىپ كەلەدٸ. كەيدە ەيەلٸ كٷيەۋٸن,  كەيدە كٷيەۋٸ ەيەلٸ الىپ كەلەدٸ. ەكەسٸ ايتادى «بالا ينتەرنەتتە 4-5 كٷن بٸر نەرسە وقىدى, سوسىن جوق بوپ كەتتٸ» دەيدٸ. سوسىن بالاسىن ٸزدەيمٸز. بٸر مىسال بەرەيٸن, اقتٶبە قالاسىندا 2011 جىلى 7 سىنىپتاعى بالا بالا جوعالىپ كەتتٸ. مەكتەپتٸڭ مۇعالٸمدەرٸ, ۋچاسكەلٸك پوليتسييا, اتا-اناسى, بەرٸ ٸزدەپ جٷر. كەيٸن بالانى «باتىس» دەگەن بازاردان تاۋىپ الدىق. سوتوۆىي تەلەفون جٶندەيتٸن كٸسٸنٸڭ كٶمەكشٸسٸ بولىپ جۇمىسقا كٸرگەن. ٷيٸنە اپارىپ, «سەن نەگە ٷيٸڭنەن كەتتٸڭ?» دەسەم, ول بالا جىلاپ «مەنٸڭ اتا-انام كەپٸر. مەن ولارمەن بٸرگە تۇرا المايمىن, ولار شيرك جاسايدى» دەيدٸ. شيرك دەگەن – اللاعا سەرٸك قوسۋ. سوندا سەنٸڭ ماماڭ نە ٸستەيدٸ دەپ سۇرايمىز عوي, ول «مەنٸڭ اتا-انام قايتىس بولعان ادامدارعا قۇران باعىشتاتادى» دەيدٸ. قۇران وقىپ, ونى ٶلگەن ادامدارعا, اتا-بابالارعا باعىشتاۋدى كەشٸرٸلمەيتٸن ٷلكەن كٷنە ەتٸپ قۇيعان بالانىڭ ميىنا. سودان كەيٸن ارادا جىلدار ٶتٸپ, ول بالا 17 جاسقا تولعان كەزدە 2016 جىلى اقتٶبەدە تەرراكت بولادى. ورازادان بٸر كٷن بۇرىن ٷلكەن تەرراكت جاسالدى. ەلگٸ بالا سوعان قوسىلعان.

مىنا وبەكتەن نەگٸزگٸ پروبلەما – يدەولوگييا. بۇل يدەولوگييا تەلەفونعا جٷكتەلگەن پروگرامما سيياقتى. يدەولوگييا جٷكتەلدٸ ما, ول ادام راديكالدى بولىپ كەتۋٸ ەبدەن مٷمكٸن. ول قانشا جەردەن مىقتى, دٶكەي, باي بولسا دا, ونىڭ اقشاسى, دٷنيەسٸ ونى يدەولوگييادان ساقتاي الماديى.

– بۇل مەسەلەدە كٶپ جەردە ەكونوميكالىق جاعدايدى دۇرىستاۋ كەرەك, ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەن وتباسىنان شىققاندار ونداي جولعا تەز تٷسەدٸ دەگەن تٷسٸنٸك بار ەل اراسىندا.

– ونداي تٷسٸنٸكتٸڭ قالىپتاسقانى راس. بٸراق, سيريياعا كەتكەندەردٸڭ 80 پايىزى ەل-اۋقاتى مىقتىلاردىڭ بالالارى.

بۇل جەردە ەڭ بٸرٸنشٸ مەسەلە – يدەولگييا. يدەولوگييانىڭ كٷشٸن ەشقاشان جوققا شىعارۋعا بولمايدى. مىسالىعا گيتلەردٸ الايىق. نەمٸس حالقى فيلوسوفيياسى مىقتى, گەتەسٸ, كانتى, نيششەسٸ بار. تۇرمىس جاعدايى, سالت-دەستٷرٸ, دٸنٸ بەرٸ بار, قالىپتاسقان. بٸراق بٸر ادام بٸر ٶزٸ كەلدٸ دە 8 ملن حالىقتى ٶز مينيتنگٸسٸنە تۇرعىزدى. سونشا حالىق گيتلەردٸڭ يدەولوگيياسىنا سەندٸ. تۋرا سونداي, قازٸرگٸ دٸني فاشيزم مۇسىلمانداردىڭ اراسىنا تاراپ جاتىر. دٸني فاشيزم دەگەن نە?

مىسالى, بٸر ادام كەلەدٸ دا, مەن مۇسىلمانمىن, سەن كەپٸرسٸڭ, ول مۋرتاد, اناۋ انداي, مىناۋ مىنداي دەپ بٶلٸپ, ٶزٸنەن باسقا مۇسىلمان جوق ەتٸپ قويادى. كەرەك دەسەڭٸز, ولار يمامدى دا اداسقان دەيدٸ. مۇنداي سٶزدەردٸدرت مٷسەسٸنٸڭ اۋزىنان ەستيسٸز.

راديكالدارعا ەسەر ەتەتٸن نەگٸزگٸ سۋبەكت بولۋ ٷشٸن ادامدا قۇزٸرەت بولۋ كەرەك. ياعني پسيحولوگييالىق قۇزٸرەت. مىسالى بٸز راديكالدارمەن سٶيلەسكەن كەزدە, ولار بٸزدٸ قورقىتقىسى كەلەدٸ. كەيدە بٸز كٶزبە كٶز سوعىسىپ وتىرامىز. كەيدە ول مەنٸڭ كٶزٸمە كٶزٸمەن باقىرايىپ قاراپ وتىرادى, كٶزٸن جۇمبايدى, كٸرپٸك تە قاقپايدى. ال سٸز كٶزٸڭٸزدٸ جۇمىپ نەمەسە قاراعىڭىز كەلمەسە جەڭٸلدٸڭٸز دەگەن سٶز. كەيدە سونداي قۇزٸرەت كەلەدٸ. سٸز دە بەتٸنە بادىرايىپ قاراپ وتىراسىز.

قازٸر راديكاليزمنٸڭ ۇستاناتىن ٷش ۇعىمى بار. بٸرٸنشٸسٸ – زاڭدى كاتەگورييا. ەكٸنشٸ – دٸني كاتەگورييا. ٷشٸنشٸ – قىلمىس ەلەمٸنٸڭ كاتەگوريياسى. مەن دٸني كاتەگورييانى جاقسى بٸلەم عوي. ول ماعان زاڭدى كاتەگورييانى قارسى قولدانۋدى باستايدى. مەنٸمەن ەڭگٸمە زاڭدى كاتەگورييادا جٷرە باستايدى. مىسالى, مىنا قۇقىق قولرعاۋ ورگاندارى كەلدٸ ما, ونىمەن ول بانديتشە (قىلمىس ەلەمٸنٸڭ كاتەگوريياسى) سٶيلەسەدٸ. ال بانديتتەرمەن كەزدەسە ما, ونىمەن دٸن كاتەگوريياسىمەن سٶيلەسەدٸ. ەربٸرەۋٸنە بٶلەك كاتەگورييا قولدانادى.

– سوندا اداسقانداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ دٸني بٸلٸمنٸڭ جوقتىعىنان اداسادى عوي? ولاردى توقتاتۋدىڭ امالدارى جوق پا?

– جوعارىداعى كٸسٸ كٸمدٸ تىڭدادى, بٸلەسٸز با? ول رينات پەن باشپاەۆتى تىڭداعانىن ايتتى. بۇل ەكٸ جٸگٸت سەلەفيتتٸك باعىتتىڭ كٶسەمدەرٸ بولىپ ەسەپتەلەدٸ. بٸر قىزىعى, ەكەۋٸ دە يگيل-گە, تەرروريزم-ەكسترەميزمگە قارسى ۋاعىز ايتادى. رينات تا, باشپاەۆ تا پاۆلوداردىڭ تٷرمەسٸندە وتىر. جەنە «بٸز پرەزيدەنتتٸ سٷيەمٸز, پرەزيدەنت ٷشٸن دۇعا ەتەمٸز» دەيدٸ. ەندٸ وسىنداي ادامدى تىڭداعان ادامدار نەگە  وسى يگيل-گە بارادى? ولاردىڭ بارلىعىنىڭ وتاق مەسەلەلسٸ – بٸز مىنا تەرروريستكە دياگنوستيكا جٷرگٸزەمٸز. قانداي كٸتاپتاردى وقىدىڭ, قانداي ۋاعىزشىلاردى تىڭدادىڭ, قۇراننان قانشا ايات بٸلەسٸڭ, قانشا سٷرە, قانشا حاديس بٸلەسٸڭ, بەرٸن يسلامتانۋشىلاردىڭ ەربٸر سالاسىنان سۇرايمىز. سول كەزدە 99 پايىز بٸزدەگٸ تەرروريستەر مىنا كٸتاپتاردى وقىدىق دەيدٸ. بۇلار تەررورلىق كٸتاپتار, بۇلار بٸزدٸڭ مەملەكەتتە تىيىم سالىنعان كٸتاپتار:

1. ٷش نەگٸز
2. 4 قاعيدا
3. كيتاۋيت-تاۋحيد
4. كايد-لۋبحاد

بۇل كٸتاپتار تەلەفونعا جٷكتەيتٸن ەيپل ستور مەن پلەي ماركەتتە دە بار, سول ەكەۋٸنە كٸرٸپ «تري وسنوۆى» دەپ كٸرسەڭٸز, 50 شاقتى پريلوجەنيە شىعادى. بۇل كٸتاپ قازاقستاننىڭ بەس سوتىنىڭ شەشٸمٸمەن تىيىم سالىنعان. سوعان قاراماستان, ەيپلدە, پلەي ماركەتتە, يۋتۋبتا تۇر, ال بٸز قالاي بٶگەت بولامىز, قالاي توقتاتامىز?  

–  دەمەك بۇل كٸتاپتار كەدٸمگٸ تور سيياقتى عوي?

–  يە, كەدٸمگٸ تور. تۆيتتەردەگٸ 50 مىڭ يگيل-دٸڭ ادامدارىنىڭ اكاۋنتتارىنا اناليز جٷرگٸزگەن. سول كەزدە بارلىعى نەدەن باستالادى, بٸلەسٸز با? بارلىعى تاۋحيد دەگەن ۇعىمنان باستايدى. تاۋحيد دەگەن جاراتۋشىنى بٸر دەپ بٸلۋ. يدەولوگييا وسىدان باستالادى.  ودان كەيٸن ەكٸنشٸ نەگٸزگە كەتەدٸ. ەگەر سەن بۇل تاۋحيدتٸ دەل بٸز قابىلداعانداي قابىلداماساڭ, سەن تاكفيرگە (كەپٸرگە) ۇشىرايسىڭ دەيدٸ. كەپٸر بولعان سوڭ بٸز سەنٸڭ مالىڭدى تارتىپ الا الامىز, سەنٸ ٶلتٸرە الامىز دەيدٸ. ال ٷشٸنشٸ قادام – دجيھاد. بۇل جەرگە تٷسكەن ادام مٷلدە شىعا المايدى.

مىسالى, سٸز مۇسىلمانسىز. بٸراق سٸز ونى سەلەفيتتەر تٷسٸنگەندەي تاۋحيدتٸ تٷسٸنبەيسٸز. اتا-بابالارىمىز تٷسٸنگەندەي, بٸزدٸڭ حانافي ماسحابتا قالاي جازىلعانداي تٷسٸنەسٸز. ول سٸزگە ايتادى, سٸز مۇسىلمان ەمەس, كەپٸرسٸز دەيدٸ. كەپٸر بولعان سوڭ سٸزگە دجيھاد جارييالايدى. دجيھاد جارييالاعان سوڭ سٸزدٸڭ مال-مٷلكٸڭٸزدٸ تەركٸلەۋگە, سٸزدٸ ٶلتٸرۋگە قۇقىعىمىز بار دەپ شىعادى. بۇل «ٷش نەگٸزدەن» بٸر مىسال.

تاعى بٸر تور بار: قايتادان تاۋحيدتەن باستايدى. تاۋحيد جاڭاعى كٸتاپتاردىڭ بارلىعىنىڭ بٸرٸنشٸ باستاماسى.  ودان كەيٸن سٸزگە تاۋحيدپەن ٶمٸر سٷرۋٸڭٸز ٷشٸن, ناعىز مۇسىلمان بولۋىڭىز ٷشٸن سٸز حيدجرا جاساۋىڭىز كەرەك دەيدٸ. حيدجرا دەگەن – كٶشٸپ كەتۋ. سٸز قايدا كٶشٸپ كەتۋٸڭٸز كەرەك? مٷمكٸندٸگٸنشە حاليفاتقا كٶشۋٸڭٸز كەرەك. سودان سٸز ۆازيليستان, پاكيستان, سيريياعا قاراي كٶشٸپ كەتەسٸز. كٶشپەسەڭٸز كەپٸر بولاسىز. سٸز كٶشپەدٸڭٸز, سٸز كەپٸرسٸز. يگيل سولاي جارييالادى. كٸم بٸزگە كٶشپەيدٸ, اداسقان كەپٸرلەر دەيدٸ. مۇنداعى يدەولوگييا – مٷمكٸندٸگٸنشە بالا-شاعامەن كٶشٸرۋ, سوندا كەرٸ قايتۋىڭىز قيىن. جەكە باسىڭىز بارساڭىز, قاشىپ كەتە الاسىز. بايلانىس كەرەك قوي, ٶزٸ قاشىپ كەتسە دە بالا-شاعاسى قالادى.

– بٸزدٸڭ ەلدەن كەتكەندەر دە بالا-شاعاسىمەن اتتانعاندار ەكەنٸن بٸلەمٸز?

–  راس, بٸزدٸڭ قازاقتار دا مٸندەتتٸ تٷردە بالامەن كەتكەن. ولار «مۇحاممەد پايعامبار دا, ساحابالار دا, بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز دا سوعىسقان. كەشەگٸ 70-80 جىل بۇرىن مەنٸڭ اتام دا سوعىستى» دەيدٸ. بٸراق پايعامباردىڭ ٶمٸرٸنەن  نەمەسە ساحابانىڭ ٶمٸرٸنەن, نەمەسە ٶز اتاسىنىڭ ٶمٸرٸنەن سەبي بالانى مايدانعا اپارعان بٸر كٸسٸ تاۋىپ بەرە المايدى. يە, پايعامبار سوعىستى, مەدينا قالاسىن قورعادى. اتالارىمىز سوعىستى. بٸراق ەشقايسىسى بٷكٸل بالا-شاعاسىمەن, وتباسىن الىپ سوعىسقا اتتانعان ەمەس. ٶزٸ باردى, بورىشىن ٶتەپ, قايتىپ كەلدٸ.

جوعارىداعى ەڭگٸمەگە قايتا ورالايىق. حيدجرا جاساپ, سيريياعا كٶشٸپ بارسا, ول جەردە ونىڭ ەكٸ جولى بار: جاماعاتقا قوسىلۋ نەمەسە قوسىلماۋ. جاماعاتقا قوسىلساڭىز, سٸز قايتادان مۇسىلمانسىز, قوسىلماساڭىز قايتادان كەپٸرسٸز.

جاماعاتقا قوسىلعاندا ەكٸ جول بار: باعىنۋ نەمەسە باعىنباۋ. باعىنسا – مۋدجاحيت, باعىنباس – قايتادان كەپٸر بولادى. باعىنسا – يتاعاپ جاساپ, بومبا بايلاپ جارىلادى. وسىلاي يگيل-دٸڭ 90 پايىزى ٶلدٸ.

– ٶزٸڭٸز ايتىپ وتىرعان تاۋحيد ۇعىمى قايدان شىققان?

تاۋحيد دەگەن ۇعىمدى پايعامبار ايتپاعان, ساحابا ايتپاعان. بۇنى حيدجرانىڭ 7 عاسىرىندا يبن تايلييا دەگەن كٸسٸ شىعارعان. حيدجرا دەگەن – قاۋٸپتٸ  جەردەن قاۋٸپسٸز جەرگە كٶشۋ. تۋرا پايعامباردىڭ زامانىندا سولاي بولعان. پايعامبار مەككەدە قىسىم كٶرگەن, تٸپتٸ ٶلتٸرەمٸز دەگەن. سوندا پايعامبارىمىز مەديناعا حيدجرا جاساپ, كٶشٸپ كەتكەن. نەمەسە قىسىم بولعان كەزدە ٶز بالالارىن, قىزىن, جاقىندارىن يپەوپاعا جٸبەردٸ. يپەوپا دەگەن حابارشىق ەلٸ, مۇسىلمان ەلٸ ەمەس, حريستييان ەلٸ. سول جەرگە جاقىندارىن ەكٸ رەت جٸبەردٸ. ال يگيل-دٸكتەر كەرٸسٸنشە, قاۋٸپسٸز جەردەن قاۋٸپتٸ جەرگە كٶشٸرەدٸ.

يتاعاپ دەگەن بولادى. يتاعاپ – باعىنۋ. پايعامدارىمىز ايتقان: «قۇدايعا كٷنە جاساۋعا, ادام قۇدايعا قارسى كٷنە جاساۋعا قارسى ايتىپ جاتسا وعان بارۋعا بولمايدى». سەن مىنا قارۋدى قولدان, بالانى ٶلتٸر, ٶزٸڭدٸ جار دەپ سٸزگە بٸرەۋ بۇيرىق بەرسە ول بۇيرىقتى ورىنداۋعا بولمايدى شاريعات بويىنشا. ول شاريعاتقا قارسى.

ورالعانداردىڭ اراسىندا 20 پايىزى وڭالتۋ جۇمىستارىن دۇرىس قابىلدايدى. ەرينە ول كٸسٸلەردٸ تەربيەلەۋ كەرەك, ولار سوعىستى كٶرگەن. ەلگە قايتارىلعان بٸر ەيەل پسيحيكالىق اۋرۋ. ونىمەن پسيحياتر جۇمىس ٸستەيدٸ, بٸزگە وعان ەلٸ رۇقسات بەرگەن جوق. يە, ولار بٸزدٸڭ ازاماتتارىمىز.  ول ٷشٸن يدەولوگييالىق ساۋىقتىرۋ كەرەك. سوندىقتان بٸز ولارمەن كەزدەسكەندە ولاردىڭ بەرٸن بەيتاراپتاندىرامىز. بەيتاراپتانعاننان كەيٸن وي ٶرٸسٸ كەڭٸپ, ول ادام  سانانى شەكتەۋ مەن يدەولوگيياداعى شەكتەۋدٸ الىپ تاستايدى. ال باستارىنان مىنا شەكتەۋدٸ الىپ تاستاماسا وندا ٶمٸر بويى توردا جٷرەدٸ.

مەن ايتىپ وتىرعان 20 پايىز تەك قانا تەولوگتاردىڭ نەتيجەسٸ. ال ەندٸ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن زاڭگەرلەر پسيحولوگتار مەن پەداگوگتاردىڭ نەتيجەسٸ ٶزٸنشە بٶلەك.

– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!

اقبوتا مۇسابەك