«Ashtan ólgen qazaqtyń molasy joq» nemese aýyl qaitip kún kórer?..

Keleshegi

«Aiaǵy joq, qoly joq,
Jylan qaitip kún kórer», – dep ózi túgili bar tabiǵatyna súisinip, sol tabiǵattyń bir bólsheginiń tirligin muń etken abyz aqsaqaldyń sózine ergen osy el ǵasyrlar boiy ne qiyndyq kórse de osy Dalany meken etken. Adambai-Tursyn 18 myń jylqy baǵyp, Jáńgir Tóre 17 myń sary-ala, boz ben qulany ósirgen. Qysy qatty Taǵylyda Botbai bai 40 myń qoiǵa ie bolǵan. Myń qoi, júz jylqysy barlarda shek joq. Yrys osylai edi.

«Adamzatty dúrliktire kirgen HH ǵasyr qazaq halqyna adami qiiamettiń neshe alýan pálesin ala kelgen. Eýropadan ótip qazaq jerine jetken «kommýnizm elesi» kóshpeli eldiń keregesin qiratyp, tirliginiń bar kózi maldy tartyp alyp, ǵasyrlar boiy «ashtan ólgen qazaqtyń molasy joq» dep kelgen qazaqty jertezek etip qyryp saldy, «ei» degenin oqqa bailaidy.

Quiryǵy joq, jaly joq,
Qulan qaitip kún kórer, – degen abyz eldiń kóńili muńly, kózi sherli bolsa da tirlikke umtyldy. Burynǵy rýlyq-týysqandyq tirligine jaqyn keletin kolhoz,sovhoz degenge eriksiz bolsa da bas suqty. Sol sharýashylyqtarda talai 40 myń qoi, pálenbai myń siyr ósirdi. Egin saldy. Ashtyqtan qutyldy. Komplekster salyp, sonda saýynshylyq etken áielder áppaq halatpen júrip eńbek etti. Qoi baqqan shopannyń úiin avtomonsha izdep keldi, avtoklýb án saldy. Ár úidiń ústeliniń ústinde «Juldyz», «Mádeniet jáne turmys» jatty. Tóńkerilip qalǵan sotsializmdi qansha jamandasaq ta moiyndaityn osyndai shyndyq ta bar edi.

Ǵasyr sońynda táýelsizdik aldyq. Qýanbaǵan qazaq joq. Shoqynyp ketken bireý bolmasa toi jasamaǵan shańyraq joq. Soǵan ilese «privatizatsiia» degen taǵy bir eles, endi jata qalyp bai-batsha bolasyń degen qiiali eles baýrap ala jóneldi. Tarpa bas salyp, tonaý bastaldy. Jumadil degen aqsaqal aitypty «Zaman túzeldi, el talaǵanǵa eskertý, kisi óltirgenge sógis» dep. 40 myń qoidan bir jylda myńy qalǵan. Áiteýir, bir jaqqa, bir qaryzdy óteýge kúni-túni jóneltilgen. Taqyr taza qalýǵa ainalǵanda qalǵanyn jurt «bólisken» bolǵan sovhozdarda jeterlik. Eki myń qoidy menshiktep, eki jyldan soń aq taiaq ustap qańǵyp, traktoryn metallomǵa ótkizgenine máz bolǵan jurtta jeterlik. Ár sovhozdan júzdegen shaqyrymdaǵy qystaqtarǵa elektrdiń toǵynyń symy tartylyp, búkil dala, aýyl-aýyl, qoinaýdaǵy qystaqtar samaladai jaryq shashatyn. Myńdaǵan shaqyrymǵa ketip jatqan toqtyń aliýmini symyn kez kelgen jerinen úzip, sypyryp alyp, jat elge ótkizip, aýyl-aýyldyń bolashaǵyna balta shaptyq. «Ótkizbeńder» dep tyiym salǵan úkimet, «bul qalai» degen oblystardyń da, aýdannyń da ákimi joq. Bári ash qasqyrdai julqa tartyp, jep jatyr. Ózimizdi-ózimiz tonadyq. Tyr jalańash (dambalsyz) qalǵanymyzǵa ne josyq? Jat el mazaq etip, kúlgen bolar. Bireýler «kelesheksiz aýyldar» degendi sol kezde oilastyrǵan bolar. Myń aidaǵan Aqshaǵyl, Aqadyr, Aiyrtas, Qarabulaq t.b talai sharýashylyqtyń ornynda qulaǵan úiler men kúldiń úiindileri ǵana jatyr. «Fermer» bolyp shyqqandar ár jerde shashaý-shashaý. Jaryq túgili elektr baǵandaryna deiin «ie» tabylyp, alyp ketken. Sol «ie» toqqa nege «ie» bolmaǵany belgisiz, ári ol jazasyz. Kóptegen qystaqtarda shoshaiyp tek erkekter ǵana júr. Janynda ákesiniń atyn umytqan birer bichter ǵana bar. Áiel… Áielderi «tsivilizatsiiasy» bar ortalyqtarda. «Tsivilizatsiianyń» túri teledidar. Áielsiz úi-oshaqsyz úi. Jylýy joq jerde kim qalady. Ol qurityn qystaq, úmitsiz sharýashylyq. Kári ákesi «ólgen sońdy» kútip júrgendei hal. Jámshi ózeni boiyndaǵy eldi aralap kele jatyp, bes júzden asa qoiy barǵa keziktik. Mal ósirgenine qýandyq. Arty muń. Sońǵy jiyrma jylda gazet-jýrnal kórmepti. «Juldyz»… ái, ondai jýrnal bar ma edi? Balalary sóileidi, tysta qoi mańyraidy. Osy biz qaida keldik? Bizge EKSPO kerek-aq! Biraq… «Tsivilizatsiiasy» bar ortalyqta ondai-mundai oqý bitirgen, ótirik «ýniversitettiń» jalǵan «diplomyna» ie talailar bos júr. «Oqyp» jatqanyna máz talai áke bar. Jumyssyzdyqtan kerenaý tartqan bozbala jetedi. Sovhozǵa jegilip, eńbektiń synynan ótkender eleýli jasqa kelgen. Endigiler eńbeksizdikke boi aldyrǵan, sózi suiyq, bezbeleý bozjigitter.Al, qystaq qol ushyn bererge zar. Qys­taq­tyń mańy úiilgen tezek-qiǵa toly. Sol maldyń boǵynan gaz alyp, úige jaryq tartatyn tehnologiiany gazetter jazdy da qoidy. Osy qystaqta el bar-aý, olar bizdi aspen qamtamasyz etip otyr, osy jaqsylyqty solarǵa ornatyp, ne kórsetip bereiik degen bir ministr, ne depýtat, ne ákim bolsaishy. Qystaqtaǵylar tún balasy maishamǵa úńilgen.

Mine, osy tyǵyryqtan prezident shyǵýdyń jolyn usynǵandai. Birigińder degen. Birigip ómir súrýdiń keleshegi baryn da aitqan. Tek qashan? Qandai jolmen degendi el de zaryǵyp kútkendei. Aýyl úshin mektep degen de bas aýyrtar sharýaǵa ainaldy. Sonaý soǵystan keiingi 1945-50 j aralyǵynda shaǵyn kolhozdyń 5 (bes) balasy úshin biz jamandap júrgen sotsialistik úkimet eki muǵalim ustaǵan edi. Birinshi klas­ta ekeý, qalǵany bir-birden. Oqysyn, el bolsyn degen niet jatatyn. Aýyl kórkeiýi úshin mekteptiń bolýy alǵyshart edi. Búgin bul da tóńkerilip bara jatyr. Ortalaý mektepte 41 bala bolsyn, áitpese… Áitpese jabylady. «Jap ta jap» dep urandasyp shyǵa kelgen jaǵdai. 39 ne 40 oqýshy… Ol qurityndar sanatynda. Mektep jabylsa ol aýyl da tas-talqan bolmaq. Osy jerde kóshpeli el bolǵannyń belgisi retinde úiilgen topyraq pen kúl ǵana qalmaq. Keshegi sotsializm zamanynda osy Shet aýdanynda «millioner» atanǵan asa bai eki kolhoz bolýshy edi.Sonyń biri osy Qyzyltý. Qyzyltýdyń halqy mektepti saqtap qalýǵa jantalasýda. Halyqpen kezdesken edik 11 ata-ana jetim balalardy asyrap alýǵa yqylas bildirip otyr. «Saýap qoi bul. Aýylda ósirsek naǵyz qazaq balasy bolady ǵoi» desedi. Jasy alpysqa endi iligetin aqsaqalǵa «sizge bermes, qart der» desti. «Oý, aǵaiyn, sonda qalai? Men áli jiyrma jyl ómir súremin. Men asyrap alǵan bes jastaǵy bala sonda 25 keledi eken.Bul ne qiturqylyq» dep renjidi aqsaqal. Shyn, aý osyny álgi zań qabyldaǵysh depýtattar oilastyrǵany jón shyǵar. Resmi derekter respýblikada jetim jáne ata-ana qomqorlyǵynsyz qalǵan 33680 bala bar ekenin jazǵan. Armeniiada armianyn balasyn asyraýǵa tek armianǵa beredi. Izrailde evrei balasyn evrei ǵana tárbieleidi. El bolýdy myqtap oilasaq jetimhanadaǵy bir ákege, ne bir anaǵa zar bolyp otyrǵan balany aýyl-aýylǵa ornalastyrýdy naqtylap qolǵa alý kerek. Naǵyz talantty óner adamdary da ǵalym da aiaǵymen jer basyp, aqtútek borandy kórip, kók maisa shalǵynǵa aýnap, shybyn shaǵyp, qara kók aspandaǵy sansyz juldyzǵa telmirip ósken aýyl jastarynan shyǵady. Aýyl- qazaqtyń tamyry úzilmes genefondy.

Aýyl mal ósirsin degendi eshkim teriske shyǵarmaidy. Biraq, aýyl qazaǵy ósirgen malynyń paidasyn qalai kórmek. Sony ótkizetin jer taba almai taýy shaǵylǵan qazaq barlyq aýylda bar. Maǵaýiia degen dosym, ótken qysta úsh buqasyn ótkize almai qystai alysyp shyqty. Deldal ár buqany buzaýdyń qunymen alǵysy keledi. Úsh buqa-úsh buzaý retinde. Keshegi sotsializm zamanynda el artyq malyn Zagotskot degen mekemege tapsyryp paidasyn kóretin. Qazir ol da joq. Mal bar, ony iske asyrýdyń tetigi taza joq. Ondai mehanizm órisi ósken eldiń bárinde baryn, kórshi Qytaida da oilastyrylǵanyn jurt gazetten ǵana oqidy. Sonyń saldarynan qazaq óz malyn ótkize almai, mysyq qana jeitin Belorýssiianyń kári siyrynyń etin shainap otyr. Aýylda jún de jetedi. Úiilip jatyr. El órtep álek. Sol júndi asfaltqa qossa ol erekshe sapaly bolatynyn taǵy da gazetter jazady. Eń bol­masa osyny oilastyrýǵa bolmas pa edi. Aýyl egin de salady. Alǵan astyǵyn ótkizetin jer de joqqa tán. Bári alyp-satar deldaldyń qolynda. Aparaǵan bidaiyn onysy jetispeidi, mynasy manadai dep, ózin keleke aqymaq etip, sýteginge astyǵyn alyp qoia bergen soń egin salýdy da qoidy. Aýyl qazaǵynyń kórgen kúni osy.

Aýyl qazaqtyń qalqany men qor­ǵany, qazaqtyń rýhynyń saqshysy. Aýyl qazaqty qaita tiriltip otyratyn máńgilik genofondy, qoryǵy. Keleshegi joq dep aýyldy joiý – qazaqtyń rýhyn joiý. Taza qazaqtyń ósimin berip otyrǵan da aýyl. Sál múmkindik bolǵan 1945 jyl jáne 1990 jyldar arasynda qazaqtyń sany 3 esedei ósti. Bul demografiialyq dúmpý qazir toqtap qaldy. 1987 jyly 427myń bala týsa 1997 jyly 232myń ǵana bala týǵan. Qazir de jaǵdai máz emes.

Uly Dalamyzǵa máńgilik ie bolý úshin qazaqtyń ósimin kóterý búgingi kúnniń kókeikesti máselesi. Aýyl bala ósirgisi keledi. Biraq, ózi jarymai otyrǵan elde «sen bala taba qoishy» deý qiiali adamnyń isi. Ony myqtap jolǵa qoiý kerek. Myna kórshi Reseide kóp balaly anaǵa aiyna 100 myń teńge kóleminde járdem aqy tólenetinin gazetter jazdy. Onan ózge ár balaǵa arnalǵan 10 myń dollarlyq ana kapitaly taǵy bar. Bizdegi kómek qandai? Ony aitýdyń ózi jurttyń mysqylyna ushyratady. Halqynyń keleshegin oilaǵan elderdei anaǵa, kóp balalylarǵa naqtyly kómek zańdy túrde qarastyrylsa aýyl balaǵa tolyp, el kórkeiip shyǵa keler edi. Qalada baspana taba almai júrgen jas otbasylardyń ipotekaǵa alǵan úiiniń bir bala tapqany úshin 25, eki balasy úshin 50 paiyz tólemin alyp tastasa sol shaǵyn otbasynyń tórt balaly bolaryna kúmán joq qoi. Mundai praktika ár elde bar, bizde nege joq degen saýal kókeige tireledi.

Ǵasyrlar boiy batystyń da, shyǵystyń da talai jaýymen arpalysyp kelgen kóshpeli el azamaty qansha qyrylsa da eldiń shańyraǵyn azaitpaýdyń amalyn taýyp kelgen. Jetimin jetim etpeitin ámeńgerlik jol da, kóp áiel alýda ulttyń bútindigin, irgeli el bolýyn oilastyrǵan kemeńgerlik.Eki áiel alý erikkenniń ermegi emes. Jan-jaǵyń milliard bop qujynaǵan zamanda urpaǵynyń bireýdiń quly bolyp ketpeýin oilastyrǵan otan súigishtik. Erimentaýlyq Báken degen dostyń áieli on jyl birge tursa da bala kótermei kúieýine «ekinshi áiel al» deýi, aqyry óziniń bir qyzdy alyp berýiniń ar jaǵynda danalyq, qazaǵym basqa jurtqa qor bolmasyn degen ǵajaiyp elin súiý armany jatyr.Uly Dalaǵa kim ne bolady degen saýal qai zamannan beri kele jatqan óshpeitin suraq. Balań, óziń jan-tánińmen súietin nemereń bireýdiń, jat jurttyń quly bolyp ketpese igi edi degen tilek árbir anany tolǵandyrsa kerekti. Ol osyny oilamasa perzentin qoqysqa tastai salatyn «kókek» qatynnan nesi artyq? Súiý deidi? Mahabbattyń eń ulysy, tazasy Otandy súiý. Árbir qazaq eń aldymen otandy, otannyń bolashaǵyn oilaýǵa mindetti. Otarshyldyq qalpymyzdy buzyp ketken qubylys-esirik mýzykaǵa esirgen áiel, riýmkaly kempir, ishkishteý kóktata shal-eldiń bolashaǵy emes. Bolashaq – ulttyq rýhta.Uly paiǵambar Muhammed s.ǵ.s. «Kóp týatyn áielge úilenińder. Ol Alla taǵalanyń aldynda da súikimdi» degen. Babalar «Bes uly bardyń sóziniń jalǵany joq, tórt uly bardyń almai qalǵany joq, úsh uly bardyń hali alym-berim, eki uly bardyń shaq-shaq qana áli bar, jalǵyz uly bardyń shyǵar-shyqpas jany bar» degen uly sózin umytýǵa bolmas.

Qairan aýylda jetkennen jetpegen kóp. Onyń ózi qoldan jasalǵan jetispeýshilik. Aýyl kúrkildegen kári traktory men jalǵyz mashinasyn júrgize almai, soliarka men benzinnen jutap otyr. Túgi joq Túrkimenstanda benzinniń quny 23 teńge eken. «Apyr-ai-á» dep tańǵalyp otyr. Biyl laisań kúz keldi. Qazan týa bastalǵan jańbyr qarashada sýly qarǵa ulasty. Maldyń azyǵy dep shabylǵan shópty qazanda tasyp almaq edi. Jańbyr jibermedi. Sýly shópti maiaǵa úise shirip ketedi. Onyń ústine jyǵylǵanǵa judyryq, qazan aiynan beri soliarka da benzin de joq. Áni bolady, mine kep qaptymen kúz ótti. Shabylǵan shóp dalada. Qystaqqa maia úiilmegen. Eki ai jańbyr men qardyń astyndaǵy shópte ne qasiet qalǵanyn eshkim de aita almaidy.

Aýyl qazaǵynyń joldan kórer qiiametiniń ózi azapty hikaiat. Qys­taqtar men eldi mekenderdiń arasyna omby qarǵa túsip ketip, atyn jetektegen bireýdiń izinen basqa soqpaq túspegen tyń.Burynǵy sovhozdardyń iri bólimsheleriniń jurty ózderi arshyp álek. Bir kezdegi millioner kolhoz bolǵan Qyzyltýdyń segiz áieli qar keptelinde qalyp, toǵyz shaqyrym joldy kúrekpen arshyp barǵany qai maqtanǵanǵa jatady? Sol aýyldyń bir aqsaqalynyń «áý, osy HHI ǵasyr degeni osy ma» degeni tańdanys pa, kúiiný me.

Qys túsip keledi. Malyn ótkize almaǵan jurt kóńili kúpti! Ózbek qashan keledi eken desedi. Eleń-eleń. Mal alatyn ózbek qana. Onyń da isi qiyndap ketken. Buryn bergenin ala berýshi edi, endi tańdaýǵa kóshken. Eldiń bir jarym jasar taiynshasyn «mynaý torpaq» deidi. Eki jasaryn bir jasarǵa alady. Úsh jasar buqa? Joq, ony almaidy. Nege? Almaidy, boldy! Oqýdaǵy balasyna aqsha izdegen aqsaqal, kúrsinip saqalyn sipaidy. Beker ósirgen eken. Endi ne amal?
Kóringenge jem bolǵan,
Aýyl qaitip kún kórer.

Kámel Júnistegi,
jazýshy, «Qurmet» ordeniniń 
iegeri, QR mádeniet qairatkeri