Jazýshy-aýdarmashy Qýandyq Shamahaiulynyń tárjimalaýymen japon ádebietiniń kórnekti ókili A.Riooidyń qyzyqty áńgimesin oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz.
***
Echizan ólkesiniń porty Tsúrúga qalasynda Hamada-no Chioohachi degen bai kisi turatyn. Sol baidyń eki qyzy bar. Olarmen irgeles Vakabaiashi Chioomonnyń týysy Higaki-no Heita degen kisiniń ieliginde jer boldy. Ol áskeri qyzmetin tastap, saýda-sattyqpen ainalysyp, molshylyqqa kenelgeli kóp ýaqyt ótken. Heitanyń uly bar, onysy Chioohachidiń qyzymen jasty. Aty Heiji. Balalar kishkentai kezderinen birge oinap, bir birine baýyr basyp óskendikten Heita ulynyń er jetýin kútpei-aq kórshisimen quda bolýdy jón kórip, araǵa kisi salyp edi, Chioohachi de quptady. Kórshiler bul oqiǵany laiyqty atap ótip, sake ishimdigi men ózara dám-tuz almasqan, Heita bolashaq kelinine ulynyń atynan al qyzyl tústi belbeý syilaǵan.
Tenshionyń úshinshi (1914) jyly kúzde Asakúra armiiasynyń tiri qalǵan áskerleri bas kóterip, Itadori qalasyn, Kinome, Hachifúse, Imajio, Hiúchi, Súizú kezeńderi men Riýúmonji ǵibadathanasyn ielenip alady. Asakúra jaǵynda soǵysqan Vakabaiashi Konodaǵy jańa bekinisti basyp alǵan. Kóterilisshilerdi basý úshin seksen myń áskerge qolbasshy bolǵan Oda Nobúnaga ulymen birge Tsúrúgaǵa keledi. Onyń pármenimen Kinoshita Konadaǵy bekinisti qorshaýǵa alady.
Jaǵdaidyń osylaisha qubylýy Heita úshin munda turýǵa qolaisyz ekenin uqtyrdy. Ol úi-jaiyn tastap, Kiootoda senimdi bir úige bas saýǵalaǵan, keiin baqandai bes jyl habar-osharsyz ketedi. Osy aralyqta Chioohachidiń tuńǵysh qyzy 19 jasqa tolady, kórikti boijetken bolady. Oǵan sóz salǵan jigitter maza bermese de, qyz turmysqa shyǵýǵa úzildi-kesildi qarsy bolady. Ol ákesine bylai deidi:
-Ýyzdai jas bala kezimde siz meni Heijige atastyryp edińiz ǵoi. Ol osy kúnderi meni umytsa da, men qalai ózgeniń zaiyby bolamyn. Ágaraki, ol esen-saý júrip, qaita oralsa qyzarǵan betimdi qaida jasyrmaqpyn?
Qyz bólmesinen syrtqa attap baspaidy. Heijidi saǵyna-sarǵaiyp, ońashada jylap-syqtap kún ótkizedi. Qaiǵy men qusalyqqa qatty berilgen ol keshikpei aiyqpas dertke shaldyǵyp, jarty jyldan keiin o dúniege attanady.
Ony Osko mańyndaǵy shirkeýdiń qasyna jerleitin bolady. Ata-anasynyń shekken qasiretin aitýdyń ózi aýyr. Anasy sonaý jyly Heijidiń ákesi syiǵa tartqan al qyzyl belbeýdi qolyna alyp, qyzynyń jansyz denesine eńkeiip betip sipap turyp «Bul aittyrylǵan jigitińniń syiy edi. O dúniege barǵanda maýqyńdy basarsyń. Ala ketshi, qyzym» - dep, beline taǵyp jerlegen eken.
Bir aidan keiin Heiji aiaq astynan jetip keledi. Chioohachi ony úiine ertip kelip, qaida bolǵanyn, nege habar-osharsyz ǵaiyp bolǵanyn suraǵanda Heiji bylai deidi:
-Kono bekinisi áskerilerge ótken soń ákem Vakabaiashimen týys bolǵandyqtan úi-jaidy tastap, Kiootoǵa bosyp ketkenbiz. Osyǵan deiin onda ákemniń adal dosynyń úiinde bas saýǵaladyq. Áke-sheshem ekeýi de ómirden ótti. Al, sizdiń qyzyńyzben atastyrylǵanymdy eske alyp, qaita oralǵan betim osy.
Heijidiń áńgimesin estigen Chioohachi men zaiyby ekeýi kóz jastaryna erik bere otyryp:
-Sender aiaq astynan joǵalyp ketkennen keiin qyzym seni saǵynyp, saǵy syndy, aiyqpas dertke shaldyǵyp ótken aidyń basynda qaitys boldy. Osynshama jyldardyń ishinde bir habardyń bolmaýy qyzyma qanshalyqty aýyr bolǵanyn nesin aitaiyn. Mynany kórshi! – dep, eki qariia oǵan qalamnyń siia saýytyn usynady. Onyń qaqpaǵyna marqum mynandai joldardy jazǵan edi:
Tanymas taýdyń qoinaýynda ósken,
Tańǵajaiyp kórkem órik aǵashy!
Kóreiin desem de, peshenem jetpes,
Qushtarlyqqa toly hosh iisińdi,
Qaneki, maǵan joldap jibershi!
Óleńdi oqyǵan soń Heijidiń qaiǵyrǵanyn sózben jetkizý múmkin emes edi. Ol súiiktisiniń qabirine gúl shoqtaryn qoiyp, arsha tutatty, dini rásimder jasady, duǵalyq oqylymdaryn aitty. Qasyndaǵy eki qariia «Qyzym, sezshi, súiikti Heijiiń keldi. Nietin qabyl al!» dep, egilip jylap turdy. Heiji de olarmen bir kóz jasyna erik berdi. Sońynda eki qariia Heijige aitty:
-Sen ata-anańnan aiyrylyp jetim qaldyń. Qyzymyz o dúnielik bolyp ketse de sen bizge bóten jan emessiń. Bizdiń úide bol. Qolaily qyzmet taýyp, bizben birge ómir súr.
Hamada úiiniń artyna bólek baspana turǵyzyp, Heijidi sonda turǵyzdy. Marqumnyń 49 táýligi bolǵanda otbasyndaǵylar dini dástúr boiynsha Osko jaqtaǵy jerine ketkende Heiji úi qaraýǵa qalady. Keshqurym kelgen olardy Heiji dýaldyń syrtynda qarsy alady. Marqumnyń sińilisi kúimeden túserde álde neni túsirip alǵandai kóringen soń ol jaqyndap baryp qarasa, jerde al qyzyl tústi belbeý jatqan edi. Heiji ony alyp qoinyna tyǵady da bólmesine asyǵyp jetedi. Mai shamnyń jaryǵyna shyǵaryp alyp qarap, bala kezin eske alyp qaiǵyrady. Tún qarańǵylyq jamylyp, ainala tynyshtalady. Kenet esik qaǵylǵan soń baryp ashsa, marqumnyń sińilisi tur eken. Boijetken bólmege kirgen soń aqyryn sybyrlaǵandai únmen:
-Ápkemdi ajal aidap áketti. Munan ótken qasiret joq shyǵar. Men baǵana qyzyl tústi belbeý túsirip alyppyn, sony siz alǵan joqsyz ba? Eger alǵan bolsańyz, siz ekeýimizdiń bas qosýymyz taǵdyrdyń mańdaiǵa jazǵany bolady. Sol sebepten sizge kelip turǵan jaiym bar. Ómir boiy bir birimizge adal bolýǵa ant-sý ishiseiik!
Heiji óz qulaǵyna ózi senbedi.
-Siz bulai deýge qalai dátińiz bardy? Áke-shesheńiz meni jetim qaldy dep aiap, úiine bas saýǵalatyp otyr. Ekeýimizdiń myna jaiymyzdy bilse, men olardyń betine qalai qaraimyn? Sadaǵań keteiin, tezirek bara qoishy!
-Ákem sizdi kúieýbalam bolsyn degen nietpen osynda qaldyrǵan. Eger siz meniń mahabbatymdy aiaqqa taptaityn bolsańyz men sýǵa ketip ólemin, sosyn, ókinishten ózegińiz órtensin. Meniń arýaǵym osy dúniede ǵana emes, o dúniede de maza bermesin umytpańyz – dep qyz burtiiady.
Heiji sharasyzdyqtan qyzdyń yǵyna jyǵylyp, sol túndi onymen birge ótkizedi, tań qylań bergende qyz ketip joq bolady. Sodan keiin ár tún saiyn qyz Heijige kelip turady, tań ata bere ketip qalady. Heiji de oǵan ábden baýyr basyp, tańnyń atýyn jek kóretin halge jetedi.
Bir aidan keiin qyz ádettegisinshe kelgende bylai deidi:
-Búginge deiin ekeýimizdiń osylai júzdesip júrgenimizdi eshkim bilgen joq. Biraq, erte me, kesh pe, bir sátte bul qupiiamyz áiteýir bir ashylary anyq. Bul oqiǵamen áshkere bolsaq, ekeýimizge de jaqsylyq ákelmes. Meni bul jerden alyp ket. Sonda ekeýimiz úshin mahabbatymyzdy jasyryp-jabýdyń qajeti bolmaidy.
Heiji súiiktisiniń sózine ilanyp, ákesiniń adal qyzmetshileriniń biri bolǵan adam turatyn Mikokú portyna qashyp ketedi. Heijiden mán-jaidy bilgen ákesiniń qyzmetshisi qos ǵashyqty úiine ornalastyrady.
Osylaisha bir jyl ótken soń Heijidiń ǵashyǵy bylai deidi:
-Áke-sheshem aiypqa buirar dep qorqyp, ekeýimiz úiden bezdik, bútin bir jyl ótti. Ákem men sheshem meni saǵynyp júrgenderi anyq. Biraz ýaqytty artta qaldyrǵan soń olar endi, bizdi keshirgen de shyǵar, úige qaitaiyq.
Heiji bul joly da onyń aitqanyn eki etpedi. Olar kemege otyryp, Tsúrúgaǵa keldi. Heiji qyzdy kemede qaldyryp ata-anasyna ózi barady:
-Men sizderden jyly sózden basqa eshteńe estimegen jan edim. Keshirilmes is jasap abyroiymdy tóktim. Jasaǵan kúnám zil batpan bolsa da, osynshama ýaqyt ótkende ashý-yzalaryńyz qaityp, sabaǵa túsken bolarsyzdar degen úmitpen qyzdaryńyzben birge kelip turmyn. Bizdi keshire kórińizder!
-Ne dep kettiń qaraǵym, eshteńeni túsinip jarytpadyq.
Olar osylai degen soń Heiji bolǵan oqiǵany búge-shigesine deiin aityp, qyzyl tústi belbeýdi kórsetedi.
Chioohachi tańdanǵanda kózi sharasynan shyǵyp kete jazdaidy da:
-Bul belbeýdi marqum ákeń menimen qudalasqan kezde qyzyma syiǵa tartqan edi. Qyz o dúniege qaitqanda muny biz tabytyna salǵanbyz. Kishi qyzyma kelsek, ol naýqastanyp tósek tartyp jatqanyna bir jyl toldy. Ornynan tura almai jatqan adam neshe jerden qalasa da, senimen qalai birge qasha alady? – deidi.
Sonda da Heiji qyzdyń kemede kútip otyrǵanyn aityp qoimaǵan soń Chioohachi qyzmetshisin jiberedi. Ol kemede baǵyttaýshydan ózge tiri jan joq dep keledi. Chioohachi men zaiyby ekeýi tań tamasha bolyp, tipti ańyryp qalady. Sol sátte kishi qyzy tósekten basyn kóterip, bylai deidi:
-Qudalasý boiynsha men Heijidiń áieli bolýǵa tiis edim. Alaida, ómirden mezgilsiz ótýime bailanysty qabirdi pana ettim. Soǵan qaramastan taǵdyrdyń jazýy Heijimen toǵystyrǵan sabaqtastyq úzilmegendikten aldaryńyzda meniń rýhym tur. Sińilimdi Heijimen nekelestirińizder. Sonda ol dereý saýyǵyp ketedi. Meniń tilegim osy. Eger aitqanymdy jasamasańyzdar ol da men sekildi tómengi qurlyqqa enip, biz birge turatyn bolamyz.
Bári abyrjyp qoryqqannan qyzdyń túrine qarasa, onyń túr kelbeti sol kúii bolǵanymen daýysy dál marqumdikinen ainymaityn kórinedi.
-Qyzym sen álde qashan ólip qalsań da nege rýhyń tynyshtalmai myna dúniede ainalsoqtap júrsiń? – dep, ákesi suraǵanda, rýh:
- Ǵumyrym qysqa bolsa da Heijige degen mahabbatym bárinen uly alapat kúshke ainalypty. Osy sebepten, qarańǵy qurlyqtyń patshaiymy Emma maǵan ruqsat berip, ótken bir jyldy Heijiimmen birge erli-zaiyptylardai oinap-kúlip ótkizdim. Endi, kóleńke men tumannan ózge túgi joq máńgilik mekenime qaitar ýaqytym keldi. Meniń tilegimdi oryndańyzdar!
Osylai dep ol Heijidiń qolynan qysyp, kóz jasyn tógip, qoshtasý rásimin jasady. Odan keiin ákesi men sheshesine taǵzym etti de, sińilisine bylai dedi:
- Heijidiń zaiyby retinde, perzenttik paryzyń boiynsha ata-anańa qamqor bolǵaisyń. Meniń ketetin sátim jetti. Máńgilikke qoshtasaiyq...
Arýaq sózin aiaqtamai jatyp-aq kishi qyzdyń táni qalshyldap dirildedi de eden ústine gúrs etip qulap, jan tapsyrǵandai boldy.
Bári sasqalaqtap, betine sýyq sý búrkip, shashqannan keiin ǵana qyz esin jidy. Aýrýynan qulan taza aiyǵyp ketipti. Budan buryn ne bolǵanyn kenje qyz esine túsire almai qoidy.
Chioohachi qyzyn Heijimen nekelestirip, tuńǵysh qyzyna duǵa baǵyshtady.
Osy bir tańǵajaiyp tarihty estigen árbir adam «shynymen tańdanarlyqtai, kóz kórmegen, qulaq estimegen oqiǵa» desetin kórinedi.
Aýdarǵan: Qýandyq ShAMAHAIULY
Uqsas jazbalar:
