جازۋشى-اۋدارماشى قۋاندىق شاماحايۇلىنىڭ تەرجٸمالاۋىمەن جاپون ەدەبيەتٸنٸڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلٸ ا.ريوويدىڭ قىزىقتى ەڭگٸمەسٸن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
***
ەچيزان ٶلكەسٸنٸڭ پورتى تسٷرٷگا قالاسىندا حامادا-نو چيووحاچي دەگەن باي كٸسٸ تۇراتىن. سول بايدىڭ ەكٸ قىزى بار. ولارمەن ٸرگەلەس ۆاكاباياشي چيووموننىڭ تۋىسى حيگاكي-نو حەيتا دەگەن كٸسٸنٸڭ يەلٸگٸندە جەر بولدى. ول ەسكەري قىزمەتٸن تاستاپ, ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسىپ, مولشىلىققا كەنەلگەلٸ كٶپ ۋاقىت ٶتكەن. حەيتانىڭ ۇلى بار, ونىسى چيووحاچيدٸڭ قىزىمەن جاستى. اتى حەيجي. بالالار كٸشكەنتاي كەزدەرٸنەن بٸرگە ويناپ, بٸر بٸرٸنە باۋىر باسىپ ٶسكەندٸكتەن حەيتا ۇلىنىڭ ەر جەتۋٸن كٷتپەي-اق كٶرشٸسٸمەن قۇدا بولۋدى جٶن كٶرٸپ, اراعا كٸسٸ سالىپ ەدٸ, چيووحاچي دە قۇپتادى. كٶرشٸلەر بۇل وقيعانى لايىقتى اتاپ ٶتٸپ, ساكە ٸشٸمدٸگٸ مەن ٶزارا دەم-تۇز الماسقان, حەيتا بولاشاق كەلٸنٸنە ۇلىنىڭ اتىنان ال قىزىل تٷستٸ بەلبەۋ سىيلاعان.
تەنشيونىڭ ٷشٸنشٸ (1914) جىلى كٷزدە اساكٷرا ارميياسىنىڭ تٸرٸ قالعان ەسكەرلەرٸ باس كٶتەرٸپ, يتادوري قالاسىن, كينومە, حاچيفٷسە, يماجيو, حيٷچي, سٷيزٷ كەزەڭدەرٸ مەن ريۋٷمونجي عيباداتحاناسىن يەلەنٸپ الادى. اساكٷرا جاعىندا سوعىسقان ۆاكاباياشي كونوداعى جاڭا بەكٸنٸستٸ باسىپ العان. كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸ باسۋ ٷشٸن سەكسەن مىڭ ەسكەرگە قولباسشى بولعان ودا نوبٷناگا ۇلىمەن بٸرگە تسٷرٷگاعا كەلەدٸ. ونىڭ پەرمەنٸمەن كينوشيتا كوناداعى بەكٸنٸستٸ قورشاۋعا الادى.
جاعدايدىڭ وسىلايشا قۇبىلۋى حەيتا ٷشٸن مۇندا تۇرۋعا قولايسىز ەكەنٸن ۇقتىردى. ول ٷي-جايىن تاستاپ, كيووتودا سەنٸمدٸ بٸر ٷيگە باس ساۋعالاعان, كەيٸن باقانداي بەس جىل حابار-وشارسىز كەتەدٸ. وسى ارالىقتا چيووحاچيدٸڭ تۇڭعىش قىزى 19 جاسقا تولادى, كٶرٸكتٸ بويجەتكەن بولادى. وعان سٶز سالعان جٸگٸتتەر مازا بەرمەسە دە, قىز تۇرمىسقا شىعۋعا ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسى بولادى. ول ەكەسٸنە بىلاي دەيدٸ:
-ۋىزداي جاس بالا كەزٸمدە سٸز مەنٸ حەيجيگە اتاستىرىپ ەدٸڭٸز عوي. ول وسى كٷندەرٸ مەنٸ ۇمىتسا دا, مەن قالاي ٶزگەنٸڭ زايىبى بولامىن. ەگاراكي, ول ەسەن-ساۋ جٷرٸپ, قايتا ورالسا قىزارعان بەتٸمدٸ قايدا جاسىرماقپىن?
قىز بٶلمەسٸنەن سىرتقا اتتاپ باسپايدى. حەيجيدٸ ساعىنا-سارعايىپ, وڭاشادا جىلاپ-سىقتاپ كٷن ٶتكٸزەدٸ. قايعى مەن قۇسالىققا قاتتى بەرٸلگەن ول كەشٸكپەي ايىقپاس دەرتكە شالدىعىپ, جارتى جىلدان كەيٸن و دٷنيەگە اتتانادى.
ونى وسكو ماڭىنداعى شٸركەۋدٸڭ قاسىنا جەرلەيتٸن بولادى. اتا-اناسىنىڭ شەككەن قاسٸرەتٸن ايتۋدىڭ ٶزٸ اۋىر. اناسى سوناۋ جىلى حەيجيدٸڭ ەكەسٸ سىيعا تارتقان ال قىزىل بەلبەۋدٸ قولىنا الىپ, قىزىنىڭ جانسىز دەنەسٸنە ەڭكەيٸپ بەتٸپ سيپاپ تۇرىپ «بۇل ايتتىرىلعان جٸگٸتٸڭنٸڭ سىيى ەدٸ. و دٷنيەگە بارعاندا ماۋقىڭدى باسارسىڭ. الا كەتشٸ, قىزىم» - دەپ, بەلٸنە تاعىپ جەرلەگەن ەكەن.
بٸر ايدان كەيٸن حەيجي اياق استىنان جەتٸپ كەلەدٸ. چيووحاچي ونى ٷيٸنە ەرتٸپ كەلٸپ, قايدا بولعانىن, نەگە حابار-وشارسىز عايىپ بولعانىن سۇراعاندا حەيجي بىلاي دەيدٸ:
-كونو بەكٸنٸسٸ ەسكەريلەرگە ٶتكەن سوڭ ەكەم ۆاكاباياشيمەن تۋىس بولعاندىقتان ٷي-جايدى تاستاپ, كيووتوعا بوسىپ كەتكەنبٸز. وسىعان دەيٸن وندا ەكەمنٸڭ ادال دوسىنىڭ ٷيٸندە باس ساۋعالادىق. ەكە-شەشەم ەكەۋٸ دە ٶمٸردەن ٶتتٸ. ال, سٸزدٸڭ قىزىڭىزبەن اتاستىرىلعانىمدى ەسكە الىپ, قايتا ورالعان بەتٸم وسى.
حەيجيدٸڭ ەڭگٸمەسٸن ەستٸگەن چيووحاچي مەن زايىبى ەكەۋٸ كٶز جاستارىنا ەرٸك بەرە وتىرىپ:
-سەندەر اياق استىنان جوعالىپ كەتكەننەن كەيٸن قىزىم سەنٸ ساعىنىپ, ساعى سىندى, ايىقپاس دەرتكە شالدىعىپ ٶتكەن ايدىڭ باسىندا قايتىس بولدى. وسىنشاما جىلداردىڭ ٸشٸندە بٸر حاباردىڭ بولماۋى قىزىما قانشالىقتى اۋىر بولعانىن نەسٸن ايتايىن. مىنانى كٶرشٸ! – دەپ, ەكٸ قارييا وعان قالامنىڭ سييا ساۋىتىن ۇسىنادى. ونىڭ قاقپاعىنا مارقۇم مىنانداي جولداردى جازعان ەدٸ:
تانىماس تاۋدىڭ قويناۋىندا ٶسكەن,
تاڭعاجايىپ كٶركەم ٶرٸك اعاشى!
كٶرەيٸن دەسەم دە, پەشەنەم جەتپەس,
قۇشتارلىققا تولى حوش يٸسٸڭدٸ,
قانەكي, ماعان جولداپ جٸبەرشٸ!
ٶلەڭدٸ وقىعان سوڭ حەيجيدٸڭ قايعىرعانىن سٶزبەن جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. ول سٷيٸكتٸسٸنٸڭ قابٸرٸنە گٷل شوقتارىن قويىپ, ارشا تۇتاتتى, دٸني رەسٸمدەر جاسادى, دۇعالىق وقىلىمدارىن ايتتى. قاسىنداعى ەكٸ قارييا «قىزىم, سەزشٸ, سٷيٸكتٸ حەيجيٸڭ كەلدٸ. نيەتٸن قابىل ال!» دەپ, ەگٸلٸپ جىلاپ تۇردى. حەيجي دە ولارمەن بٸر كٶز جاسىنا ەرٸك بەردٸ. سوڭىندا ەكٸ قارييا حەيجيگە ايتتى:
-سەن اتا-اناڭنان ايىرىلىپ جەتٸم قالدىڭ. قىزىمىز و دٷنيەلٸك بولىپ كەتسە دە سەن بٸزگە بٶتەن جان ەمەسسٸڭ. بٸزدٸڭ ٷيدە بول. قولايلى قىزمەت تاۋىپ, بٸزبەن بٸرگە ٶمٸر سٷر.
حامادا ٷيٸنٸڭ ارتىنا بٶلەك باسپانا تۇرعىزىپ, حەيجيدٸ سوندا تۇرعىزدى. مارقۇمنىڭ 49 تەۋلٸگٸ بولعاندا وتباسىنداعىلار دٸني دەستٷر بويىنشا وسكو جاقتاعى جەرٸنە كەتكەندە حەيجي ٷي قاراۋعا قالادى. كەشقۇرىم كەلگەن ولاردى حەيجي دۋالدىڭ سىرتىندا قارسى الادى. مارقۇمنىڭ سٸڭٸلٸسٸ كٷيمەدەن تٷسەردە ەلدە نەنٸ تٷسٸرٸپ العانداي كٶرٸنگەن سوڭ ول جاقىنداپ بارىپ قاراسا, جەردە ال قىزىل تٷستٸ بەلبەۋ جاتقان ەدٸ. حەيجي ونى الىپ قوينىنا تىعادى دا بٶلمەسٸنە اسىعىپ جەتەدٸ. ماي شامنىڭ جارىعىنا شىعارىپ الىپ قاراپ, بالا كەزٸن ەسكە الىپ قايعىرادى. تٷن قاراڭعىلىق جامىلىپ, اينالا تىنىشتالادى. كەنەت ەسٸك قاعىلعان سوڭ بارىپ اشسا, مارقۇمنىڭ سٸڭٸلٸسٸ تۇر ەكەن. بويجەتكەن بٶلمەگە كٸرگەن سوڭ اقىرىن سىبىرلاعانداي ٷنمەن:
-ەپكەمدٸ اجال ايداپ ەكەتتٸ. مۇنان ٶتكەن قاسٸرەت جوق شىعار. مەن باعانا قىزىل تٷستٸ بەلبەۋ تٷسٸرٸپ الىپپىن, سونى سٸز العان جوقسىز با? ەگەر العان بولساڭىز, سٸز ەكەۋٸمٸزدٸڭ باس قوسۋىمىز تاعدىردىڭ ماڭدايعا جازعانى بولادى. سول سەبەپتەن سٸزگە كەلٸپ تۇرعان جايىم بار. ٶمٸر بويى بٸر بٸرٸمٸزگە ادال بولۋعا انت-سۋ ٸشٸسەيٸك!
حەيجي ٶز قۇلاعىنا ٶزٸ سەنبەدٸ.
-سٸز بۇلاي دەۋگە قالاي دەتٸڭٸز باردى? ەكە-شەشەڭٸز مەنٸ جەتٸم قالدى دەپ اياپ, ٷيٸنە باس ساۋعالاتىپ وتىر. ەكەۋٸمٸزدٸڭ مىنا جايىمىزدى بٸلسە, مەن ولاردىڭ بەتٸنە قالاي قارايمىن? ساداعاڭ كەتەيٸن, تەزٸرەك بارا قويشى!
-ەكەم سٸزدٸ كٷيەۋبالام بولسىن دەگەن نيەتپەن وسىندا قالدىرعان. ەگەر سٸز مەنٸڭ ماحابباتىمدى اياققا تاپتايتىن بولساڭىز مەن سۋعا كەتٸپ ٶلەمٸن, سوسىن, ٶكٸنٸشتەن ٶزەگٸڭٸز ٶرتەنسٸن. مەنٸڭ ارۋاعىم وسى دٷنيەدە عانا ەمەس, و دٷنيەدە دە مازا بەرمەسٸن ۇمىتپاڭىز – دەپ قىز بۇرتييادى.
حەيجي شاراسىزدىقتان قىزدىڭ ىعىنا جىعىلىپ, سول تٷندٸ ونىمەن بٸرگە ٶتكٸزەدٸ, تاڭ قىلاڭ بەرگەندە قىز كەتٸپ جوق بولادى. سودان كەيٸن ەر تٷن سايىن قىز حەيجيگە كەلٸپ تۇرادى, تاڭ اتا بەرە كەتٸپ قالادى. حەيجي دە وعان ەبدەن باۋىر باسىپ, تاڭنىڭ اتۋىن جەك كٶرەتٸن حالگە جەتەدٸ.
بٸر ايدان كەيٸن قىز ەدەتتەگٸسٸنشە كەلگەندە بىلاي دەيدٸ:
-بٷگٸنگە دەيٸن ەكەۋٸمٸزدٸڭ وسىلاي جٷزدەسٸپ جٷرگەنٸمٸزدٸ ەشكٸم بٸلگەن جوق. بٸراق, ەرتە مە, كەش پە, بٸر سەتتە بۇل قۇپييامىز ەيتەۋٸر بٸر اشىلارى انىق. بۇل وقيعامەن ەشكەرە بولساق, ەكەۋٸمٸزگە دە جاقسىلىق ەكەلمەس. مەنٸ بۇل جەردەن الىپ كەت. سوندا ەكەۋٸمٸز ٷشٸن ماحابباتىمىزدى جاسىرىپ-جابۋدىڭ قاجەتٸ بولمايدى.
حەيجي سٷيٸكتٸسٸنٸڭ سٶزٸنە يلانىپ, ەكەسٸنٸڭ ادال قىزمەتشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ بولعان ادام تۇراتىن ميكوكٷ پورتىنا قاشىپ كەتەدٸ. حەيجيدەن مەن-جايدى بٸلگەن ەكەسٸنٸڭ قىزمەتشٸسٸ قوس عاشىقتى ٷيٸنە ورنالاستىرادى.
وسىلايشا بٸر جىل ٶتكەن سوڭ حەيجيدٸڭ عاشىعى بىلاي دەيدٸ:
-ەكە-شەشەم ايىپقا بۇيرار دەپ قورقىپ, ەكەۋٸمٸز ٷيدەن بەزدٸك, بٷتٸن بٸر جىل ٶتتٸ. ەكەم مەن شەشەم مەنٸ ساعىنىپ جٷرگەندەرٸ انىق. بٸراز ۋاقىتتى ارتتا قالدىرعان سوڭ ولار ەندٸ, بٸزدٸ كەشٸرگەن دە شىعار, ٷيگە قايتايىق.
حەيجي بۇل جولى دا ونىڭ ايتقانىن ەكٸ ەتپەدٸ. ولار كەمەگە وتىرىپ, تسٷرٷگاعا كەلدٸ. حەيجي قىزدى كەمەدە قالدىرىپ اتا-اناسىنا ٶزٸ بارادى:
-مەن سٸزدەردەن جىلى سٶزدەن باسقا ەشتەڭە ەستٸمەگەن جان ەدٸم. كەشٸرٸلمەس ٸس جاساپ ابىرويىمدى تٶكتٸم. جاساعان كٷنەم زٸل باتپان بولسا دا, وسىنشاما ۋاقىت ٶتكەندە اشۋ-ىزالارىڭىز قايتىپ, ساباعا تٷسكەن بولارسىزدار دەگەن ٷمٸتپەن قىزدارىڭىزبەن بٸرگە كەلٸپ تۇرمىن. بٸزدٸ كەشٸرە كٶرٸڭٸزدەر!
-نە دەپ كەتتٸڭ قاراعىم, ەشتەڭەنٸ تٷسٸنٸپ جارىتپادىق.
ولار وسىلاي دەگەن سوڭ حەيجي بولعان وقيعانى بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن ايتىپ, قىزىل تٷستٸ بەلبەۋدٸ كٶرسەتەدٸ.
چيووحاچي تاڭدانعاندا كٶزٸ شاراسىنان شىعىپ كەتە جازدايدى دا:
-بۇل بەلبەۋدٸ مارقۇم ەكەڭ مەنٸمەن قۇدالاسقان كەزدە قىزىما سىيعا تارتقان ەدٸ. قىز و دٷنيەگە قايتقاندا مۇنى بٸز تابىتىنا سالعانبىز. كٸشٸ قىزىما كەلسەك, ول ناۋقاستانىپ تٶسەك تارتىپ جاتقانىنا بٸر جىل تولدى. ورنىنان تۇرا الماي جاتقان ادام نەشە جەردەن قالاسا دا, سەنٸمەن قالاي بٸرگە قاشا الادى? – دەيدٸ.
سوندا دا حەيجي قىزدىڭ كەمەدە كٷتٸپ وتىرعانىن ايتىپ قويماعان سوڭ چيووحاچي قىزمەتشٸسٸن جٸبەرەدٸ. ول كەمەدە باعىتتاۋشىدان ٶزگە تٸرٸ جان جوق دەپ كەلەدٸ. چيووحاچي مەن زايىبى ەكەۋٸ تاڭ تاماشا بولىپ, تٸپتٸ اڭىرىپ قالادى. سول سەتتە كٸشٸ قىزى تٶسەكتەن باسىن كٶتەرٸپ, بىلاي دەيدٸ:
-قۇدالاسۋ بويىنشا مەن حەيجيدٸڭ ەيەلٸ بولۋعا تيٸس ەدٸم. الايدا, ٶمٸردەن مەزگٸلسٸز ٶتۋٸمە بايلانىستى قابٸردٸ پانا ەتتٸم. سوعان قاراماستان تاعدىردىڭ جازۋى حەيجيمەن توعىستىرعان ساباقتاستىق ٷزٸلمەگەندٸكتەن الدارىڭىزدا مەنٸڭ رۋحىم تۇر. سٸڭٸلٸمدٸ حەيجيمەن نەكەلەستٸرٸڭٸزدەر. سوندا ول دەرەۋ ساۋىعىپ كەتەدٸ. مەنٸڭ تٸلەگٸم وسى. ەگەر ايتقانىمدى جاساماساڭىزدار ول دا مەن سەكٸلدٸ تٶمەنگٸ قۇرلىققا ەنٸپ, بٸز بٸرگە تۇراتىن بولامىز.
بەرٸ ابىرجىپ قورىققاننان قىزدىڭ تٷرٸنە قاراسا, ونىڭ تٷر كەلبەتٸ سول كٷيٸ بولعانىمەن داۋىسى دەل مارقۇمدٸكٸنەن اينىمايتىن كٶرٸنەدٸ.
-قىزىم سەن ەلدە قاشان ٶلٸپ قالساڭ دا نەگە رۋحىڭ تىنىشتالماي مىنا دٷنيەدە اينالسوقتاپ جٷرسٸڭ? – دەپ, ەكەسٸ سۇراعاندا, رۋح:
- عۇمىرىم قىسقا بولسا دا حەيجيگە دەگەن ماحابباتىم بەرٸنەن ۇلى الاپات كٷشكە اينالىپتى. وسى سەبەپتەن, قاراڭعى قۇرلىقتىڭ پاتشايىمى ەمما ماعان رۇقسات بەرٸپ, ٶتكەن بٸر جىلدى حەيجيٸممەن بٸرگە ەرلٸ-زايىپتىلارداي ويناپ-كٷلٸپ ٶتكٸزدٸم. ەندٸ, كٶلەڭكە مەن تۇماننان ٶزگە تٷگٸ جوق مەڭگٸلٸك مەكەنٸمە قايتار ۋاقىتىم كەلدٸ. مەنٸڭ تٸلەگٸمدٸ ورىنداڭىزدار!
وسىلاي دەپ ول حەيجيدٸڭ قولىنان قىسىپ, كٶز جاسىن تٶگٸپ, قوشتاسۋ رەسٸمٸن جاسادى. ودان كەيٸن ەكەسٸ مەن شەشەسٸنە تاعزىم ەتتٸ دە, سٸڭٸلٸسٸنە بىلاي دەدٸ:
- حەيجيدٸڭ زايىبى رەتٸندە, پەرزەنتتٸك پارىزىڭ بويىنشا اتا-اناڭا قامقور بولعايسىڭ. مەنٸڭ كەتەتٸن سەتٸم جەتتٸ. مەڭگٸلٸككە قوشتاسايىق...
ارۋاق سٶزٸن اياقتاماي جاتىپ-اق كٸشٸ قىزدىڭ تەنٸ قالشىلداپ دٸرٸلدەدٸ دە ەدەن ٷستٸنە گٷرس ەتٸپ قۇلاپ, جان تاپسىرعانداي بولدى.
بەرٸ ساسقالاقتاپ, بەتٸنە سۋىق سۋ بٷركٸپ, شاشقاننان كەيٸن عانا قىز ەسٸن جيدى. اۋرۋىنان قۇلان تازا ايىعىپ كەتٸپتٸ. بۇدان بۇرىن نە بولعانىن كەنجە قىز ەسٸنە تٷسٸرە الماي قويدى.
چيووحاچي قىزىن حەيجيمەن نەكەلەستٸرٸپ, تۇڭعىش قىزىنا دۇعا باعىشتادى.
وسى بٸر تاڭعاجايىپ تاريحتى ەستٸگەن ەربٸر ادام «شىنىمەن تاڭدانارلىقتاي, كٶز كٶرمەگەن, قۇلاق ەستٸمەگەن وقيعا» دەسەتٸن كٶرٸنەدٸ.
اۋدارعان: قۋاندىق شاماحايۇلى
ۇقساس جازبالار:
