Arystanbek Muhamediuly: Naýryz eń áýeli baldyrǵandarǵa arnalýy kerek

Qazaqstan Respýblikasynyń Mádeniet jáne sport ministri Arystanbek Muhamediuly «Egemen Qazaqstanǵa» naýryz meiramyn jańa úlgide ótkizý jóninde tarqata áńgimelep berdi.

– Arystanbek Muhamedi­uly, osydan birer jyl buryn res­­pýb­likalyq baspasóz bet­terinde Naýryz meiramyn jańa úlgide ótkizý jóninde tol­ǵaqty oi aityp, jalpy ulttyq aýqymda atap ótý­diń tyń joldaryn usynǵan edi­ńiz. Elbasynyń byltyr sáýir aiyn­da jariialanǵan maqa­lasynan ke­iin bul máselege erekshe den qoiý qajet­tiligi týyndaǵan sekildi.

– Árbir merekeniń ózindik sal­maǵy bar, al Naýryz bizdiń ult­tyq eń birinshi merekemiz! Dás­túrimizdi dáriptep, asyl mura­larymyzdyń bederin aishyq­taý­da orny erekshe bul merekeni qazaq halqy «jaqsylyqtyń bas­taýy» dep uǵady. Memleket bas­­shysynyń «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhani jańǵyrý» atty maqa­lasynda: «Jańa turpatty jań­ǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtai bilý. On­syz jańǵyrý degenińizdiń qur jań­ǵy­ryq­qa ainalýy op-ońai», – dep ait­qan sózi bar.

Shyǵystyń shyraiyn kel­tir­gen, halyq arasynda kere­met qol­daýǵa ie bul mereke HVIII ǵa­syr­ǵa deiin ejel­gi Grekiiada, ejel­gi Rimde, Uly­bri­taniiada, 1700 jylǵa deiin ejelgi Rýste de atalyp kelgen. Sondyqtan tarihy áride jatqan osy ulyq kúnge biz airyqsha yqylas tanytyp, onyń mazmundyq qyry menen syryn odan ári baiyta túsýimiz kerek. Naýryz mere­kesi 1991 jyly 15 naýryzda Qazaq­stan Prezidenti Jarlyǵynyń negizinde memlekettik mártebege ie bolǵan. Al 2009 jyldyń 24 sáýirinde Elbasy naýryz aiynyń 21, 22, 23 kúnderin «Naýryz meiramy» dep jariialady.

Naq osy kúnnen bastap res­pýblikamyzda Naýryz meiramy keńinen atap ótile bastady. Danyshpan ata-babalarymyz bul kúndi tabiǵattyń ǵa­jap bel­gilerin eskere otyryp, ai­ryq­sha qasieti bar ai retinde baǵalaǵan.

Ulytaý suhbatynda Elba­sy N.Á.Nazarbaev: «Biz ult­tyq máde­nie­ti­miz ben salt-dástúri­mizdi qas­ter­leýimiz kerek» degen sózinde úl­ken mán jatyr. Zaman bir orynda turǵan joq. Naýryz meiramyna jańa reńk berý úshin adamnyń ultyna, dini baǵynystylyǵyna qaramastan, adamgershilik qundylyqtar­ǵa mán bergenimiz abzal.

Qazaqstan halqy túgel qamtylatyndai maz­munyn jasaý kerek. Birliktiń, tatýlyqtyń, eńbektiń, izgiliktiń, baqyttyń merekesi bárimizge qatysty.

– El arasynda «Naýryz merekesi buqaralyq sipattan ajyrap, sah­nalyq keiipke enip ketti» degen de sózder aitylyp júr.

– Iá, azdaǵan jurtshylyq­tyń qy­zyq­taýyna ǵana ainal­ǵan folk­­lor­lyq qoiylym kóri­ni­sinen aspai júrgeni ras. Sol se­bepti merekeniń ózine sái­­kes ai­shyq­taryn túlete oty­­ryp, folk­lorlyq-etnografiialyq aýqym­nan jalpy qazaqstan­dyq me­reke dárejesine jetkizý kerek. Bul máselede Ulttyq namys pen rýhani bolmysymyzdy jańǵyrtý degen asqaq oi jatyr. Qazir Naýryz degende, tigilgen kiiz úilerge kelip, qonaq bolyp ketetinder men syrttan baqy­laityndar dep ekige bólip qaraýǵa bolady. Merekede baqy­laý­shylar bolmaidy, bári de qaty­sý­shy bolý kerek. Biz osyǵan asa nazar aýdarǵanymyz jón. Son­dyqtan da Naýryzǵa qajet ir­geli izdenister men tarihi ári zama­naýi sharalar týrasynda aitar bolsaq, munyń birneshe joly bar.

– Ol qandai joldar?

– Birinshi. Eń áýeli Naýryz bal­­dyr­ǵandarǵa arnalýy kerek. Naýryzda biz bar meiirim-shapa­ǵatymyzdy balǵyn bala­pan­darymyzǵa arnaǵanymyz durys. Jańa jylǵa sábi nege úiir? Roj­destvo nesimen myqty? Aiaz ata da, Santa-Klaýs ta eń áýeli bala­­nyń tilin tabady. Bir ǵana shy­r­sha sol kúnniń shyraiyn ke­l­tirip, Jańa jyl­dyń ideolo­giia­lyq nysanyna ainalyp ketti.

Alǵashynda Jańa jyl qar­sańynda úige tek qaraǵai nemese shyrsha butaǵyn ornatqan. Bertin kele bútin bir aǵashty sándep qoiý dástúrge ai­nalǵan. Alǵashqy jańajyldyq shyrsha fran­tsýzdyq aýdannyń biri – Elzasta ornatylǵan. Bul oqiǵa, shamamen, 1600 jyldary bol­­ǵan eken. Al endi sol shyrsha­nyń ainala­syn­da asyr salǵan oiyn balasyna Aiaz ata­lar syilyq syi­­laidy, tar­tý-taral­ǵysyn ja­sai­dy. Otbasy múshe­lerin, úl­ken­derdi de nazardan tys qal­dyryp kórgen emes. Osy táriz­di dástúrdiń berik ornyǵýy bul mere­ke­lerdi halyqqa barynsha jaqyn­­datqany málim. Sóitip Jańa jyldan árbir bala tosyn jańa­lyqtar kútedi.

Sol sekildi Naýryzdyń qadir-qa­sietin jan-jaqty qamti oty­ryp, shyn máninde mereke jasa­ǵymyz kelse, Naýryzdyń birinshi maǵynasy da, sáni men saltanaty da baldyrǵandar bolýy tiis.

Ekinshi. Ulttyq kiim. Osyn­dai qa­sietti kúnderi árkim ózi­ne jara­sa­tyndai, sán-sal­ta­na­tymen, maq­ta­nyshpen kietindei ulttyq kiim úlgilerine erekshe mán berse. Naýryz – barsha qazaq­­­standyqtardyń merekesi. Son­­­dyqtan bul uly merekege ár ulttyń ókili ózderine tán dás­túrli kiim­derin kise. Qazaqtyń dástúrli ult­tyq kiimine kúlli álem tamsana, qyzy­ǵa qaraidy. Bar­­lyǵymyz osy qasietti kúni, bas­­qa da ataýly kúnderi ulttyq kiim kiip shyǵaiyq!

Baiqasańyz, Táýelsizdik tańy atqa­ly beri joǵarǵy bilik­ten Naýryz me­re­kesinde Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev qana ádemi shapan kiip, Ulys kúninde qalai júrýdiń keremet mádenietti úlgisin kórsetýde.

Qazaqtyń «tanyǵan jerde boi syily, tanymaǵan jerde ton syily» deitin máteli bar. Halyq arasynda belgili bir toptar úide de, túzde de, kúndelikti turmysta da udaiy jaq­­sy kiinip júrgen. El aǵalary jaǵa­ly kiim, tymaq jáne bórik kigen. Menińshe, biz shal, aqsaqal, qarasaqal, qart, qariia sekil­di ataýlardy kez kelgen jerge jón-josyqsyz qystyra bermei, óz ardaq­tylarymyzdy syilap, el aǵasy desek oryndy bolmai ma?!

Al endi bas kiimge kelsek, tymaq­­tyń túri kóp qoi. Túlki ty­maq, eltiri tymaq, seńseń tymaq, pushpaq tymaq. Syrtyn berik, qymbat matalarmen tystaidy. Tymaq – qasietti bas kiim. Ony aiyrbastaýǵa bolmaidy, oǵan aiaq tigizbeidi. Jaqsy kisiler­diń tymaǵy atadan balaǵa mura retinde qalyp otyrǵan. Bizdiń esimizde tymaqqa salý deitin salt bolǵan. Halyqta ádette shala týǵan sábidi osylai ósiretin ǵuryp bar. Onyń sebebi kúninen erte týǵan sábi ustaýǵa, besikke salýǵa kelmeidi, tymaq jyly, ári bóleýge, ustaýǵa yńǵaily bola­dy. Bul – tymaqtyń qadiri men qa­sietin beineleitin kórinis. Ul­­ty­­myz­dyń bas kiimderiniń taǵy biri – bórik. Bóriktiń syrty maq­pal, púlish, barqyt siiaqty qym­bat matalardan tigiledi. Sán­dik úshin tóbesine úki, jiegine mon­shaq, shashaq, túrli asyl tas­tar, túime, oqa, zer, kúmis taǵylady.

Jas jigitter men sal-seri­ler, aqyn­dar bórikterine úki ta­ǵyp, zerlep, órnektep kigen. My­­­saly, Aqan seri, Birjan sal, Úki­li Ybyrai, Máshhúr Júsip Kópei­uly bórikteriniń tóbesine úki taǵyp júrgen.

Analarymyz, qyz-kelin­shek­ter bergek, bórik, jaýlyq, jelek, jyrǵa, kimeshek, kúndik, ora­mal, qarqara, sáýkele, taqiia, sháli kigen. Sonyń ishinde sáýke­le­niń orny bólek. Sáýkele – tek bas kiim emes, ol – qazaq hal­qy­nyń bailyǵy men sán-sal­tanatynyń, mádenieti men óneri­niń ozyq úlgisi, óner týyndy­sy retinde baǵalanatyn óte qym­bat etnografiialyq múlik. Sony­men birge ol – qazaqtyń qyz­dary­na degen kózqarasynyń da bir belgisi. Munyń bári ainalyp kelgende, ekonomikamyzdyń da qozǵaýshy kúshteriniń birine ainalady. El arasynda ulttyq kiimge degen suranys paida bolady da, kásipkerler sapaly ónimge kóńil bóle bastar edi.

Úshinshi. Qyzǵaldaq – Naýryz­dyń atribýttyq belgisi, emblemasy retinde bekitýdi qajet etedi. Gúldiń adamǵa degen áseri óte mol. Sebebi gúlden erekshe sulý­lyqpen birge adam nár ala­dy. Gúl turǵan jerde biik sezim bar. Mereke kúni analarǵa, qyz-kelin­shekterge gúl syilaý kóńilderge qushtarlyq syilaidy. Buǵan qosa mekemeler, kóshe­ler, saiabaqtar qyzǵaldaqtarmen, basqa da gúldermen kómkerilip, abattandyrylsa nur ústine nur.

Tórtinshi. Kún men túnniń teńelýi – astronomiialyq kóktem­niń týýy. Astronomdardyń tili­men aitar bolsaq, bul kezde Kún­niń ortalyǵy óz qozǵalysy bary­synda Jer ekvatoryn kesip ótedi. Ǵylymda kóktem týatyn mezgildi túrlishe shamalaý ádisi qalyptasqan. Kún qozǵalysyna negizdelgen esep boiynsha naǵyz kóktem osy – Kún men Túnniń (21-nen 22-ne qaraǵan túni) teńelý sáti. Tún ortasy aýǵanda jappai jańa kúndi qarsy alý dás­tú­rin tú­let­kenimiz abzal. Bas­qa halyq­tar­ǵa qaraǵanda, Qazaq­stan hal­qy­­­nyń Jańa jyl – Naýryzdy qar­sy alýy osy qasietimen basym.

Besinshi. Batystyq aǵaiyn­dar «Amal keldi – jyl keldi!» dep, arqa-jarqa bolyp, Ulys kúnin bir kisidei atap ótedi. Al bul erek­­she kún Ult Kóshbasshysy el damýynyń kepili retinde bel­gi­lep bergen birlik, tatý­lyq, ot­­ba­­sy­ny qasterleý siiaqty adam­­­zat­tyq qundylyqtarǵa qu­ryl­­ǵan. Naýryz meiramyna al­dyn ala úlken daiyndyqtar jasa­lady. 14 naýryz kúni tańǵy saǵat 6-dan bastap jurttyń bári úi-úidi jaǵalap kórisedi. «Kim erte turyp, 40 úige kirip, kórisetin bolsa, soǵan Qydyr ata nesibesin beredi» degen de sóz bar. Sol nesibeni alyp qalý úshin kishkentai baldyrǵandar tań atpai erte turyp, úi-úige júgirip, úlken ata-ájelerge baryp kórisetin. Úlken adamdar «Búgin kórisýge adamdar keledi» dep, úiiniń ainalasyn, ishin tazalap, jańa kiimder kiip, kútip oty­rady. Sonymen bul kún Kóri­sý kúnine suranyp-aq tur.

Altynshy. Naýryz meira­mynyń rýhani-mádeni tárbielik mánin is júzinde ómirge engizýdi usynsaq artyq bola qoimas. Bul maqsatta naýryzdyń 21-i kúni sipatyn ashatyndai ári ulttyq tanym men dástúr saltty jańǵyrtatyndai

• Otbasy kúni

• Qaiyrymdylyq jasaý kúni

• Aq dastarqan kúni

• Tal egý kúni

dep mazmun bere otyryp, rýhani is-sharalardy nege qalyp­tastyrmasqa.

Máselen, Otbasy kúni ata-baba rýhyna taǵzym ete otyryp, úi ishi túgel týǵandarymen kezdeskeni durys. Dástúrdiń ozyǵy bar. Korei halqy jyldyń bir kúnin tek otbasy-oshaq qasynda ótkizý úshin, otbasy músheleri ata-anasyna sálem bere baryp, bir-birine qýanysh syilaidy eken. Qaiyrymdylyq jasaý kúni asta-tók ysyrapshyldyqqa emes, balalar jáne qarttar úilerine syi-siiapat jasaýmen erekshelense. Al Aq dastarqan kúni – ulttyq taǵamdar kúni dese de bolǵandai. Baýyrsaq, taba nan, salma, maishelpek, qattama, talqan, bidai kóje, tary, jent, maisók, bókpe t.b. taǵamdardyń yńǵaily qaptamamen shyǵarý óndirisine den qoisaq quba-qup bolar edi.Naýryzda sonymen qatar jappai tazalyq sharalaryn ótkizý kerek. «Bir tal kesseń, on tal ek!» degendei, 21 naýryz barshamyz, ásirese balalarymyzdan bastap, tal egip, kóshet otyrǵyzýmen ainalyssaq. Bul kún tamyljyǵan tabiǵattyń qaita oianatyn tusy. Tek qana óz úiimizdi emes, sony­men qatar aýyldaǵy aýlamyz ben qala kósheleriniń tazalyǵyna da qaraýymyz qajet. Ainala ta­biǵatty ásem ete túsetin de osy jai­­qalǵan aǵash­tar men gúl­der emes pe? Ári bal­dyr­ǵan­dary­myz­dy eńbekke baýlýdyń tamasha úlgisi bolar edi.

Jetinshi. Dál osy «Naýryz meiramy» kúnderi aiasynda eli­mizdiń isker azamattary, metse­nattar, qoǵamdyq uiymdar men mekemeler balalar úilerine, turmysy tómen otbasylarǵa jáne qoǵamnyń áleýmettik qorǵal­maǵan toptaryna járdem jasap, qaiyrymdylyq sharalary­na kóńil bólgeni jón. As mázirin áz-Naýryzǵa beiimdep, kásipkerler Naýryz kóje, baýyrsaǵyn aldymen sol adamdarǵa tegin taratsa. Bul igi iste Qazaqstannyń bel­sendi jastaryn, volonterlardy Naýryzdyń jańa turpatta toilanýyna jumyldyrsaq, jú­re­gimizge jaqyn merekeniń máni men sáni arta túsedi. Kerek deseńiz, Naýryzdyń rýhani már­tebesi úshin, jyl saiyn qys ailarynda dástúrli beriletin ádebiet pen óner salasy qairatkerlerine arnalǵan syilyqtardyń tabys etý merzimin de Naýryz meiramyna aýystyrǵan abzal.

Segizinshi. Qydyr baba (Qyzyr) bar jaqsylyqtyń, mol­­sh­y­lyq pen berekeniń iesi, úmitt­iń shyraǵyn jaǵatyn kie. «Qyryqtyń biri – Qydyr» sóziniń astarynan osyndai túsinikten týyndaǵan faktordy kóremiz. Qydyr baba kópshiliktiń aldynda qashanǵa deiin bata berip, «úlken» kisilerdiń sońynda júrýi tiis?

Qiialdy ushtai túsetin múm­kin­dikterdi paidalanaiyq. En­deshe, Qydyr babany Naýryz mei­ramyn ótkizý barysynda utym­­dy paidalanǵan abzal. Ýa­qy­ty­nyń denin balalarmen ót­kiz­sin. Taqpaq aitqyzsyn, óleń oqyt­syn, án tyńdasyn, ónerin kór­sin! Sondyqtan Qydyr ata­nyń meiirimi aldymen bal­dyr­ǵan­­dar­dyń kóterińki kóńil kúii­men ushtasqany kerek.

– Naýryz kezindegi mádeni jáne sporttyq sharalardy qaitemiz?

– Durys aitasyz. Naýryz mei­ramy aiasynda memlekettik deńgei­degi dástúrli mádeni jáne sporttyq is-sharalar uiymdas­tyrýdy jandandyrý kerek. Sondai-aq buqaralyq sportty jáne halyqtyq dástúrlerdi nasihattaý maqsatynda, velosherý, marafon sekildi búkil halyqtyq sipaty bar sport sharalarymen qatar ulttyq oiyndardan jyl saiynǵy respýblikalyq «Naýryz spartakiadasyn» uiym­das­tyrýdy usynamyz. BAQ múm­kin­dikterin paidalanýǵa airyq­sha nazar aýdarǵanymyz abzal. Barlyq buqaralyq aqparat quraldary Naýryz meiramyn atap ótý barysynda ótkizilip jat­qan sharalardyń tanymdyq jáne mazmundyq jaǵyna mán berýi tiis. Naýryz ideiasyn nasi­hat­taý barysynda aimaqtar arasynda telekópirler ótkizý, telemarafondar men taqyryptyq baǵ­dar­lamalar, aqparattyń basqa da for­malaryn uiymdastyrýdyń mańyzy zor.

– Shynymen-aq, sózińizdiń jany bar. Bylai qarasań qol­dan keletin-aq nárse. Ata-babaǵa taǵzym, urpaqqa ónege bolýshy edi.

– Iá. Naýryz qoǵamda saiasi turaqtylyqty, dostyq pen kelisimdi nyǵaitýdyń, jalpy qazaqstandyq, otbasylyq mere­keniń tetigine ainala bas­taýy tiis. Bul – osynaý qasietti de qasterli jerdi mura etip qaldyryp ketken ata-baba aldyndaǵy boryshymyz. Bul – bizdiń urpaq aldyndaǵy mindetimiz! «Bizdiń qasietti jerimizdi yqy­lym zamandardan Uly dala dep, al babalarymyzdy Uly dala­­nyń urpaqtary dep ataǵan. Biz – solardyń jalǵasymyz, Uly dalanyń muragerlerimiz. Osynaý keń-baitaq Uly dalanyń kóginde halqymyzdyń baq juldyzy bolyp Jańa Qazaqstan dúnie­ge keldi. Bizdiń Qazaqstanymyz – uly is­terdiń uiytqysy bol­ǵan Uly dala eli!» dep edi ǵoi Prezident. Bolashaqqa baǵdar jasap, úlken serpilis jasaǵan elimizge qazir dúniejúzi tamsanyp, úlken úmitpen qarap otyr. Endeshe, igilikke bettegen kez kelgen jańa bastamany erekshe yqylaspen atqaryp, jańǵyrǵan rýhtyń jarshysy bolýǵa umtylaiyq.

– Áńgimeńizge raqmet.

Áńgimelesken Ǵabit ISKENDERULY