Foto: Vikipediia
«Alataý» dástúrli óner teatry – ulttyq dástúr men rýhaniiattyń altyn qazynasy. Biyl teatr óziniń 10 jyldyq mereitoiyn atap ótýge daiyndalyp otyr. Osy on jyl ishinde sahnaǵa janyn arnaǵan, shyǵarmashylyq eńbegimen ujymnyń damýyna úles qosqan talantty mamandar – teatrdyń ómirlik tiregi, ulttyq ónerdiń tiri beinesi bolyp sanalady.
Bul maqalada biz teatrda 10 jylǵa jýyq eńbek etip, ár rólinde, ár qoiylymynda shynaiy shyǵarmashylyq qýatyn kórsetken daryndy tulǵalardyń – sahnaǵa adaldyǵy men ónerge degen súiispenshiligi arqyly ulttyq mádenietimizdiń biigine kóterilgen jandardyń ómiri men jetistikterin baiandaimyz. Olar – teatrdyń júregi, halyq rýhynyń sahnalyq kórinisi.
Sahnaǵa sińgen ǵumyr
Adam balasynyń ǵumyry – bir qaraǵanda qysqa, al mazmunyna úńilseń, tutas bir dáýirdiń shejiresindei tereń. Óner iesiniń ómiri tipten bólek: ol óz ǵumyryn ǵana emes, ózgeniń taǵdyryn da arqalap ótedi. Osyndai óner jolyn serik etken jandardyń biri – Aripov Daýlet Beisebaevich.
Aripov Daýlet Beisebaevich 1981 jyly qarasha aiynyń 16-sy kúni Túrkistan oblysy, Jetisai qalasynda dúniege kelgen. Týmysynan qazaqy bolmysty boiyna sińirip ósken ol, jastaiynan ónerge jaqyn boldy. 1998 jyly Jetisai qalasyna qarasty Baiqonys aýylyndaǵy M.O.Áýezov atyndaǵy orta mektepti támamdap, ómirdiń jańa belesine qadam basty. Bilim men ónerdi qatar ushtastyrýdy maqsat etken jas talapker 2001–2005 jyldar aralyǵynda Almaty qalasyndaǵy T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq memlekettik óner akademiiasynda bilim alyp, akterlyq ónerdiń qyr-syryn meńgerdi. Ustazdary Janat Hadjiev pen Aidos Bektemirovtiń tálim-tárbiesi onyń shyǵarmashylyq jolynyń berik irgetasyna ainaldy. Nátijesinde «Akterlik óner» mamandyǵyn igerip, «Mýzykalyq teatr akteri» biliktiligin alyp shyqty.
Óner joly ońai emes. Ol – tabandylyq pen tózimdilikti talap etetin taǵdyr. Daýlet Beisebaevich eńbek jolyn 2005–2007 jyldary Jetisai qalasyndaǵy Q.Jandarbekov atyndaǵy «Jetisai» drama teatrynda bastap, sahnamen alǵashqy syrlasýyn osy ortada ótkerdi. Bul kezeń – onyń akterlik bolmysynyń qalyptasý shaǵy edi.
2007–2015 jyldar aralyǵynda Almaty qalasyndaǵy «Aqsarai» miýzikl teatrynda qyzmet etip, shyǵarmashylyq turǵyda tolysa tústi. Bul jyldary ol «Qyz Jibek» miýziklindegi Shege, «Mahabbat pen zulymdyqtaǵy» Gof Marshl, «Mýha-Tsokotýha» qoiylymyndaǵy Komar syndy túrli janrdaǵy obrazdardy somdap, sahnalyq sheberligin shyńdady. Teatr ujymymen birge Qazaqstannyń kóptegen qalalaryn, sondai-aq Germaniia, Frantsiia, Túrkiia, Grýziia, Túrikmenstan, Aljir sekildi elderdi aralap, qazaq ónerin shetel sahnalarynda tanytty. Sonymen qatar 2010–2011 jyldary «Sezam» teatrynda qyzmet atqaryp, balalar teatry baǵytynda da tájiribe jinaqtady.
2015–2018 jyldary Qazaq memlekettik qyzdar pedagogikalyq ýniversitetinde rejisser, oqytýshy jáne kontsertmeister retinde eńbek etip, jas urpaqqa ónerdiń mánin uǵyndyrdy. Bul kezeńde ol «Kelinder kóterilisi», «Qarashekpen», «Eh, qyzdar...», «Bes saýsaq» sekildi qoiylymdardy sahnalap, rejisserlik qyryn da tanytty. Sonymen qatar 2009 jyldan bastap kino salasynda da belsendi eńbek etip, kóptegen filmderde epizodtyq jáne ekinshi plandaǵy rólderdi somdap, kórermenge keńinen tanyldy.
Osyndai mol tájiribe men shyńdalǵan sheberliktiń zańdy jalǵasy retinde 2019 jyldan bastap Aripov Daýlet Beisebaevich «Alataý» dástúrli óner teatrynyń quramynda eńbek etip keledi. Bul teatr – tek sahna emes, ulttyq ónerdiń máiegin saqtaǵan rýhani orda. Daýlet Beisebaevich osy ujymda óziniń shyǵarmashylyq áleýetin jańa qyrynan ashty.
Ol somdaǵan Súiinbai beinesi – tek aqyn tulǵasy emes, halyq rýhynyń kórinisi. Akter bul rólde sózdiń salmaǵyn, oidyń tereńdigin sezindire otyryp, kórermendi ulttyq bolmystyń qainar kózine jeteleidi. Úsen beinesinde ol qarapaiym qazaq jastarynyń ańqyldaǵan minezin, ómirge degen taza kózqarasyn shynaiy jetkizedi. Al Aldar kóse rólinde akterdiń sheberligi erekshe qyrynan ashylady: munda ol tapqyrlyq pen mysqyldy, halyqtyq iýmordy tabiǵi úilestirip, sahnany jandandyrady.
«Abai–Toǵjan» qoiylymyndaǵy Súiindik obrazy arqyly ol sabyr men parasattyń iesin kórsetse, «Kez bolǵan ker zamandaǵy» Turmaǵanbet Iztileýov beinesinde tarihi tulǵanyń taǵdyrly jolyn, zamana zary men el muńyn tereń tolǵanyspen jetkizedi. Al «Sultan Beibarys» spektaklindegi Mamlúk rólinde batyrlyq pen ishki qaisarlyqty, al «Aiman–Sholpandaǵy» Shal obrazynda ómirdiń ázil men shyndyqqa toly qyrlaryn sheber beineleidi.
Akterdiń basty ereksheligi – onyń ár rólge janymen enýi. Ol obrazdy syrttai ǵana emes, ishtei sezinedi, keiipker taǵdyryn óz júreginen ótkizedi. Sondyqtan da onyń sahnadaǵy ár qimyly, ár sózi – jasandylyqtan ada, tabiǵilyqqa jaqyn. Onyń oiyny kórermendi sendiredi, tolǵandyrady, keide kúldiredi, keide oiǵa batyrady.
Akterlik óner – tek mátindi jattap, sahnada oryndaý emes, ol – jannyń eń názik qylyn shertý. Osy turǵydan alǵanda, Aripov Daýlet Beisebaevich – óz isiniń sheberi, sahnanyń shynaiy qyzmetshisi. Onyń óneri – dabyradan alys, biraq tereń; syrt kózge qarapaiym, biraq máni bai.
2023 jyly mádeniet salasynyń úzdigi atanýy – onyń eńbegine berilgen ádil baǵa. Al 2024 jyly rejisser kómekshisi qyzmetine taǵaiyndalýy – onyń shyǵarmashylyq ósýiniń zańdy jalǵasy.
«Alataý» dástúrli óner teatrynyń on jyldyq mereitoiy – osyndai óner maitalmandarynyń eńbegin aishyqtaityn kezeń. Teatrdyń alǵashqy kúninen bastap onyń damýyna úles qosyp kele jatqan jandardyń qatarynda Aripov Daýlet Beisebaevichtiń orny airyqsha.
Óner – máńgilik. Al sol máńgilikke qyzmet etken adamnyń esimi de, eńbegi de el jadynda saqtalmaq.
Armannan týǵan óner
Adam balasynyń júreginde bir shyraq bar. Ol – arman. Sol shyraq sónbese, adam adaspaidy; sol shyraq jansa, jol tabylady. Óner adamynyń ǵumyry – sol armannyń jeteginde ótken taǵdyr. «Alataý» dástúrli óner teatrynyń on jyldyq mereitoiy qarsańynda osyndai armanyn aqiqatqa ainaldyrǵan jandardyń biri – Mýhametqalieva Maral Anarbekqyzy.
Maral Anarbekqyzy 1979 jyly 12 qazanda Almaty oblysy, Sarqant aýdany Kókjide aýylynda dúniege kelgen. Qazaqy tárbieni boiyna sińirip ósken ol, jastaiynan sóz ónerine, sahna mádenietine erekshe yqylas tanytty. 1994–1997 jyldary Almaty qalasyndaǵy J. Elebekov atyndaǵy estrada-tsirk kolledjinde kórkem sóz oqý sheberi mamandyǵyn meńgerip, sahna tiliniń názik iirimderin igerdi. Bul – onyń ónerge aparar alǵashqy baspaldaǵy edi.
Bilimin jetildirý jolynda ol toqtaǵan joq. 2014 jyly T. Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademiiasynda kino jáne televiziia salasy boiynsha prodiýser-rejisser mamandyǵyn igerip, shyǵarmashylyq kókjiegin keńeitti. Sol jyly pedagogika jáne psihologiia baǵytynda magistrlik dissertatsiia qorǵap, óner men bilimdi qatar ushtastyrǵan jan-jaqty tulǵa retinde qalyptasty.
Eńbek jolyn 1997 jyly «Qazaqkontsert» kontserttik birlestiginde kontsert júrgizýshi, konferanse retinde bastaǵan Maral Anarbekqyzy sahna mádenietiniń qyr-syryn tereń meńgerip, kórermenmen til tabysýdyń sheberine ainaldy. Osy jyldar ishinde ol tek júrgizýshi ǵana emes, ónerdiń janashyry, sahnanyń shynaiy qyzmetshisi retinde tanyldy. Kóptegen respýblikalyq jáne halyqaralyq baiqaýlarda top jaryp, 1999 jyly O. Bókeihan atyndaǵy kórkem sóz oqý sheberleri baiqaýynyń, 2005 jyly «Shabyt» festivaliniń laýreaty atandy.
Onyń shyǵarmashylyǵy poeziiamen de astasyp jatyr. Muqaǵali Maqataevtyń mereitoilaryna arnalǵan «Shyn ǵashyqpyn», «Bir kúndik sáýle» atty poetikalyq-dramalyq keshteri – kórermen júregine jetken rýhani dúnieler. Sonymen qatar, qazaq óneriniń alyptary – Roza Baǵlanova, Altynbek Qorazbaev, Maqpal Júnisova syndy tulǵalarmen bir sahnada qatar eńbek etýi – onyń ónerdegi jolynyń salmaqtylyǵyn aiqyndaidy.
Al 2016 jyldan bastap Maral Anarbekqyzy «Alataý» dástúrli óner teatrynyń quramyna qosylyp, jańa bir shyǵarmashylyq kezeńdi bastady. Teatr sahnasy oǵan tek júrgizýshi emes, aktrisa retinde de tanylýǵa múmkindik berdi. «Abai–Toǵjan» qoiylymyndaǵy Dildanyń jeńgesi, «Án Muhittaǵy» báibishe, «Qamaýda qalǵan arman» qoiylymyndaǵy Jazira beineleri arqyly ol sahnadaǵy tabiǵilyǵyn, shynaiy sezimin kórsete bildi. Al «Muqaǵalimen syrlasý» poetikalyq keshiniń stsenariiin qurastyrýy – onyń shyǵarmashylyq izdenisiniń taǵy bir qyry.
Maral Anarbekqyzynyń óner jolyndaǵy eń bir sáýleli, júrekke jyly tustary – bala kúngi qiialy men sol qiialdyń shyndyqqa ainalǵan sátteri. Bala kóńildiń túbinde jatqan bir názik arman bar edi: sahnaǵa shyǵý, el aldyna sóz aitý, ónerdiń ortasynda júrý. Ol arman áýelde álsiz shyraqtai ǵana kóringenimen, ýaqyt óte kele júrek túkpirinde mazdaǵan alaýǵa ainaldy.
Mektep qabyrǵasynda júrgen kúnderdiń ózinde-aq ol sahnaǵa ǵashyq edi. Teledidardan kórgen árbir júrgizýshiniń sóz saptaýy, qimyly, daýys yrǵaǵy – bári de onyń jan dúniesine óshpestei iz qaldyrdy. Ol jai ǵana kórermen bolyp qalmai, kórgenin kóńiline toqyp, aina aldynda qaitalap, óz bolmysyn ónerge beiimdei bastady. Bul – oiyn emes, bul – júrek qalaýy edi.
Bir kúni aýylǵa qazaqtyń bulbul úni, sahnanyń sańlaǵy Roza Baǵlanova keldi. Sol kún – kishkentai Maraldyń júreginde máńgige saqtalǵan erekshe sát. Halyqtyń arasynan qysylyp ótip, aldyńǵy qatarǵa jetip, oryn tappaǵan soń jerde otyryp tamashalaǵan sol kontsert – onyń taǵdyryn únsiz ózgertken bir mezet edi. Ol sol sátte ánniń áýezin emes, ónerdiń biigin kórdi; sózdiń maǵynasyn emes, sahnanyń qasietin sezindi. Bala júrek sol kúni alǵash ret úlken armandy arqalady: «Men de osy sahnanyń bir shetinde júrsem eken...»
Ýaqyt óz arnasymen jyljydy. Biraq sol bir bala arman kómeski tartpady, qaita kún ótken saiyn aiqyndalyp, biiktei berdi. Arman jeteledi, úmit jetektedi. Ol Almatyǵa keldi, bilim aldy, ónerdiń esigin qaqty. Eń bastysy – óz júregindegi daýysqa sendi. Kóp uzamai taǵdyrdyń ózi ony bala kúngi tańdanysqa toly sol sahna iesimen qaita tabystyrdy: Roza Baǵlanova eńbek etken ortada qyzmet atqaryp, alǵashqy gastroldik saparyn sol kisimen birge bastaý baqyty buiyrdy. Bul – kezdeisoqtyq emes, bul – úzilmegen úmittiń, talmai izdengen eńbektiń, shyn senimniń jemisi edi.
Teatrǵa degen ańsar da osylai aqiqatqa ainaldy. Alǵashqy kezde shyǵarmashylyq quramnyń azdyǵy ony san túrli rólge jeteledi. Birde basty keiipker, birde qosalqy beine, endi birde kópshilik sahnanyń qatarynda júrip, ol sahnanyń ár tynysyn, ár qadamyn júregimen sezindi. Ýaqyt óte teatr keńeidi, jas talanttar keldi, sahna tolysty. Biraq sol alǵashqy izdenis pen shynaiy eńbek Maraldyń ornyn bekem etti – ol osy sahnanyń tól perzentine ainaldy.
Erekshe bir qyry – onyń massovkaǵa degen yqylasy. Kópshilik elemeitin, biraq sahnanyń tynysyn ashatyn osy bir bólikti ol erekshe súiedi. Róli bola tura, sahna syrtyna júgirip baryp, basqa keiipke enip, qaitadan kópshilik quramynda sahnaǵa shyǵýy – onyń ónerge degen adaldyǵynyń aiǵaǵy. Ol úshin sahnanyń úlken-kishisi joq, árbir sát – óner, árbir qadam – taǵylym. Ózi aitqandai, dál osy kópshilik sahna onyń ishki talantyn oiatyp, boiyndaǵy akterlik qýatty jaryqqa shyǵarǵan.
Bul jol – tek armannyń ǵana emes, tynymsyz eńbektiń joly. Kóńilde týǵan bir sáýle ózdiginen janyp ketpeidi, ony úrlep, óshirmei, alaýǵa ainaldyrý – adamnyń óz qolynda. Maral Anarbekqyzy sol sáýleni óshirmedi, qaita jandyryp, ómir jolynyń shamshyraǵyna ainaldyrdy.
«Alataý» dástúrli óner teatrynyń on jyldyq mereitoiy – osyndai taǵdyrlardyń toǵysqan, armandardyń aqiqatqa ainalǵan tusy. Bul – sahnaǵa degen súiispenshiliktiń, eńbekke degen adaldyqtyń jeńisi.
Endeshe, adam balasy armannan qoryqpaýy kerek. Sebebi shyn júrekten týǵan arman – ýaqyttyń tezinen ótip, taǵdyrdyń tórinen oryn alady. Arman – aldamaidy, tek soǵan jeter jolda adal bolýdy talap etedi.
Ulttyq ónerdiń ulaǵatty jolyn jalǵaǵan jyrshy
Qazaqtyń keń saharasynda san ǵasyrdan beri úzilmei jalǵasyp kele jatqan jyraýlyq, termeshilik dástúr – ult rýhaniiatynyń altyn dińgegi. Osy qasietti ónerdiń búgingi jalǵastyrýshysy, dástúrli án men jyrdyń qadir-qasietin tereń túsinip, ony jańa býynǵa jetkizip júrgen óner ieleriniń biri – Ýatqan Shattyq Qumaruly.
1994 jyldyń 28 sáýirinde Qytai Halyq Respýblikasynyń Shyńjań Uiǵyr avtonomiialyq aýdanyna qarasty Sanjy qalasynda dúniege kelgen Shattyqtyń ónerge degen alǵashqy qadamy erte bastaldy. Balalyq shaǵy týǵan ólkesinde bastalyp, 2004 jyly tarihi Otany – Qazaqstanǵa qonys aýdarýmen jalǵasty. Almaty oblysy, Eskeldi aýdany, Abai aýylyna ornyqqan otbasynyń úmitin arqalaǵan jas daryn aýyl mektebinde bilim ala júrip, ónerge degen erekshe qabiletin tanyta bastaidy.
2006 jyly Taldyqorǵan qalasyndaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan «Óner mektebine» qabyldanyp, Qazaqstan Respýblikasynyń mádeniet qairatkeri Erbolat Shaldybek Zamanbekulynan tálim alady. Osy kezeń Shattyqtyń shyǵarmashylyq qalyptasýynda mańyzdy beles boldy. Respýblikalyq baiqaýlarda júldeli oryndarǵa ie bolyp, ónerdegi alǵashqy jetistikterin kórsetti.
Óner jolyndaǵy bilimin tereńdetý maqsatynda 2012 jyly Almaty qalasyndaǵy Temirbek Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademiiasyna oqýǵa túsedi. Munda «Dástúrli mýzykalyq óner» kafedrasynda Jetisý án mektebiniń qyr-syryn meńgerip, QR Mádeniet salasynyń úzdigi Sholpan Darjanovadan dáris alady. Stýdenttik jyldary halyqaralyq jáne respýblikalyq deńgeidegi baiqaýlarda top jaryp, óz sheberligin shyńdai túsedi.
2016 jyldan bastap Shattyq Qumaruly Almaty qalasyndaǵy «Alataý dástúrli óner» teatrynda qyzmet atqaryp keledi. Teatr ashylǵan kúnnen bastap osy óner ordasynda eńbek etip, sahna mádenietin, oryndaýshylyq sheberligin, akterlik qyryn qatar damytty. Teatrmen birge ósip, birge shyńdalǵan óner iesi búginde ujymnyń beldi múshesine ainaldy.
Ol tek ánshi ǵana emes, jyrshy, termeshi ári akter retinde de tanylyp keledi. Teatr sahnasynda qoiylǵan túrli mýzykalyq-tanymdyq, tarihi qoiylymdarda ár alýan rólderdi somdap, kórermen yqylasyna bólendi. «Jambyldan – Amanat» kontsert-spektaklinde uly jyraý Jambyl Jabaevtyń jastyq shaǵyn beineleýi – onyń akterlik qabiletiniń jarqyn dáleli.
Shattyqtyń óner jolyndaǵy jetistikteri de az emes. Ol respýblikalyq jáne halyqaralyq baiqaýlardyń birneshe dúrkin laýreaty, Gran-pri iegeri. Ásirese «Tekti sózdiń tóresi – Terme» respýblikalyq baiqaýyndaǵy Bas júldesi men «Shyrqa daýsym» dástúrli ánshiler baiqaýyndaǵy jeńisi – onyń termeshilik ónerdegi biik deńgeiin aiqyndaidy.
Sonymen qatar, ónerpaz shetel sahnalarynda da qazaq ónerin nasihattap keledi. Germaniia, Túrkiia, Frantsiia, Koreia syndy elderde ótken mádeni sharalarǵa qatysyp, ulttyq ónerdiń mártebesin kóterýge óz úlesin qosýda.
Jyraýlyq pen termeshilik – tek án aitý emes, ol – halyqtyń tarihyn, taǵdyryn, filosofiiasyn jetkizetin rýhani mektep. Shattyq Qumaruly osy mekteptiń zańdy jalǵastyrýshysy retinde ulttyq ónerdiń qadirin tereń túsinip, ony zamanaýi sahnamen ushtastyryp keledi. Onyń oryndaýyndaǵy termeler men jyrlar tyńdaýshyny oilandyryp, ulttyq bolmysqa qaita úńilýge jeteleidi.
Búginde Memlekettik «Daryn» jastar syilyǵynyń laýreaty atanǵan óner iesi – tek óz jolyn tapqan talant qana emes, qazaqtyń dástúrli óneriniń bolashaǵyna úles qosyp júrgen tulǵa. Teatr sahnasyndaǵy eńbegi men jyraýlyq ónerdegi izdenisi – onyń shyǵarmashylyq ǵumyrynyń negizgi ózegi.
Ulttyq ónerdiń shamshyraǵyn sóndirmei, ony jańa beleske kóterý – osyndai óner ieleriniń arqasynda júzege asatyny sózsiz.
