Ádebiet tarihyna nazar salsaq, poeziia týraly túsinik poeziia týraly anyqtama berýden áldeqaida kúrdeli ári mańyzdy sanalady. Aqyndar men synshylardyń deni poeziia týraly aitqanda túrlishe kesip-pishkenimen, túp maǵynasynda belgili bir qortyndyǵa kelip otyrady.
Al shynaiy shyǵarmashylyqta olardyń bári derlik ózderi syzǵan sol sheńberden shyǵyp ketedi. Bunyń sebebi, anyqtama berý — aqyldyq tanymǵa tán bolsa, túsinik — ańdaýsyz sanaǵa tán dúnie. Qas ónerdiń máieginde jatqan bolmys retinde poeziianyń aqylǵa erik bere bermeitin ańdaýsyz sanamen tikelei qatysy bar. Ańdaýsyz sana týraly sóz bolǵanda, rýhtyń mekeni — til kókeitesti qasietimen kózge túsedi. Til paida bolǵannan bastap, ásirese, óner keńistigi ashylǵan sátten kúrdeli qaishylyqpen ómir súredi. Keide til altyn teńgeniń eki betine uqsaidy, sen onyń bergi betin kórip-bilip, tani alǵanyńmen, ekinshi betin kóre almaýyń múmkin. Aitalyq, óleń týraly anyqtamaǵa kelgende Abaidyń tómendegi shýmaqtaryn jii eske alamyz:
Óleń — sózdiń patshasy, sóz sarasy,
Qiynnan qiystyrar er danasy.
Tilge jeńil, júrekke jyly tiyp,
Tep-tegis jumyr kelsin ainalasy.
Bul óleń joldaryn «Abaidyń poeziiaǵa bergen anyqtamasy» dep qabyldaý áldeqashan aksiomaǵa ainalyp ketti. Osy anyqtamanyń negizinde biz óleń týraly kózqaras aittyq, kimdiki jaqsy óleń, kimdiki nashar óleń ekeni týraly kesim jasadyq, tipti, ony shyǵarmashylyqtaǵy basty ustanym retinde dáriptedik. «Poeziia degen osynda aitylǵandai bolýǵa tiis» degenge deiin bardyq. Alaida, onyń ózine tán shekteýi bar bolatyn. Biz oǵan mysal retinde Abaidyń eń tańdaýly óleńin keltire alǵanymyzben, qalasań, soǵan sáikes óte qarapaiym, túkke turǵysyz óleńsymaqtarǵa da ony ólshem retinde keltirýimizge bola beredi. Aitalyq, uiqasqa túsken, jeńil oqylatyn tórt tarmaqty qarapaiym án teksine de bul anyqtama úilesedi. Sonda biz Abaidyń óleńi men álgi qarapaiym án teksin qatar atap, birdei qabyldap, olardy «poeziia» dep aita alamyz ba? Álbette, aita almaimyz. Sebebi, Abaidyń poeziiasy men qarapaiym án teksiniń arasynda mándik paryq bary anyq. Ol paryqtyń bir aty — poeziia. Abaidyń óleńi, ol — poeziia, al, álgi án teksi poeziialyq deńgeige jetpegen mátin ǵana. Endeshe, joǵarydaǵy anyqtamany ne dep túsinýge bolady? Álde, biz qatelesip júrmiz be, ol poeziia týraly anyqtama emes pe? Menińshe, ol aqyn Abaidyń poeziiaǵa bergen anyqtamasy, biraq, uly aqynnyń kókiregine túigen poeziia týraly qordalanǵan túsinigi emes. Biz aqyldyq tanymnyń súzgisinen ótken anyqtamany, altyn teńgeniń ózimizge qaraǵan betin ǵana kórip turmyz, arǵy betin, uly aqynnyń poeziia týraly shynaiy tanym-túsinigine, paiymyna, túisigine jete alyp turǵanymyz joq. Óitkeni, ol aqynnyń tasadaǵy ańdaýsyz sanasynda jatqan dúnie. Ol anyqtama retinde aityp berýge kelmeidi. Tipti, aqynnyń ózi «aityp beremin» dep niet qylǵanymen de, aityp bere almas edi. Máseleniń túiini de osynda. Onyń sirá ne ekenin bizge tek poeziianyń ózi ǵana jetkizýge tiis. Odan ózge jol joq. Abaidyń joǵarydaǵy óleńine tómendegi óleńin salystyryp oqiyqshy:
Alystan sermep,
Jerkten terbep,
Shymyrlap boiǵa jaiylǵan,
Qiýadan shaýyp,
Qisynyn taýyp,
Taǵyny jetip qaiyrǵan —
Tolǵaýy toqsan qyzyl til,
Sóileimin deseń óziń bil.
Ótkirdiń júzi,
Kesteniń biz,
Órnegin sendei sala almas,
Bilgenge marjan,
Bilmeske arzan,
Nadandar behra ala almas.
Qinalma beker, til men jaq,
Kóńilsiz qulaq — oiǵa olaq.
Basynda mi joq,
Ózinde oi joq,
Kúlkishil kerdeń nadannyń.
Kóp aitsa kóndi,
Jurt aitsa boldy —
Ádeti nadan adamnyń.
Boida qairat, oida kóz
Bolmaǵan soń, aitpa sóz.
..........
Bul shýmaqtardy uly aqynnyń poeziia týraly shynaiy túsinigi men túisiginiń bir kórinisi deýge bolady. Abaiǵa deiin qazaqta óleń týraly joǵarydaǵydai anyq anyqtama men túsinik bolǵan emes. Bul týraly Abaidyń ózi de ashyp aitqan. «Shortanbai, Dýlat penen Buqar jyraý, Óleńi biri — jamaý, biri quraý» degende Abai joǵarydaǵy aqyndardyń óleńine emes, qaita, óleń týraly túsinigine óziniń kózqarasyn bildirgen. Joǵarydaǵy tanymnan biz Abaidyń qazaq óleńiniń betburys kezeńin bastaýǵa túsinik turǵysynan daiyn bolǵanyn ańǵaramyz. Bul eskiniń aiaqtalyp, jańa dúnieniń ortaǵa shyqqan kezeńine týra keledi. Soǵan deiingi dúnie dástúrli tanym-túsiniktiń aqaýsyzdyǵymen selkeý túspegen birtutas dúnie bolatyn.
Abai jasaǵan kezeńde kúlli adamzat qoǵamy úlken ózgeriske tap keldi. Álgi birtutas tanym aiasyna syzat tústi. Ónerkásiptenýdiń aiaq alysyna ilesip, Eýropada ǵylym men tehnika qoǵamǵa úlken jańalyq engizdi. I.Niýtonnyń jerdiń tartylysyna negizdelgen «kúshtiń úsh túrli zańynyń» ornyn A.Einshteiniń álemniń tartylys zańyn paiymdaǵan «Salystyrmaly teoriiasy» basty. Dál sol shamada nemis filosofy V.Nitsshe «Jaratýshy óldi!» dep jar saldy. Filosoftyń bul sózi jaratýshy uǵymyn ózek etken dástúrli dúnietanymnyń aiaqtalyp, onyń ornyn endi adamdy negiz etken jańa dúnie bastaldy degendi bildiretin edi. Bul ideiany óz kezeginde Abai da aitty. Aqynnyń «Eskendir» poemasynda álemdi jaýlaýshy belgisiz bir qamalǵa jolyǵady. Ishke kire almaǵan oǵan qamaldaǵylar shúberekke túiilgen bir zatty laqtyryp jiberedi. Buryn bolsa, qamaldaǵylar oǵan áldebir kitapty laqtyryp berýi múmkin. Ony «Injil», «Táýrat», t.b. bireýi deýimizge bolar edi. Joq! Bul joly bári basqasha bolady. Shúberektiń oraýyn ashqanda odan qý súiek shyǵady. Batys filosofiiasy men ádebiettaný salasynda teoriianyń negizin qalaǵan Aristotel Eskendir patshaǵa bul qý súiektiń mán-maǵynasyn sheship beredi. Filossof «bul adamnyń kóz súiegi!» deidi. Qarap otyrsaq, Abai kele jatqan jańa zamannyń máni men maǵynasyn tereń túsingen. Tanym salasynda teoriianyń basymdyq alatynyn eskergen. Óleń týraly anyqtama berýge umtylys jasaýynyń syry da osynda bolsa kerek.
Odan da mańyzdysy, Abai jańa dáýirdiń adamdy ózek etetinin, adam men qoǵamnyń arasyndaǵy qatynasqa qurylatynyn ańǵartady. Biz Eskendirdiń aldynan shyqqan belgisiz qorǵandy kele jatqan jańa zaman desek, olar bergen adam kóziniń qý súiegin onyń mán-maǵynasynyń túp negizi dep qaraýymyzǵa bolady. Soǵan deiingi qoǵamda adam men adamnyń, adam men qoǵamnyń qatynasy túbinde Jaratýshy uǵymyna baryp sheshim tabatyn bolsa, endigi zamanda barlyq sheshim adam tabiǵatyndaǵy dúnielerdiń ereksheligine baryp saimaq. Bul dúnietanym Abaidyń shyǵarmashylyǵynda jaqsy kórinis tapty. Abaidyń poeziiasy men qarasózderiniń bári derlik adam tabiǵatyna úńilýden, oǵan syn aitýdan turady. Abai uly jaratýshy týraly da, tabiǵattyń tylsymdygy týraly da emes, tikelei adam týraly, onyń boiyndaǵy qasiet týraly oilandy. Abaidyń ózinen buryn ótken jyraýlarmen, dala danagóilerimen aradaǵy basty parqy da osynda jatyr. Qorqyttan qalǵan ańyzdar Jaratýshy men adamnyń qatynasyn sóz etedi, Asan qaiǵy tabiǵat pen adamnyń bailanysynan oi túiedi. Al Abai tek qana «artyq adam» týraly aitady. Aqynnyń dúnietanymyndaǵy bul «artyq adamdy» biz Qorqyt pen Asan qaiǵydan kelgen dala taǵylymyndaǵy adam týraly túsiniktiń jinaqtalýynyń nátijesi dep bilemiz. Abai adam minezindegi jaman ádetterdiń bárin adamnyń tirshilikte ózine artyq alýynan, rýhani kirleýinen, jaman qasietke boi urýynan dep biledi. Abaidyń nazaryndaǵy adam ekinshi planda, sózdiń tasasynda, kómeskide jatqanymen, rýhy biik taza adam. Aqyn osy biikte turyp adamǵa qaraidy, baǵasyn beredi, syn aitady, jiyp kelgende «artyq adamnyń» kim ekenin anyqtaidy. «Segiz aiaq» óleńin Abaidyń osy azamattyǵy men aqyndyǵynyń quryshtan quiylǵan birligi dep qaraýymyzǵa bolady. Óleń poeziia týraly tolǵanystan bastyp, sol shabytpen asqaq, azamattyq biik rýhani deńgeige kóterilgen. Bul Abaidyń aqyndyǵy men azamattyǵynyń óresin kórsetip turǵan biregei óleń. Sodan da ol qaitalanbaidy, eshkim eliktep shyǵara almaityn óner týyndysyna jatady. Onda sezim men oidyń ainymas birligi bar.
Poeziianyń tarihy lirikadan bastaý alyp, epospen aiaqtaityn tarih. Tipti, modernistik, postmodernistik sana basymdyq alǵan kezeńde de úlken aqyndardyń sanasynan bul túsinik bir sát te óshkin tartqan emes. Óner týyndysy aqyn men tildiń kerisý men kelisýden turǵan taitalasyndaǵy kezdeisoqtyqtyń týyndysy. Abai «Segiz aiaq» óleńi arqyly eposqa barmaǵanymen, poeziianyń lirikadan bastalyp parasatpen aiaqtalatynyn kórsetti. Óleńniń joǵaryda keltirgen shýmaqtary aqyn men tildiń jáne oqyrmannyń qatynasyna toqtalady. Til degenimiz — ańdaýsyz sanada jatqan sóz teńizi. Tasadaǵy bul aidynǵa aqyn lirikanyń shabyttyq deńgeiine kóterilgen sátinde ǵana shyǵa alady. Epostyq keńistik sodan keiin ashylýǵa tiis. Aqyndyǵynan filosoftyǵy basym túsken Abai poeziiany adam men qoǵam ortasyndaǵy bailanysty, bastysy, «artyq adam» týraly tanymyn aqtarýǵa, sony jan-jaqty tereńnen tolǵap, pash etýge arnady. «Segiz aiaq» óleńinen tys, Abaidyń ózge týyndylary aiqyn eki arnaǵa jinaqtalǵan. Alǵashqysy — «Eskendir», «Másǵut», «Ázim áńgimesin» qamtyǵan poemalary. Bular dástúrli shyǵystyq saryndaǵy hissa-dastan úlgisindegi týyndylar. Abaidyń poeziia týraly túsinigi qalyptasýdan buryn, dástúrdiń qypalymen jazylǵan dúnielerge jatady. Bulardan tys, aqynnyń kóptegen qysqa óleńderi, negizinen, azamattyq júk arqalaǵan lirikalar. Bul shyǵarmalar ishki keńistik jaǵynda ol órege jetpegenimen, poeziianyń tabiǵaty turǵysynan «Segiz aiaq» óleńine jetip-jyǵylatyn dúnieler. Olardyń qalyptasý arnasynda da ortaqtyq jeterlik. Aitalyq, «Segiz aiaqtaǵy» siiaqty bul óleńderdiń kóbi bastalǵanda kúńgirtteý bolyp keledi de, júre kele taqyryptyń tereńdeýimen bulty seiilip, aspany ashyla bastaidy.
Qazaq poeziiasyna Abaidan keiin Maǵjan Jumabaev pen Iliias Jansúgirov keldi. Eki aqynnan da Abai poeziiasynyń yqpalyn sezemiz. Aqyn retinde M.Jumabaev lirikaǵa basymdyq berse, I.Jansúgirov epostyq poeziiaǵa iek artty. Biraq, ekeýi de poeziia týraly tanymda Abaidyń biigine kóterilip úlgirgen joq. Buǵan eki aqynnyń da ómirden jas ketkendigi sebep bolsa, ekinshiden, aqyndyq pen poeziia týraly talǵamnyń qaitalaýǵa, elikteýge, murager bolýǵa kónbeitin erekshe qasiet ekeni de baiqalady. Poeziia maidanyna kelgen aqyn ózinen buryn ótken úzdik óner ieleriniń shyǵarmalaryn oqyp-bilip, jattap, úirenýi múmkin, biraq, ondaǵy poeziiaǵa tán qasietti tolyqtai igerip, sińirip ketýi múmkin emes. Sońynan kelgen aqyn qalaida ózi bárin basynan bastaýǵa mindetti. Bul arada ónerdiń qaitalanbaityny týraly kánigi zańdylyq jatyr. M.Jumabaev pen I.Jansúgirov te osy zańdylyqtan asyp kete alǵan joq. Kele jatqan jańa zaman týraly Abaidyń jumbaq qamalǵa barǵany siiaqty M.Jumabaev ta óz deńgeiinde tolǵandy. Aqynnyń «Meni de, ólim, áldile» óleńi, mine, osy tolǵanystyń kórinisi. M.Jumabaev shyǵarmada ólimniń ózin emes, ólim taqyrybyn ala otyryp, jeke tulǵanyń jandúniesin jazdy. Dál osyndai bir taqyrypty shuqshiyp jazǵan shyǵarma soǵan deiin qazaq poeziiasynda kezikken emes. Aqynnyń kele jatqan jańa dúnieden sondai qatal da qatigezdikti kórýine nazar aýdarýǵa tiispiz. M.Jumabaevpen bir kezeńde jasaǵan Batys aqyndary da sol tusta modernistik dúnieniń soǵan deiingi dúnietanymmen qabyldaýǵa kelmeitin qatigez tusyn jetkize jazýmen kózge túsken bolatyn. Bul jerde Jaratýshy joq álemniń jańa bolmysy aiqyndalyp turǵany anyq. Buny Abai danalyǵynan bastaý alǵan adamǵa basymdyq beretin qazaqtyń ulttyq modernistik sanasynyń kórinisi men óris alýy dep túsingen durys. Ishki bolmysqa úńilgen bul óleńde aqyn tilmen jańa sapada bailanysady. Óleń tolyqtai jańa poeziianyń tynysyn berip tur. M.Jumabaevtyń ózge shyǵarmalarynda, aitalyq, poemalary men óleńderinde aqynnyń poeziiaǵa qatysty joǵarydaǵy túisigi tolyq kórinis tappaidy. Ol shyǵarmalar, myqtaǵanda, ótkendegi tanymnyń jańa kezeńdegi jańǵyryǵy siiaqty seziledi. Aitalyq, bizge keiin kelgen aqyndar mahabbat lirikasyn M.Jumabaevtan áldeqaida jetkizip jazǵany málim. I.Jansúgirov poeziiasynda áne sondai erekshelik bar. Aqyn shyǵarmashylyǵynyń asqar shyńy sanalatyn «Qulager» poemasy ózine deiin bolmaǵan dara shyǵarma delingenimen, jańa epostyq keńistikke kóterile almaǵan týyndy. Oqiǵasy, siýjeti, kompozitsiiasy, bastysy aqynnyń tilge degen túsinigi turǵysynan «Qulager» qazaq poeziiasynyń Abaiǵa deiingi kezeńimen úndesedi. Ondaǵy zamannyń basty belgisi — mátinde jazba óleńniń qasieti bar.
M.Jumabaevtardan keiin qazaq poeziiasyna kelgen úlken aqyndardyń biri — Qasym Amanjolov. Óleńinde taýdan aqqan tas bulaqtai tabiǵi sulý lirika bar Q.Amanjolov zamany janshyp, túp bolmysyna qaita qairyla almastai etip kuiretip jibergen aqyn. Aqynnyń sulý poeziiasyn kúretken, erkinen aiyrǵan, onyń ornyna qataldyqty, qalt minezdi, jalpy óleń týraly realizmge beiim túsinikti ańdatpai sińirgen — soǵys. Q.Amanjolov shyǵarmashylyǵynda Abai poeziiasynyń azamattyq ustanymy berik negiz qalaǵanymen, uly aqynnyń poeziia týraly názik túsinigi kórinis tappai qalǵan. Q.Amanjolov óleńiniń tili ańdaýsyz sanaǵa tán poeziia tiline qaraǵanda, aqyldyq tanymǵa tán, aýyz ádebietine beiim til qoldanysyna kóbirek uqsaidy. Sodan da aqyn Abaisha syrtqy álemdi ishki rýhani álemine, tunyq mátinge — saf óner týyndysyna ainaldyra almaǵan. Zamany aqyndy ol deńgeiden áldeqaida alysqa laqtyryp jibergenin túsinemiz.
Ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynda ádebiet maidanyna kelgen aqyndar qazaq poeziiasyn Abaidan keiingi biikke kóterdi. Onyń ishinde Muqaǵali Maqataev pen Jumeken Nájimedenov poeziiasyn erekshe ataýǵa bolady. Bul joly da bir kezdegi M.Jumabaevtardyń basyndaǵy jaǵdai taǵy qaitalandy. M.Maqataev lirikaǵa, J.Nájimedenov epostyq poeziiaǵa beiimdik tanytty. Sol kezeńde M.Maqataevpen qatar Saǵi Jienbaev, Tumanbai Moldaǵaliev, Tólegen Aibergenov, Qadyr Myrza Áli, Fariza Ońǵarsynova, t.b. tamasha lirk aqyndar shyqty. Biraq, M.Maqataev poeziiasy dara turdy. Bul soǵystan keiin el etek-jeńin jiǵan, qatal ideologiiaǵa súiengen saiasi qoǵam kemeline kelgen tus bolatyn. Stalin júrgizgen muz qursaýy bosap, jeldei esken jylymyqtan qoǵam óz arnasyn taba bastaǵan shaq edi. Qoǵamdyq ortada bilik júrgizgen saiasat pen óner ieleriniń turǵysynda jańa bailanys qalyptasty. Soǵys kezinde jáne soǵystan keiin kóp jazylyp dáriptelgen otanshyldyq, eńbekti, eldi-jerdi súiý, halyqtar dostyǵy týraly áleýmettik taqyrypqa jańa mazmun qosyldy. Aitalyq, mahabbat taqyryby, taza lirika ústemdik ala bastady. Joǵarydaǵy aqyndardyń bári derlik jańa taqyrypty shabytty jyrlaýmen kózge tústi. M.Maqataevtan ózgesheligi, olar zamanmen birge jelpinip, shyǵaralarynda azamattyq saiasi romantikaǵa jaqyn kóńil-kúige basymdyq berdi. M.Maqataevtyń Otan, partiia, kún kósem týraly jazǵan óleńderinde de osy erekshelik bar. Biraq, aqynnyń naǵyz birtýar kelbetin basqa óleńderi tulǵalady. Bul óleńderde aqyn ózin Abaidyń talantty shákirti ekenin áigileidi. Abai adam men «artyq adam» týraly jazdy. M.Maqataev óziniń aqyndyq turǵysyn Abai quryp bergen osy ólshemniń aiasyna kirgizdi. Aqyn «artyq adamdardan» «taiaq jegen» adam retinde ortaǵa shyǵa bastady. Abaidyń kókiregindegi, tasada jatqan, anaý «artyq adamdarǵa» aina bolǵan obrazdy jeke tulǵaǵa ainaldy. Bul M.Maqataev poeziiasyndaǵy lirikalyq keiipkerdiń turǵysyn ózgertip jiberdi. Ózge aqyndar shyǵarmashylyqta rýhani turǵyda biikke umtylsa, M.Maqataev shyńyraýǵa qulady. Basqalar óleńge qairat-kúsh, muqalmas jiger, asqaqtyq qossa, M.Maqataev adamnyń álsizdigin, únemi joly bolmaitynyn, qorǵansyzdyǵyn sińirdi. Ózge aqyndar «jyrlasa», M.Maqataev «jylady», óleńderinde bastan-aiaq elegiialyq saryn esip turdy.
M.Maqataev tańdaǵan bul turǵy oǵan tunyq ta taza, eshkim eliktei de almaityn keremet lirika syilady. Aqynnyń kóziniń jasyna shylanyp turǵandai seziletin osy óleńder qazaq poeziiasyn shyrqaý shyńǵa kóterdi. Biraq, M.Maqataevtyń lirikasynyń ózindik shektemeligi bar bolatyn. Ol turǵysynan airylsa, qýaty álsirep qalatyn lirika edi. Muny biz aqynnyń turǵysyn ózgertip jazǵan ózge óleńderiniń solǵyn shyǵýynan baiqai alamyz. Onyń ústine aqynnyń joǵarydaǵy turǵysy shaǵyn kólemdi, shekti aýmaqta ǵana ról oinai alady. Aýmaqtan shyǵyp ketse, ol óz qudyretin kórsete almai qalatyn edi. Al qýatty aqynnyń únemi sheńberdiń ishinde qalyp qoimaityny belgili. Álbette, óz kezeginde M.Maqataev ta jańa eposqa baǵyt alyp, óz ónerin tyńǵa salyp synap kórgen. Biraq, tabysqa jete alǵanyn baiqaimyz. Aitalyq, aqynnyń «Aqqýlar uiyqtaǵanda», «Raiymbek, Raiymbek» poemalary oqiǵasy, siýjeti, kompozitsiiasy, dúnietanymy, bastysy, aqynnyń tilge degen estetikalyq túsinigi turǵysynan qazaq poeziiasynyń Abaiǵa deiingi kezeńimen úndesken shyǵarmalar. Qaitalanbaityn shabytty lirikanyń iesi M.Maqataev «Motsart. Jan azasy» rekvieminde ǵana jańa epostyq keńistikke qulash urǵan. Bul shyǵarma sátti bastalǵan, biraq, «Betashar» men «Tabyt únin» aiaqtaǵannan keiin, aqyn alǵashqy áýeninen jańylyp, odan ary túleýge múmkindik tappaidy. Sodan qaiyrylyp ózine jaqsy tanys, jattandy taqyryp — soǵys pen onyń qasireti týraly oidy shiyrlaidy. Bul ózgeris shyǵarmany qurylymdyq jaqtan bólshektep tastaǵan. Sonyń saldarynan birtutas óner týyndysy retinde shyǵarmada oi men sezimniń qiiýy qashyp, úndestigi álsiregen. Shyǵarmanyń aldyńǵy eki paraǵy bir áýenmen, sońǵy tórt paraǵy taǵy bir áýenmen shyǵady. Aldyńǵy paraqtar M.Maqataevqa tán keremet lirikanyń qas úlgisin qaitalasa, sońǵy paraqtar didaktikaǵa jaqyn jónsal óleń úlgisine jaqyndaidy. Menińshe, «Motsart . Jan azasynyń» sátsiz shyǵýyna M.Maqataev lirikasy turǵysynyń ózgerýimen álsireitini jáne aqynnyń surapyl ishki keńistikti qajet etetin jańa epostyq shyǵarma jazýǵa rýhani turǵydan daiyn emestigi basty sebep bolǵan. M.Maqataevtyń óleń týraly tanym-túsinigi kúrdeli emes. Aqynnyń poeziia týraly túsinigin tómendegi óleńinen anyq ańǵarýǵa bolady.
«Poeziia, menimen egiz be ediń?
Sen meni sezesiń be, nege izdedim?
Alabýrtqan tańdardan seni izdedim,
Qaraýytqan taýlardan seni izdedim.
Seni izdedim kezdesken adamdardan,
Bulaqtardan, baqtardan, alańdardan.
Shyraqtardan, ottardan, jalaýlardan,
Seni izdedim joǵalǵan zamandardan.
Seni izdedim dosymnan, qasymnan da,
Aqsha bulttan izdedim, jasynnan da.
Sen be dedim aq nóser ashylǵanda,
Qyzyl-jasyl shuǵyla shashylǵanda,
Kókjiek pen kókjiek qosylǵanda.
Mahabbattan izdedim, saǵynyshtan,
Armanymnan izdedim alyp ushqan.
Sátterimnen izdedim jańylysqan,
Seni izdedim jadyraý, jabyǵystan.
Seni izdedim zeńbirek gúrsilinen,
Kúnnen, túnnen, gúlderdiń búrshiginen.
Qýanyshtan, túrshigý, kúrsinýden,
Seni izdedim júrektiń dúrsilinen.
Seni izdedim sezimge ý sharaptan da,
Minýttardan izdedim, saǵattan da.
Seni izdedim, izdeimin taǵat bar ma?
Seni maǵan egiz ǵyp jaratqan ba?»
Bul óleń joldarynda aqyn ómirdiń ózin óleńge arqaý etemin dep ashyq aitady. Biraq, M.Maqataev ómirdi ózine tán turǵysyn taba otyryp, qaitalanbaityn lirika deńgeiine kóterdi. Aqyn retinde poeziianyń tabiǵatyndaǵy lirikalyq iirimdi qalai tabýǵa bolatynyn tereń meńgergen óleń óneriniń qas sheberi ekenin kórsetti.
M.Maqataev qazaq óleńiniń lirikasyn shyrqaý biikke kótergen tusta, J.Nájimedenovtiń jańa epos jasaýǵa nyq qadam basqanyn baiqaimyz. M.Maqataev siiaqty J.Nájimedenov te lirikaǵa den qoidy. Biraq, onyń lirikasy epostyq poeziiaǵa jumys isteýge beiimdelgen lirika bolatyn. Alǵashqy kitaptary, aitalyq, «Joq, umytýǵa bolmaidy» (1965j.) jyr jinaǵymen aqyn aýqymy keń shyǵarma jazýǵa degen nietin tanytady. Joǵarydaǵy kitapqa aqynnyń bes poemasy kiripti. Alaida, bul shyǵarmalardan aqynnyń ózine tán óleń órnegin áli de tolyq meńgerip ketpegen, lirikalyq obrazdan góri baiandaýǵa kóbirek tizgin bergen balańdyǵy baiqalyp turady. Taqyryp turǵysynan da aqyn soǵan deiin kóp jazylǵan soǵystyń saldaryn shyǵarmasyna jeli etken. Dese de, aqyn bul deńgeide kóp turaqtap qalmapty. J.Nájimedenovti 1967 jyly jaryq kórgen «Kúi kitaby» poemasy qazaq poeziiasynyń tórine shyǵardy. Bul shyǵarma týraly «Jańa epos» («Almaty aqshamy» gazeti, 28 qarasha. 2009j.) atty maqalamda jazdym. «Kúi kitabyn» — qazaq poeziiasynyń Abaidan bastalǵan jańa kezeńiniń eń shoqtyqty týyndysy deýge bolady. Onda «Eskendir» poemasyndaǵy siiaqty siýjet te, «Qulagerdegi» oqiǵa da, «Aqqýlar uiyqtaǵandaǵy» «aqqýdy atqan qarǵysqa qalady» degenge saiatyn anyq túsinik te kózge túspeidi. Onyń ornyna dástúrli dúnietanymdaǵy ýaqyt pen keńistiktiń birizdiligin buzǵan, kóp arnaly, qatpary qalyń modernistik túisik bar. Sodan da bul shyǵarmany óner týyndysy retinde dástúrli tanymmen túsiný, qala berdi, óz deńgeiinde qabyldaý ońai emes. Oqyrmanǵa úlken salmaq salady. Aqyn shyǵarmada qazaqtyń mádeniet tarihyn (kúidiń tarihyn), mýzykasyn jáne óner adamdarynyń rýhy men bolmysyn úlken keńistikte bir tulǵaǵa sińirip, saf óner týyndysyna ainaldyryp jibergen. Bul bizdiń oiymyzǵa Danteniń «Qudyretti komediiasyn» salady. Dante tozaqtan jumaqqa deiingi úsh bólekten turatyn mazmundy shyǵarmasynyń ishki keńistigi etip alady. Osy arqyly aqyn orta ǵasyrdyń din, filosofiia, saiasat, ekonomika, salt-dástúr, tanym aiasyna deiingi tutas álemdi tolyqtai qamtyǵan uly shyǵarma jazǵan. «Kúi kitabynda» da osy taqiletti úlken rýhani keńistik bar. Shyǵarmanyń jumbaǵy onyń birtutastyǵyn saqtap turǵan qurylymynda desek, ol qurylymdy aqynnyń óleń estetikasy ustap tur. J.Nájimedenov shyǵarmasynyń qaitalanbaityn qasieti men jany da osy túiinge shoǵyrlanǵan. Aqynda mynadai shýmaqtar bar:
Gúl qusatyp jazar em syzyldyryp, bul nesi,
Soǵyp ótse boz qyraý — úzildi gúl súldesi.
Emen qusap jazar em, aǵash-aý ol emeniń,
Aǵash bolyp kete me dep qorqamyn óleńim.
Shyń qusatyp jazar em asqaqtatyp, astyryp,
Shoshytady shyńdaryń shyny-sýyq tastyǵy.
Kól qusatyp jazar em, pák bolǵanmen kól kóńil,
Kóńil sý ǵoi, sý bolyp keter deimin óleńim.
Bári saǵan bitedi momyn dalam, bul da zań,
Yzyń-yzyń jel-quzyń dosym syn-dy bir mazań.
Gúl men emen, kól men shyń — bári sende topyraq,
Saǵan uqsap, sondyqtan, qońyr-shubar jyr jazam.
Tanym turǵysynan kúńgirt, biraq, estetika jaǵynan móldirep turǵan mundai tunyq tirkesterdi J.Nájimedenovten burynǵy qazaq poeziiasynan keziktire almaisyń. Bul Abaidyń «Segiz aiaq» óleńiniń bastapqy shýmaqtary siiaqty aqynnyń poeziia týraly túsinigi sińgen óleń týraly óleńi. Ony taza estetika deitin sebebimiz, alǵashqy eki shýmaqta aqyn poeziiadaǵy qarama qarsylyqtyń birligine qatysty túisikti jazǵan. Mundai túisik óz kezeginde aqynnyń qalamynan «tabyttai aýyr, shabyttai jeńil» degendei, tamasha tirkesterdiń tógilýine túrtki bolǵan. Al tutas óleń oidy suryptai, ushtai kele aqynnyń búkil shyǵarmashylyq ómiriniń jinaqy kórinisin sipattaidy. J.Nájimedenovtiń topyraq týraly kóp jazǵany, ózin topyraqtan nár alǵan tamyr men japyraqqa teńegeni, «Meniń topyraǵym» atty jyr jinaǵymen óziniń aqyndyq kelbetin tolyq tanytqanyn biz jaqsy bilemiz.
Abaidan keiin kelgen joǵarydaǵy tolqyn-tolqyn aqyndar qazaq poeziiasyn bir biikten ekinshi biikke kóterip, jańamen tolyqtyryp, kemeldendirip otyrdy. Biikti baǵyndyrý qashanda qiyn. M.Maqataevtardan keiin qazaq poeziiasynda arnasyna qaitqan kóńil-kúidi baiqalady. Aqyndardyń deni M.Maqataev pen J.Nájimedenov turǵyzǵan biikti baǵyndyra almaǵan soń, dástúrli poeziianyń sorabyna qaita oralǵan. Degenmen, ótkenniń kez-kelgen jańalyǵy keiingiler úshin dástúrdiń bir bólshegi retinde qabyldanatyny bar. 60-jyldardyń poeziiasyn jasaǵan aqyndardyń jyrdaǵy jetistigi keiingi býyn úshin ónerdegi ólshem, jazylmaǵan zań boldy. Bul turǵydan kelgende keiingi tolqynda poeziia týraly talǵam-túsinigimen daralanǵan talantty aqyn Ámirhan Balqybektiń esimin erekshe ataýǵa bolady. Aqynnyń «Synǵan sáýleniń shaǵylysýy» (1999j.) poemasy shyǵarmashylyq ustanymy turǵysynan «Kúi kitabyn» jańartýǵa talpynǵan ǵajap týyndy. J.Nájimedenov siiaqty Á.Balqybek te oi men sezim bite qabysqan úsh arnaly rýhani álem jasaǵysy keledi. Uqsamaityn jeri aqyn mádeniettiń simvoly etip jylqyny, ulttyq rýh etip aqyn M.Jumabaevtyń taǵdyryn jáne Táýelsizdik týraly uǵymdy beredi. Bul túiin aqynnyń «Kúi kitabynyń» tanymyn tolyq qabyldaǵan, J.Nájimedenovtiń talantty shákirti bolýǵa daiyn ekenin ańǵartady. Bul poemada jetispeitin bir-aq tus bar. Ol «Kúi kitabyndaǵy» mynadai tirkester:
Dala jatyr.
Jiylmapty-aý etegi,
Keńdik jatyr ózine-ózi kúsh bermei.
Qyr bastary qarań-qarań etedi —
Aqiqattyń kóleńkesi sekildi.
Joǵarydaǵydai shabytty, ishki iirimge erik bergen shýmaqtardy «Synǵan sáýleniń shaǵylysýy» poemasynan kezdestire almaimyz. Bul osy kezeńde Á.Balqybektiń anyq qorytyndyǵa kelgenimen, poeziiada til men ara qatynasyn modernistik deńgeige áli tolyq kótere almaǵan shaǵy ekenin ańǵartady. Mundai kidiristi sát kezinde «Kúi kitabyna» barar jolda J.Nájimedenovte de baiqalǵan bolatyn. Á.Balqybek poeziiasynan úlken úmit kútetinimiz de osy sebepten edi. Ókinishtisi, qazaq poeziiasynyń keńistigin jańartýǵa tolyq múmkindigi bar aqynnyń ómirden erte ótýimen, bul kúidiń sońy túspei qaldy.
Joǵarydaǵy eki aqynnyń shyǵarmashylyq izdenisinde, ásirese, kezeńdik ókildik shyǵarmasyn jazǵanan keiin júrisinen jańylǵan ortaq erekshelik bar. J.Nájimedenov «Kúi kitabynan» keiin jetken jerden ary jol izdegeniń ornyna on jyldai prozaǵa ketip baryp, óleńge sodan qaita ainalyp kelgeni bar. Á.Balqybek te «Synǵan sáýleniń shaǵylysýynan» keiin shyqqan biigin tastap, óleńde dástúrlik saryndaǵy lirikaǵa bet burady. Biraq, eki aqyn da óleń ónerinde áýelgidei shabytty sáttin taba almaǵan. Bul syrdyń arydaǵy máni tereń zertteýdi qajet etedi.
Ardaq Nurǵazy,
Ult portaly
