ەدەبيەت تاريحىنا نازار سالساق, پوەزييا تۋرالى تٷسٸنٸك پوەزييا تۋرالى انىقتاما بەرۋدەن ەلدەقايدا كٷردەلٸ ەرٸ ماڭىزدى سانالادى. اقىندار مەن سىنشىلاردىڭ دەنٸ پوەزييا تۋرالى ايتقاندا تٷرلٸشە كەسٸپ-پٸشكەنٸمەن, تٷپ ماعىناسىندا بەلگٸلٸ بٸر قورتىندىعا كەلٸپ وتىرادى.
ال شىنايى شىعارماشىلىقتا ولاردىڭ بەرٸ دەرلٸك ٶزدەرٸ سىزعان سول شەڭبەردەن شىعىپ كەتەدٸ. بۇنىڭ سەبەبٸ, انىقتاما بەرۋ — اقىلدىق تانىمعا تەن بولسا, تٷسٸنٸك — اڭداۋسىز ساناعا تەن دٷنيە. قاس ٶنەردٸڭ مەيەگٸندە جاتقان بولمىس رەتٸندە پوەزييانىڭ اقىلعا ەرٸك بەرە بەرمەيتٸن اڭداۋسىز سانامەن تٸكەلەي قاتىسى بار. اڭداۋسىز سانا تۋرالى سٶز بولعاندا, رۋحتىڭ مەكەنٸ — تٸل كٶكەيتەستٸ قاسيەتٸمەن كٶزگە تٷسەدٸ. تٸل پايدا بولعاننان باستاپ, ەسٸرەسە, ٶنەر كەڭٸستٸگٸ اشىلعان سەتتەن كٷردەلٸ قايشىلىقپەن ٶمٸر سٷرەدٸ. كەيدە تٸل التىن تەڭگەنٸڭ ەكٸ بەتٸنە ۇقسايدى, سەن ونىڭ بەرگٸ بەتٸن كٶرٸپ-بٸلٸپ, تاني العانىڭمەن, ەكٸنشٸ بەتٸن كٶرە الماۋىڭ مٷمكٸن. ايتالىق, ٶلەڭ تۋرالى انىقتاماعا كەلگەندە ابايدىڭ تٶمەندەگٸ شۋماقتارىن جيٸ ەسكە الامىز:
ٶلەڭ — سٶزدٸڭ پاتشاسى, سٶز ساراسى,
قيىننان قيىستىرار ەر داناسى.
تٸلگە جەڭٸل, جٷرەككە جىلى تيىپ,
تەپ-تەگٸس جۇمىر كەلسٸن اينالاسى.
بۇل ٶلەڭ جولدارىن «ابايدىڭ پوەزيياعا بەرگەن انىقتاماسى» دەپ قابىلداۋ ەلدەقاشان اكسيوماعا اينالىپ كەتتٸ. وسى انىقتامانىڭ نەگٸزٸندە بٸز ٶلەڭ تۋرالى كٶزقاراس ايتتىق, كٸمدٸكٸ جاقسى ٶلەڭ, كٸمدٸكٸ ناشار ٶلەڭ ەكەنٸ تۋرالى كەسٸم جاسادىق, تٸپتٸ, ونى شىعارماشىلىقتاعى باستى ۇستانىم رەتٸندە دەرٸپتەدٸك. «پوەزييا دەگەن وسىندا ايتىلعانداي بولۋعا تيٸس» دەگەنگە دەيٸن باردىق. الايدا, ونىڭ ٶزٸنە تەن شەكتەۋٸ بار بولاتىن. بٸز وعان مىسال رەتٸندە ابايدىڭ ەڭ تاڭداۋلى ٶلەڭٸن كەلتٸرە العانىمىزبەن, قالاساڭ, سوعان سەيكەس ٶتە قاراپايىم, تٷككە تۇرعىسىز ٶلەڭسىماقتارعا دا ونى ٶلشەم رەتٸندە كەلتٸرۋٸمٸزگە بولا بەرەدٸ. ايتالىق, ۇيقاسقا تٷسكەن, جەڭٸل وقىلاتىن تٶرت تارماقتى قاراپايىم ەن تەكسٸنە دە بۇل انىقتاما ٷيلەسەدٸ. سوندا بٸز ابايدىڭ ٶلەڭٸ مەن ەلگٸ قاراپايىم ەن تەكسٸن قاتار اتاپ, بٸردەي قابىلداپ, ولاردى «پوەزييا» دەپ ايتا الامىز با? ەلبەتتە, ايتا المايمىز. سەبەبٸ, ابايدىڭ پوەزيياسى مەن قاراپايىم ەن تەكسٸنٸڭ اراسىندا مەندٸك پارىق بارى انىق. ول پارىقتىڭ بٸر اتى — پوەزييا. ابايدىڭ ٶلەڭٸ, ول — پوەزييا, ال, ەلگٸ ەن تەكسٸ پوەزييالىق دەڭگەيگە جەتپەگەن مەتٸن عانا. ەندەشە, جوعارىداعى انىقتامانى نە دەپ تٷسٸنۋگە بولادى? ەلدە, بٸز قاتەلەسٸپ جٷرمٸز بە, ول پوەزييا تۋرالى انىقتاما ەمەس پە? مەنٸڭشە, ول اقىن ابايدىڭ پوەزيياعا بەرگەن انىقتاماسى, بٸراق, ۇلى اقىننىڭ كٶكٸرەگٸنە تٷيگەن پوەزييا تۋرالى قوردالانعان تٷسٸنٸگٸ ەمەس. بٸز اقىلدىق تانىمنىڭ سٷزگٸسٸنەن ٶتكەن انىقتامانى, التىن تەڭگەنٸڭ ٶزٸمٸزگە قاراعان بەتٸن عانا كٶرٸپ تۇرمىز, ارعى بەتٸن, ۇلى اقىننىڭ پوەزييا تۋرالى شىنايى تانىم-تٷسٸنٸگٸنە, پايىمىنا, تٷيسٸگٸنە جەتە الىپ تۇرعانىمىز جوق. ٶيتكەنٸ, ول اقىننىڭ تاساداعى اڭداۋسىز ساناسىندا جاتقان دٷنيە. ول انىقتاما رەتٸندە ايتىپ بەرۋگە كەلمەيدٸ. تٸپتٸ, اقىننىڭ ٶزٸ «ايتىپ بەرەمٸن» دەپ نيەت قىلعانىمەن دە, ايتىپ بەرە الماس ەدٸ. مەسەلەنٸڭ تٷيٸنٸ دە وسىندا. ونىڭ سٸرە نە ەكەنٸن بٸزگە تەك پوەزييانىڭ ٶزٸ عانا جەتكٸزۋگە تيٸس. ودان ٶزگە جول جوق. ابايدىڭ جوعارىداعى ٶلەڭٸنە تٶمەندەگٸ ٶلەڭٸن سالىستىرىپ وقيىقشى:
الىستان سەرمەپ,
جەركتەن تەربەپ,
شىمىرلاپ بويعا جايىلعان,
قيۋادان شاۋىپ,
قيسىنىن تاۋىپ,
تاعىنى جەتٸپ قايىرعان —
تولعاۋى توقسان قىزىل تٸل,
سٶيلەيمٸن دەسەڭ ٶزٸڭ بٸل.
ٶتكٸردٸڭ جٷزٸ,
كەستەنٸڭ بٸز,
ٶرنەگٸن سەندەي سالا الماس,
بٸلگەنگە مارجان,
بٸلمەسكە ارزان,
ناداندار بەھرا الا الماس.
قينالما بەكەر, تٸل مەن جاق,
كٶڭٸلسٸز قۇلاق — ويعا ولاق.
باسىندا مي جوق,
ٶزٸندە وي جوق,
كٷلكٸشٸل كەردەڭ ناداننىڭ.
كٶپ ايتسا كٶندٸ,
جۇرت ايتسا بولدى —
ەدەتٸ نادان ادامنىڭ.
بويدا قايرات, ويدا كٶز
بولماعان سوڭ, ايتپا سٶز.
..........
بۇل شۋماقتاردى ۇلى اقىننىڭ پوەزييا تۋرالى شىنايى تٷسٸنٸگٸ مەن تٷيسٸگٸنٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ دەۋگە بولادى. ابايعا دەيٸن قازاقتا ٶلەڭ تۋرالى جوعارىداعىداي انىق انىقتاما مەن تٷسٸنٸك بولعان ەمەس. بۇل تۋرالى ابايدىڭ ٶزٸ دە اشىپ ايتقان. «شورتانباي, دۋلات پەنەن بۇقار جىراۋ, ٶلەڭٸ بٸرٸ — جاماۋ, بٸرٸ قۇراۋ» دەگەندە اباي جوعارىداعى اقىنداردىڭ ٶلەڭٸنە ەمەس, قايتا, ٶلەڭ تۋرالى تٷسٸنٸگٸنە ٶزٸنٸڭ كٶزقاراسىن بٸلدٸرگەن. جوعارىداعى تانىمنان بٸز ابايدىڭ قازاق ٶلەڭٸنٸڭ بەتبۇرىس كەزەڭٸن باستاۋعا تٷسٸنٸك تۇرعىسىنان دايىن بولعانىن اڭعارامىز. بۇل ەسكٸنٸڭ اياقتالىپ, جاڭا دٷنيەنٸڭ ورتاعا شىققان كەزەڭٸنە تۋرا كەلەدٸ. سوعان دەيٸنگٸ دٷنيە دەستٷرلٸ تانىم-تٷسٸنٸكتٸڭ اقاۋسىزدىعىمەن سەلكەۋ تٷسپەگەن بٸرتۇتاس دٷنيە بولاتىن.
اباي جاساعان كەزەڭدە كٷللٸ ادامزات قوعامى ٷلكەن ٶزگەرٸسكە تاپ كەلدٸ. ەلگٸ بٸرتۇتاس تانىم اياسىنا سىزات تٷستٸ. ٶنەركەسٸپتەنۋدٸڭ اياق الىسىنا ٸلەسٸپ, ەۋروپادا عىلىم مەن تەحنيكا قوعامعا ٷلكەن جاڭالىق ەنگٸزدٸ. ي.نيۋتوننىڭ جەردٸڭ تارتىلىسىنا نەگٸزدەلگەن «كٷشتٸڭ ٷش تٷرلٸ زاڭىنىڭ» ورنىن ا.ەينشتەينٸڭ ەلەمنٸڭ تارتىلىس زاڭىن پايىمداعان «سالىستىرمالى تەوريياسى» باستى. دەل سول شامادا نەمٸس فيلوسوفى ۆ.نيتسشە «جاراتۋشى ٶلدٸ!» دەپ جار سالدى. فيلوسوفتىڭ بۇل سٶزٸ جاراتۋشى ۇعىمىن ٶزەك ەتكەن دەستٷرلٸ دٷنيەتانىمنىڭ اياقتالىپ, ونىڭ ورنىن ەندٸ ادامدى نەگٸز ەتكەن جاڭا دٷنيە باستالدى دەگەندٸ بٸلدٸرەتٸن ەدٸ. بۇل يدەيانى ٶز كەزەگٸندە اباي دا ايتتى. اقىننىڭ «ەسكەندٸر» پوەماسىندا ەلەمدٸ جاۋلاۋشى بەلگٸسٸز بٸر قامالعا جولىعادى. ٸشكە كٸرە الماعان وعان قامالداعىلار شٷبەرەككە تٷيٸلگەن بٸر زاتتى لاقتىرىپ جٸبەرەدٸ. بۇرىن بولسا, قامالداعىلار وعان ەلدەبٸر كٸتاپتى لاقتىرىپ بەرۋٸ مٷمكٸن. ونى «ٸنجٸل», «تەۋرات», ت.ب. بٸرەۋٸ دەۋٸمٸزگە بولار ەدٸ. جوق! بۇل جولى بەرٸ باسقاشا بولادى. شٷبەرەكتٸڭ وراۋىن اشقاندا ودان قۋ سٷيەك شىعادى. باتىس فيلوسوفيياسى مەن ەدەبيەتتانۋ سالاسىندا تەورييانىڭ نەگٸزٸن قالاعان اريستوتەل ەسكەندٸر پاتشاعا بۇل قۋ سٷيەكتٸڭ مەن-ماعىناسىن شەشٸپ بەرەدٸ. فيلوسسوف «بۇل ادامنىڭ كٶز سٷيەگٸ!» دەيدٸ. قاراپ وتىرساق, اباي كەلە جاتقان جاڭا زاماننىڭ مەنٸ مەن ماعىناسىن تەرەڭ تٷسٸنگەن. تانىم سالاسىندا تەورييانىڭ باسىمدىق الاتىنىن ەسكەرگەن. ٶلەڭ تۋرالى انىقتاما بەرۋگە ۇمتىلىس جاساۋىنىڭ سىرى دا وسىندا بولسا كەرەك.
ودان دا ماڭىزدىسى, اباي جاڭا دەۋٸردٸڭ ادامدى ٶزەك ەتەتٸنٸن, ادام مەن قوعامنىڭ اراسىنداعى قاتىناسقا قۇرىلاتىنىن اڭعارتادى. بٸز ەسكەندٸردٸڭ الدىنان شىققان بەلگٸسٸز قورعاندى كەلە جاتقان جاڭا زامان دەسەك, ولار بەرگەن ادام كٶزٸنٸڭ قۋ سٷيەگٸن ونىڭ مەن-ماعىناسىنىڭ تٷپ نەگٸزٸ دەپ قاراۋىمىزعا بولادى. سوعان دەيٸنگٸ قوعامدا ادام مەن ادامنىڭ, ادام مەن قوعامنىڭ قاتىناسى تٷبٸندە جاراتۋشى ۇعىمىنا بارىپ شەشٸم تاباتىن بولسا, ەندٸگٸ زاماندا بارلىق شەشٸم ادام تابيعاتىنداعى دٷنيەلەردٸڭ ەرەكشەلٸگٸنە بارىپ سايماق. بۇل دٷنيەتانىم ابايدىڭ شىعارماشىلىعىندا جاقسى كٶرٸنٸس تاپتى. ابايدىڭ پوەزيياسى مەن قاراسٶزدەرٸنٸڭ بەرٸ دەرلٸك ادام تابيعاتىنا ٷڭٸلۋدەن, وعان سىن ايتۋدان تۇرادى. اباي ۇلى جاراتۋشى تۋرالى دا, تابيعاتتىڭ تىلسىمدىگى تۋرالى دا ەمەس, تٸكەلەي ادام تۋرالى, ونىڭ بويىنداعى قاسيەت تۋرالى ويلاندى. ابايدىڭ ٶزٸنەن بۇرىن ٶتكەن جىراۋلارمەن, دالا داناگٶيلەرٸمەن اراداعى باستى پارقى دا وسىندا جاتىر. قورقىتتان قالعان اڭىزدار جاراتۋشى مەن ادامنىڭ قاتىناسىن سٶز ەتەدٸ, اسان قايعى تابيعات پەن ادامنىڭ بايلانىسىنان وي تٷيەدٸ. ال اباي تەك قانا «ارتىق ادام» تۋرالى ايتادى. اقىننىڭ دٷنيەتانىمىنداعى بۇل «ارتىق ادامدى» بٸز قورقىت پەن اسان قايعىدان كەلگەن دالا تاعىلىمىنداعى ادام تۋرالى تٷسٸنٸكتٸڭ جيناقتالۋىنىڭ نەتيجەسٸ دەپ بٸلەمٸز. اباي ادام مٸنەزٸندەگٸ جامان ەدەتتەردٸڭ بەرٸن ادامنىڭ تٸرشٸلٸكتە ٶزٸنە ارتىق الۋىنان, رۋحاني كٸرلەۋٸنەن, جامان قاسيەتكە بوي ۇرۋىنان دەپ بٸلەدٸ. ابايدىڭ نازارىنداعى ادام ەكٸنشٸ پلاندا, سٶزدٸڭ تاساسىندا, كٶمەسكٸدە جاتقانىمەن, رۋحى بيٸك تازا ادام. اقىن وسى بيٸكتە تۇرىپ ادامعا قارايدى, باعاسىن بەرەدٸ, سىن ايتادى, جيىپ كەلگەندە «ارتىق ادامنىڭ» كٸم ەكەنٸن انىقتايدى. «سەگٸز اياق» ٶلەڭٸن ابايدىڭ وسى ازاماتتىعى مەن اقىندىعىنىڭ قۇرىشتان قۇيىلعان بٸرلٸگٸ دەپ قاراۋىمىزعا بولادى. ٶلەڭ پوەزييا تۋرالى تولعانىستان باستىپ, سول شابىتپەن اسقاق, ازاماتتىق بيٸك رۋحاني دەڭگەيگە كٶتەرٸلگەن. بۇل ابايدىڭ اقىندىعى مەن ازاماتتىعىنىڭ ٶرەسٸن كٶرسەتٸپ تۇرعان بٸرەگەي ٶلەڭ. سودان دا ول قايتالانبايدى, ەشكٸم ەلٸكتەپ شىعارا المايتىن ٶنەر تۋىندىسىنا جاتادى. وندا سەزٸم مەن ويدىڭ اينىماس بٸرلٸگٸ بار.
پوەزييانىڭ تاريحى ليريكادان باستاۋ الىپ, ەپوسپەن اياقتايتىن تاريح. تٸپتٸ, مودەرنيستٸك, پوستمودەرنيستٸك سانا باسىمدىق العان كەزەڭدە دە ٷلكەن اقىنداردىڭ ساناسىنان بۇل تٷسٸنٸك بٸر سەت تە ٶشكٸن تارتقان ەمەس. ٶنەر تۋىندىسى اقىن مەن تٸلدٸڭ كەرٸسۋ مەن كەلٸسۋدەن تۇرعان تايتالاسىنداعى كەزدەيسوقتىقتىڭ تۋىندىسى. اباي «سەگٸز اياق» ٶلەڭٸ ارقىلى ەپوسقا بارماعانىمەن, پوەزييانىڭ ليريكادان باستالىپ پاراساتپەن اياقتالاتىنىن كٶرسەتتٸ. ٶلەڭنٸڭ جوعارىدا كەلتٸرگەن شۋماقتارى اقىن مەن تٸلدٸڭ جەنە وقىرماننىڭ قاتىناسىنا توقتالادى. تٸل دەگەنٸمٸز — اڭداۋسىز سانادا جاتقان سٶز تەڭٸزٸ. تاساداعى بۇل ايدىنعا اقىن ليريكانىڭ شابىتتىق دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلگەن سەتٸندە عانا شىعا الادى. ەپوستىق كەڭٸستٸك سودان كەيٸن اشىلۋعا تيٸس. اقىندىعىنان فيلوسوفتىعى باسىم تٷسكەن اباي پوەزييانى ادام مەن قوعام ورتاسىنداعى بايلانىستى, باستىسى, «ارتىق ادام» تۋرالى تانىمىن اقتارۋعا, سونى جان-جاقتى تەرەڭنەن تولعاپ, پاش ەتۋگە ارنادى. «سەگٸز اياق» ٶلەڭٸنەن تىس, ابايدىڭ ٶزگە تۋىندىلارى ايقىن ەكٸ ارناعا جيناقتالعان. العاشقىسى — «ەسكەندٸر», «مەسعۇت», «ەزٸم ەڭگٸمەسٸن» قامتىعان پوەمالارى. بۇلار دەستٷرلٸ شىعىستىق سارىنداعى حيسسا-داستان ٷلگٸسٸندەگٸ تۋىندىلار. ابايدىڭ پوەزييا تۋرالى تٷسٸنٸگٸ قالىپتاسۋدان بۇرىن, دەستٷردٸڭ قىپالىمەن جازىلعان دٷنيەلەرگە جاتادى. بۇلاردان تىس, اقىننىڭ كٶپتەگەن قىسقا ٶلەڭدەرٸ, نەگٸزٸنەن, ازاماتتىق جٷك ارقالاعان ليريكالار. بۇل شىعارمالار ٸشكٸ كەڭٸستٸك جاعىندا ول ٶرەگە جەتپەگەنٸمەن, پوەزييانىڭ تابيعاتى تۇرعىسىنان «سەگٸز اياق» ٶلەڭٸنە جەتٸپ-جىعىلاتىن دٷنيەلەر. ولاردىڭ قالىپتاسۋ ارناسىندا دا ورتاقتىق جەتەرلٸك. ايتالىق, «سەگٸز اياقتاعى» سيياقتى بۇل ٶلەڭدەردٸڭ كٶبٸ باستالعاندا كٷڭگٸرتتەۋ بولىپ كەلەدٸ دە, جٷرە كەلە تاقىرىپتىڭ تەرەڭدەۋٸمەن بۇلتى سەيٸلٸپ, اسپانى اشىلا باستايدى.
قازاق پوەزيياسىنا ابايدان كەيٸن ماعجان جۇماباەۆ پەن ٸليياس جانسٷگٸروۆ كەلدٸ. ەكٸ اقىننان دا اباي پوەزيياسىنىڭ ىقپالىن سەزەمٸز. اقىن رەتٸندە م.جۇماباەۆ ليريكاعا باسىمدىق بەرسە, ٸ.جانسٷگٸروۆ ەپوستىق پوەزيياعا يەك ارتتى. بٸراق, ەكەۋٸ دە پوەزييا تۋرالى تانىمدا ابايدىڭ بيٸگٸنە كٶتەرٸلٸپ ٷلگٸرگەن جوق. بۇعان ەكٸ اقىننىڭ دا ٶمٸردەن جاس كەتكەندٸگٸ سەبەپ بولسا, ەكٸنشٸدەن, اقىندىق پەن پوەزييا تۋرالى تالعامنىڭ قايتالاۋعا, ەلٸكتەۋگە, مۇراگەر بولۋعا كٶنبەيتٸن ەرەكشە قاسيەت ەكەنٸ دە بايقالادى. پوەزييا مايدانىنا كەلگەن اقىن ٶزٸنەن بۇرىن ٶتكەن ٷزدٸك ٶنەر يەلەرٸنٸڭ شىعارمالارىن وقىپ-بٸلٸپ, جاتتاپ, ٷيرەنۋٸ مٷمكٸن, بٸراق, ونداعى پوەزيياعا تەن قاسيەتتٸ تولىقتاي يگەرٸپ, سٸڭٸرٸپ كەتۋٸ مٷمكٸن ەمەس. سوڭىنان كەلگەن اقىن قالايدا ٶزٸ بەرٸن باسىنان باستاۋعا مٸندەتتٸ. بۇل ارادا ٶنەردٸڭ قايتالانبايتىنى تۋرالى كەنٸگٸ زاڭدىلىق جاتىر. م.جۇماباەۆ پەن ٸ.جانسٷگٸروۆ تە وسى زاڭدىلىقتان اسىپ كەتە العان جوق. كەلە جاتقان جاڭا زامان تۋرالى ابايدىڭ جۇمباق قامالعا بارعانى سيياقتى م.جۇماباەۆ تا ٶز دەڭگەيٸندە تولعاندى. اقىننىڭ «مەنٸ دە, ٶلٸم, ەلديلە» ٶلەڭٸ, مٸنە, وسى تولعانىستىڭ كٶرٸنٸسٸ. م.جۇماباەۆ شىعارمادا ٶلٸمنٸڭ ٶزٸن ەمەس, ٶلٸم تاقىرىبىن الا وتىرىپ, جەكە تۇلعانىڭ جاندٷنيەسٸن جازدى. دەل وسىنداي بٸر تاقىرىپتى شۇقشيىپ جازعان شىعارما سوعان دەيٸن قازاق پوەزيياسىندا كەزٸككەن ەمەس. اقىننىڭ كەلە جاتقان جاڭا دٷنيەدەن سونداي قاتال دا قاتٸگەزدٸكتٸ كٶرۋٸنە نازار اۋدارۋعا تيٸسپٸز. م.جۇماباەۆپەن بٸر كەزەڭدە جاساعان باتىس اقىندارى دا سول تۇستا مودەرنيستٸك دٷنيەنٸڭ سوعان دەيٸنگٸ دٷنيەتانىممەن قابىلداۋعا كەلمەيتٸن قاتٸگەز تۇسىن جەتكٸزە جازۋمەن كٶزگە تٷسكەن بولاتىن. بۇل جەردە جاراتۋشى جوق ەلەمنٸڭ جاڭا بولمىسى ايقىندالىپ تۇرعانى انىق. بۇنى اباي دانالىعىنان باستاۋ العان ادامعا باسىمدىق بەرەتٸن قازاقتىڭ ۇلتتىق مودەرنيستٸك ساناسىنىڭ كٶرٸنٸسٸ مەن ٶرٸس الۋى دەپ تٷسٸنگەن دۇرىس. ٸشكٸ بولمىسقا ٷڭٸلگەن بۇل ٶلەڭدە اقىن تٸلمەن جاڭا ساپادا بايلانىسادى. ٶلەڭ تولىقتاي جاڭا پوەزييانىڭ تىنىسىن بەرٸپ تۇر. م.جۇماباەۆتىڭ ٶزگە شىعارمالارىندا, ايتالىق, پوەمالارى مەن ٶلەڭدەرٸندە اقىننىڭ پوەزيياعا قاتىستى جوعارىداعى تٷيسٸگٸ تولىق كٶرٸنٸس تاپپايدى. ول شىعارمالار, مىقتاعاندا, ٶتكەندەگٸ تانىمنىڭ جاڭا كەزەڭدەگٸ جاڭعىرىعى سيياقتى سەزٸلەدٸ. ايتالىق, بٸزگە كەيٸن كەلگەن اقىندار ماحاببات ليريكاسىن م.جۇماباەۆتان ەلدەقايدا جەتكٸزٸپ جازعانى مەلٸم. ٸ.جانسٷگٸروۆ پوەزيياسىندا ەنە سونداي ەرەكشەلٸك بار. اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ اسقار شىڭى سانالاتىن «قۇلاگەر» پوەماسى ٶزٸنە دەيٸن بولماعان دارا شىعارما دەلٸنگەنٸمەن, جاڭا ەپوستىق كەڭٸستٸككە كٶتەرٸلە الماعان تۋىندى. وقيعاسى, سيۋجەتٸ, كومپوزيتسيياسى, باستىسى اقىننىڭ تٸلگە دەگەن تٷسٸنٸگٸ تۇرعىسىنان «قۇلاگەر» قازاق پوەزيياسىنىڭ ابايعا دەيٸنگٸ كەزەڭٸمەن ٷندەسەدٸ. ونداعى زاماننىڭ باستى بەلگٸسٸ — مەتٸندە جازبا ٶلەڭنٸڭ قاسيەتٸ بار.
م.جۇماباەۆتاردان كەيٸن قازاق پوەزيياسىنا كەلگەن ٷلكەن اقىنداردىڭ بٸرٸ — قاسىم امانجولوۆ. ٶلەڭٸندە تاۋدان اققان تاس بۇلاقتاي تابيعي سۇلۋ ليريكا بار ق.امانجولوۆ زامانى جانشىپ, تٷپ بولمىسىنا قايتا قايرىلا الماستاي ەتٸپ كۇيرەتٸپ جٸبەرگەن اقىن. اقىننىڭ سۇلۋ پوەزيياسىن كٷرەتكەن, ەركٸنەن ايىرعان, ونىڭ ورنىنا قاتالدىقتى, قالت مٸنەزدٸ, جالپى ٶلەڭ تۋرالى رەاليزمگە بەيٸم تٷسٸنٸكتٸ اڭداتپاي سٸڭٸرگەن — سوعىس. ق.امانجولوۆ شىعارماشىلىعىندا اباي پوەزيياسىنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى بەرٸك نەگٸز قالاعانىمەن, ۇلى اقىننىڭ پوەزييا تۋرالى نەزٸك تٷسٸنٸگٸ كٶرٸنٸس تاپپاي قالعان. ق.امانجولوۆ ٶلەڭٸنٸڭ تٸلٸ اڭداۋسىز ساناعا تەن پوەزييا تٸلٸنە قاراعاندا, اقىلدىق تانىمعا تەن, اۋىز ەدەبيەتٸنە بەيٸم تٸل قولدانىسىنا كٶبٸرەك ۇقسايدى. سودان دا اقىن ابايشا سىرتقى ەلەمدٸ ٸشكٸ رۋحاني ەلەمٸنە, تۇنىق مەتٸنگە — ساف ٶنەر تۋىندىسىنا اينالدىرا الماعان. زامانى اقىندى ول دەڭگەيدەن ەلدەقايدا الىسقا لاقتىرىپ جٸبەرگەنٸن تٷسٸنەمٸز.
ٶتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا ەدەبيەت مايدانىنا كەلگەن اقىندار قازاق پوەزيياسىن ابايدان كەيٸنگٸ بيٸككە كٶتەردٸ. ونىڭ ٸشٸندە مۇقاعالي ماقاتاەۆ پەن جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆ پوەزيياسىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. بۇل جولى دا بٸر كەزدەگٸ م.جۇماباەۆتاردىڭ باسىنداعى جاعداي تاعى قايتالاندى. م.ماقاتاەۆ ليريكاعا, ج.نەجٸمەدەنوۆ ەپوستىق پوەزيياعا بەيٸمدٸك تانىتتى. سول كەزەڭدە م.ماقاتاەۆپەن قاتار ساعي جيەنباەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ, قادىر مىرزا ەلٸ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, ت.ب. تاماشا ليرك اقىندار شىقتى. بٸراق, م.ماقاتاەۆ پوەزيياسى دارا تۇردى. بۇل سوعىستان كەيٸن ەل ەتەك-جەڭٸن جيعان, قاتال يدەولوگيياعا سٷيەنگەن ساياسي قوعام كەمەلٸنە كەلگەن تۇس بولاتىن. ستالين جٷرگٸزگەن مۇز قۇرساۋى بوساپ, جەلدەي ەسكەن جىلىمىقتان قوعام ٶز ارناسىن تابا باستاعان شاق ەدٸ. قوعامدىق ورتادا بيلٸك جٷرگٸزگەن ساياسات پەن ٶنەر يەلەرٸنٸڭ تۇرعىسىندا جاڭا بايلانىس قالىپتاستى. سوعىس كەزٸندە جەنە سوعىستان كەيٸن كٶپ جازىلىپ دەرٸپتەلگەن وتانشىلدىق, ەڭبەكتٸ, ەلدٸ-جەردٸ سٷيۋ, حالىقتار دوستىعى تۋرالى ەلەۋمەتتٸك تاقىرىپقا جاڭا مازمۇن قوسىلدى. ايتالىق, ماحاببات تاقىرىبى, تازا ليريكا ٷستەمدٸك الا باستادى. جوعارىداعى اقىنداردىڭ بەرٸ دەرلٸك جاڭا تاقىرىپتى شابىتتى جىرلاۋمەن كٶزگە تٷستٸ. م.ماقاتاەۆتان ٶزگەشەلٸگٸ, ولار زامانمەن بٸرگە جەلپٸنٸپ, شىعارالارىندا ازاماتتىق ساياسي رومانتيكاعا جاقىن كٶڭٸل-كٷيگە باسىمدىق بەردٸ. م.ماقاتاەۆتىڭ وتان, پارتييا, كٷن كٶسەم تۋرالى جازعان ٶلەڭدەرٸندە دە وسى ەرەكشەلٸك بار. بٸراق, اقىننىڭ ناعىز بٸرتۋار كەلبەتٸن باسقا ٶلەڭدەرٸ تۇلعالادى. بۇل ٶلەڭدەردە اقىن ٶزٸن ابايدىڭ تالانتتى شەكٸرتٸ ەكەنٸن ەيگٸلەيدٸ. اباي ادام مەن «ارتىق ادام» تۋرالى جازدى. م.ماقاتاەۆ ٶزٸنٸڭ اقىندىق تۇرعىسىن اباي قۇرىپ بەرگەن وسى ٶلشەمنٸڭ اياسىنا كٸرگٸزدٸ. اقىن «ارتىق ادامداردان» «تاياق جەگەن» ادام رەتٸندە ورتاعا شىعا باستادى. ابايدىڭ كٶكٸرەگٸندەگٸ, تاسادا جاتقان, اناۋ «ارتىق ادامدارعا» اينا بولعان وبرازدى جەكە تۇلعاعا اينالدى. بۇل م.ماقاتاەۆ پوەزيياسىنداعى ليريكالىق كەيٸپكەردٸڭ تۇرعىسىن ٶزگەرتٸپ جٸبەردٸ. ٶزگە اقىندار شىعارماشىلىقتا رۋحاني تۇرعىدا بيٸككە ۇمتىلسا, م.ماقاتاەۆ شىڭىراۋعا قۇلادى. باسقالار ٶلەڭگە قايرات-كٷش, مۇقالماس جٸگەر, اسقاقتىق قوسسا, م.ماقاتاەۆ ادامنىڭ ەلسٸزدٸگٸن, ٷنەمٸ جولى بولمايتىنىن, قورعانسىزدىعىن سٸڭٸردٸ. ٶزگە اقىندار «جىرلاسا», م.ماقاتاەۆ «جىلادى», ٶلەڭدەرٸندە باستان-اياق ەلەگييالىق سارىن ەسٸپ تۇردى.
م.ماقاتاەۆ تاڭداعان بۇل تۇرعى وعان تۇنىق تا تازا, ەشكٸم ەلٸكتەي دە المايتىن كەرەمەت ليريكا سىيلادى. اقىننىڭ كٶزٸنٸڭ جاسىنا شىلانىپ تۇرعانداي سەزٸلەتٸن وسى ٶلەڭدەر قازاق پوەزيياسىن شىرقاۋ شىڭعا كٶتەردٸ. بٸراق, م.ماقاتاەۆتىڭ ليريكاسىنىڭ ٶزٸندٸك شەكتەمەلٸگٸ بار بولاتىن. ول تۇرعىسىنان ايرىلسا, قۋاتى ەلسٸرەپ قالاتىن ليريكا ەدٸ. مۇنى بٸز اقىننىڭ تۇرعىسىن ٶزگەرتٸپ جازعان ٶزگە ٶلەڭدەرٸنٸڭ سولعىن شىعۋىنان بايقاي الامىز. ونىڭ ٷستٸنە اقىننىڭ جوعارىداعى تۇرعىسى شاعىن كٶلەمدٸ, شەكتٸ اۋماقتا عانا رٶل ويناي الادى. اۋماقتان شىعىپ كەتسە, ول ٶز قۇدىرەتٸن كٶرسەتە الماي قالاتىن ەدٸ. ال قۋاتتى اقىننىڭ ٷنەمٸ شەڭبەردٸڭ ٸشٸندە قالىپ قويمايتىنى بەلگٸلٸ. ەلبەتتە, ٶز كەزەگٸندە م.ماقاتاەۆ تا جاڭا ەپوسقا باعىت الىپ, ٶز ٶنەرٸن تىڭعا سالىپ سىناپ كٶرگەن. بٸراق, تابىسقا جەتە العانىن بايقايمىز. ايتالىق, اقىننىڭ «اققۋلار ۇيىقتاعاندا», «رايىمبەك, رايىمبەك» پوەمالارى وقيعاسى, سيۋجەتٸ, كومپوزيتسيياسى, دٷنيەتانىمى, باستىسى, اقىننىڭ تٸلگە دەگەن ەستەتيكالىق تٷسٸنٸگٸ تۇرعىسىنان قازاق پوەزيياسىنىڭ ابايعا دەيٸنگٸ كەزەڭٸمەن ٷندەسكەن شىعارمالار. قايتالانبايتىن شابىتتى ليريكانىڭ يەسٸ م.ماقاتاەۆ «موتسارت. جان ازاسى» رەكۆيەمٸندە عانا جاڭا ەپوستىق كەڭٸستٸككە قۇلاش ۇرعان. بۇل شىعارما سەتتٸ باستالعان, بٸراق, «بەتاشار» مەن «تابىت ٷنٸن» اياقتاعاننان كەيٸن, اقىن العاشقى ەۋەنٸنەن جاڭىلىپ, ودان ارى تٷلەۋگە مٷمكٸندٸك تاپپايدى. سودان قايىرىلىپ ٶزٸنە جاقسى تانىس, جاتتاندى تاقىرىپ — سوعىس پەن ونىڭ قاسٸرەتٸ تۋرالى ويدى شيىرلايدى. بۇل ٶزگەرٸس شىعارمانى قۇرىلىمدىق جاقتان بٶلشەكتەپ تاستاعان. سونىڭ سالدارىنان بٸرتۇتاس ٶنەر تۋىندىسى رەتٸندە شىعارمادا وي مەن سەزٸمنٸڭ قييۋى قاشىپ, ٷندەستٸگٸ ەلسٸرەگەن. شىعارمانىڭ الدىڭعى ەكٸ پاراعى بٸر ەۋەنمەن, سوڭعى تٶرت پاراعى تاعى بٸر ەۋەنمەن شىعادى. الدىڭعى پاراقتار م.ماقاتاەۆقا تەن كەرەمەت ليريكانىڭ قاس ٷلگٸسٸن قايتالاسا, سوڭعى پاراقتار ديداكتيكاعا جاقىن جٶنسال ٶلەڭ ٷلگٸسٸنە جاقىندايدى. مەنٸڭشە, «موتسارت . جان ازاسىنىڭ» سەتسٸز شىعۋىنا م.ماقاتاەۆ ليريكاسى تۇرعىسىنىڭ ٶزگەرۋٸمەن ەلسٸرەيتٸنٸ جەنە اقىننىڭ سۇراپىل ٸشكٸ كەڭٸستٸكتٸ قاجەت ەتەتٸن جاڭا ەپوستىق شىعارما جازۋعا رۋحاني تۇرعىدان دايىن ەمەستٸگٸ باستى سەبەپ بولعان. م.ماقاتاەۆتىڭ ٶلەڭ تۋرالى تانىم-تٷسٸنٸگٸ كٷردەلٸ ەمەس. اقىننىڭ پوەزييا تۋرالى تٷسٸنٸگٸن تٶمەندەگٸ ٶلەڭٸنەن انىق اڭعارۋعا بولادى.
«پوەزييا, مەنٸمەن ەگٸز بە ەدٸڭ?
سەن مەنٸ سەزەسٸڭ بە, نەگە ٸزدەدٸم?
الابۋرتقان تاڭداردان سەنٸ ٸزدەدٸم,
قاراۋىتقان تاۋلاردان سەنٸ ٸزدەدٸم.
سەنٸ ٸزدەدٸم كەزدەسكەن ادامداردان,
بۇلاقتاردان, باقتاردان, الاڭداردان.
شىراقتاردان, وتتاردان, جالاۋلاردان,
سەنٸ ٸزدەدٸم جوعالعان زامانداردان.
سەنٸ ٸزدەدٸم دوسىمنان, قاسىمنان دا,
اقشا بۇلتتان ٸزدەدٸم, جاسىننان دا.
سەن بە دەدٸم اق نٶسەر اشىلعاندا,
قىزىل-جاسىل شۇعىلا شاشىلعاندا,
كٶكجيەك پەن كٶكجيەك قوسىلعاندا.
ماحابباتتان ٸزدەدٸم, ساعىنىشتان,
ارمانىمنان ٸزدەدٸم الىپ ۇشقان.
سەتتەرٸمنەن ٸزدەدٸم جاڭىلىسقان,
سەنٸ ٸزدەدٸم جادىراۋ, جابىعىستان.
سەنٸ ٸزدەدٸم زەڭبٸرەك گٷرسٸلٸنەن,
كٷننەن, تٷننەن, گٷلدەردٸڭ بٷرشٸگٸنەن.
قۋانىشتان, تٷرشٸگۋ, كٷرسٸنۋدەن,
سەنٸ ٸزدەدٸم جٷرەكتٸڭ دٷرسٸلٸنەن.
سەنٸ ٸزدەدٸم سەزٸمگە ۋ شاراپتان دا,
مينۋتتاردان ٸزدەدٸم, ساعاتتان دا.
سەنٸ ٸزدەدٸم, ٸزدەيمٸن تاعات بار ما?
سەنٸ ماعان ەگٸز عىپ جاراتقان با?»
بۇل ٶلەڭ جولدارىندا اقىن ٶمٸردٸڭ ٶزٸن ٶلەڭگە ارقاۋ ەتەمٸن دەپ اشىق ايتادى. بٸراق, م.ماقاتاەۆ ٶمٸردٸ ٶزٸنە تەن تۇرعىسىن تابا وتىرىپ, قايتالانبايتىن ليريكا دەڭگەيٸنە كٶتەردٸ. اقىن رەتٸندە پوەزييانىڭ تابيعاتىنداعى ليريكالىق يٸرٸمدٸ قالاي تابۋعا بولاتىنىن تەرەڭ مەڭگەرگەن ٶلەڭ ٶنەرٸنٸڭ قاس شەبەرٸ ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
م.ماقاتاەۆ قازاق ٶلەڭٸنٸڭ ليريكاسىن شىرقاۋ بيٸككە كٶتەرگەن تۇستا, ج.نەجٸمەدەنوۆتٸڭ جاڭا ەپوس جاساۋعا نىق قادام باسقانىن بايقايمىز. م.ماقاتاەۆ سيياقتى ج.نەجٸمەدەنوۆ تە ليريكاعا دەن قويدى. بٸراق, ونىڭ ليريكاسى ەپوستىق پوەزيياعا جۇمىس ٸستەۋگە بەيٸمدەلگەن ليريكا بولاتىن. العاشقى كٸتاپتارى, ايتالىق, «جوق, ۇمىتۋعا بولمايدى» (1965ج.) جىر جيناعىمەن اقىن اۋقىمى كەڭ شىعارما جازۋعا دەگەن نيەتٸن تانىتادى. جوعارىداعى كٸتاپقا اقىننىڭ بەس پوەماسى كٸرٸپتٸ. الايدا, بۇل شىعارمالاردان اقىننىڭ ٶزٸنە تەن ٶلەڭ ٶرنەگٸن ەلٸ دە تولىق مەڭگەرٸپ كەتپەگەن, ليريكالىق وبرازدان گٶرٸ بايانداۋعا كٶبٸرەك تٸزگٸن بەرگەن بالاڭدىعى بايقالىپ تۇرادى. تاقىرىپ تۇرعىسىنان دا اقىن سوعان دەيٸن كٶپ جازىلعان سوعىستىڭ سالدارىن شىعارماسىنا جەلٸ ەتكەن. دەسە دە, اقىن بۇل دەڭگەيدە كٶپ تۇراقتاپ قالماپتى. ج.نەجٸمەدەنوۆتٸ 1967 جىلى جارىق كٶرگەن «كٷي كٸتابى» پوەماسى قازاق پوەزيياسىنىڭ تٶرٸنە شىعاردى. بۇل شىعارما تۋرالى «جاڭا ەپوس» («الماتى اقشامى» گازەتٸ, 28 قاراشا. 2009ج.) اتتى ماقالامدا جازدىم. «كٷي كٸتابىن» — قازاق پوەزيياسىنىڭ ابايدان باستالعان جاڭا كەزەڭٸنٸڭ ەڭ شوقتىقتى تۋىندىسى دەۋگە بولادى. وندا «ەسكەندٸر» پوەماسىنداعى سيياقتى سيۋجەت تە, «قۇلاگەردەگٸ» وقيعا دا, «اققۋلار ۇيىقتاعانداعى» «اققۋدى اتقان قارعىسقا قالادى» دەگەنگە ساياتىن انىق تٷسٸنٸك تە كٶزگە تٷسپەيدٸ. ونىڭ ورنىنا دەستٷرلٸ دٷنيەتانىمداعى ۋاقىت پەن كەڭٸستٸكتٸڭ بٸرٸزدٸلٸگٸن بۇزعان, كٶپ ارنالى, قاتپارى قالىڭ مودەرنيستٸك تٷيسٸك بار. سودان دا بۇل شىعارمانى ٶنەر تۋىندىسى رەتٸندە دەستٷرلٸ تانىممەن تٷسٸنۋ, قالا بەردٸ, ٶز دەڭگەيٸندە قابىلداۋ وڭاي ەمەس. وقىرمانعا ٷلكەن سالماق سالادى. اقىن شىعارمادا قازاقتىڭ مەدەنيەت تاريحىن (كٷيدٸڭ تاريحىن), مۋزىكاسىن جەنە ٶنەر ادامدارىنىڭ رۋحى مەن بولمىسىن ٷلكەن كەڭٸستٸكتە بٸر تۇلعاعا سٸڭٸرٸپ, ساف ٶنەر تۋىندىسىنا اينالدىرىپ جٸبەرگەن. بۇل بٸزدٸڭ ويىمىزعا دانتەنٸڭ «قۇدىرەتتٸ كومەديياسىن» سالادى. دانتە توزاقتان جۇماققا دەيٸنگٸ ٷش بٶلەكتەن تۇراتىن مازمۇندى شىعارماسىنىڭ ٸشكٸ كەڭٸستٸگٸ ەتٸپ الادى. وسى ارقىلى اقىن ورتا عاسىردىڭ دٸن, فيلوسوفييا, ساياسات, ەكونوميكا, سالت-دەستٷر, تانىم اياسىنا دەيٸنگٸ تۇتاس ەلەمدٸ تولىقتاي قامتىعان ۇلى شىعارما جازعان. «كٷي كٸتابىندا» دا وسى تاقٸلەتتٸ ٷلكەن رۋحاني كەڭٸستٸك بار. شىعارمانىڭ جۇمباعى ونىڭ بٸرتۇتاستىعىن ساقتاپ تۇرعان قۇرىلىمىندا دەسەك, ول قۇرىلىمدى اقىننىڭ ٶلەڭ ەستەتيكاسى ۇستاپ تۇر. ج.نەجٸمەدەنوۆ شىعارماسىنىڭ قايتالانبايتىن قاسيەتٸ مەن جانى دا وسى تٷيٸنگە شوعىرلانعان. اقىندا مىناداي شۋماقتار بار:
گٷل قۇساتىپ جازار ەم سىزىلدىرىپ, بۇل نەسٸ,
سوعىپ ٶتسە بوز قىراۋ — ٷزٸلدٸ گٷل سٷلدەسٸ.
ەمەن قۇساپ جازار ەم, اعاش-اۋ ول ەمەنٸڭ,
اعاش بولىپ كەتە مە دەپ قورقامىن ٶلەڭٸم.
شىڭ قۇساتىپ جازار ەم اسقاقتاتىپ, استىرىپ,
شوشىتادى شىڭدارىڭ شىنى-سۋىق تاستىعى.
كٶل قۇساتىپ جازار ەم, پەك بولعانمەن كٶل كٶڭٸل,
كٶڭٸل سۋ عوي, سۋ بولىپ كەتەر دەيمٸن ٶلەڭٸم.
بەرٸ ساعان بٸتەدٸ مومىن دالام, بۇل دا زاڭ,
ىزىڭ-ىزىڭ جەل-قۇزىڭ دوسىم سىن-دى بٸر مازاڭ.
گٷل مەن ەمەن, كٶل مەن شىڭ — بەرٸ سەندە توپىراق,
ساعان ۇقساپ, سوندىقتان, قوڭىر-شۇبار جىر جازام.
تانىم تۇرعىسىنان كٷڭگٸرت, بٸراق, ەستەتيكا جاعىنان مٶلدٸرەپ تۇرعان مۇنداي تۇنىق تٸركەستەردٸ ج.نەجٸمەدەنوۆتەن بۇرىنعى قازاق پوەزيياسىنان كەزٸكتٸرە المايسىڭ. بۇل ابايدىڭ «سەگٸز اياق» ٶلەڭٸنٸڭ باستاپقى شۋماقتارى سيياقتى اقىننىڭ پوەزييا تۋرالى تٷسٸنٸگٸ سٸڭگەن ٶلەڭ تۋرالى ٶلەڭٸ. ونى تازا ەستەتيكا دەيتٸن سەبەبٸمٸز, العاشقى ەكٸ شۋماقتا اقىن پوەزيياداعى قاراما قارسىلىقتىڭ بٸرلٸگٸنە قاتىستى تٷيسٸكتٸ جازعان. مۇنداي تٷيسٸك ٶز كەزەگٸندە اقىننىڭ قالامىنان «تابىتتاي اۋىر, شابىتتاي جەڭٸل» دەگەندەي, تاماشا تٸركەستەردٸڭ تٶگٸلۋٸنە تٷرتكٸ بولعان. ال تۇتاس ٶلەڭ ويدى سۇرىپتاي, ۇشتاي كەلە اقىننىڭ بٷكٸل شىعارماشىلىق ٶمٸرٸنٸڭ جيناقى كٶرٸنٸسٸن سيپاتتايدى. ج.نەجٸمەدەنوۆتٸڭ توپىراق تۋرالى كٶپ جازعانى, ٶزٸن توپىراقتان نەر العان تامىر مەن جاپىراققا تەڭەگەنٸ, «مەنٸڭ توپىراعىم» اتتى جىر جيناعىمەن ٶزٸنٸڭ اقىندىق كەلبەتٸن تولىق تانىتقانىن بٸز جاقسى بٸلەمٸز.
ابايدان كەيٸن كەلگەن جوعارىداعى تولقىن-تولقىن اقىندار قازاق پوەزيياسىن بٸر بيٸكتەن ەكٸنشٸ بيٸككە كٶتەرٸپ, جاڭامەن تولىقتىرىپ, كەمەلدەندٸرٸپ وتىردى. بيٸكتٸ باعىندىرۋ قاشاندا قيىن. م.ماقاتاەۆتاردان كەيٸن قازاق پوەزيياسىندا ارناسىنا قايتقان كٶڭٸل-كٷيدٸ بايقالادى. اقىنداردىڭ دەنٸ م.ماقاتاەۆ پەن ج.نەجٸمەدەنوۆ تۇرعىزعان بيٸكتٸ باعىندىرا الماعان سوڭ, دەستٷرلٸ پوەزييانىڭ سورابىنا قايتا ورالعان. دەگەنمەن, ٶتكەننٸڭ كەز-كەلگەن جاڭالىعى كەيٸنگٸلەر ٷشٸن دەستٷردٸڭ بٸر بٶلشەگٸ رەتٸندە قابىلداناتىنى بار. 60-جىلداردىڭ پوەزيياسىن جاساعان اقىنداردىڭ جىرداعى جەتٸستٸگٸ كەيٸنگٸ بۋىن ٷشٸن ٶنەردەگٸ ٶلشەم, جازىلماعان زاڭ بولدى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە كەيٸنگٸ تولقىندا پوەزييا تۋرالى تالعام-تٷسٸنٸگٸمەن دارالانعان تالانتتى اقىن ەمٸرحان بالقىبەكتٸڭ ەسٸمٸن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. اقىننىڭ «سىنعان سەۋلەنٸڭ شاعىلىسۋى» (1999ج.) پوەماسى شىعارماشىلىق ۇستانىمى تۇرعىسىنان «كٷي كٸتابىن» جاڭارتۋعا تالپىنعان عاجاپ تۋىندى. ج.نەجٸمەدەنوۆ سيياقتى ە.بالقىبەك تە وي مەن سەزٸم بٸتە قابىسقان ٷش ارنالى رۋحاني ەلەم جاساعىسى كەلەدٸ. ۇقسامايتىن جەرٸ اقىن مەدەنيەتتٸڭ سيمۆولى ەتٸپ جىلقىنى, ۇلتتىق رۋح ەتٸپ اقىن م.جۇماباەۆتىڭ تاعدىرىن جەنە تەۋەلسٸزدٸك تۋرالى ۇعىمدى بەرەدٸ. بۇل تٷيٸن اقىننىڭ «كٷي كٸتابىنىڭ» تانىمىن تولىق قابىلداعان, ج.نەجٸمەدەنوۆتٸڭ تالانتتى شەكٸرتٸ بولۋعا دايىن ەكەنٸن اڭعارتادى. بۇل پوەمادا جەتٸسپەيتٸن بٸر-اق تۇس بار. ول «كٷي كٸتابىنداعى» مىناداي تٸركەستەر:
دالا جاتىر.
جيىلماپتى-اۋ ەتەگٸ,
كەڭدٸك جاتىر ٶزٸنە-ٶزٸ كٷش بەرمەي.
قىر باستارى قاراڭ-قاراڭ ەتەدٸ —
اقيقاتتىڭ كٶلەڭكەسٸ سەكٸلدٸ.
جوعارىداعىداي شابىتتى, ٸشكٸ يٸرٸمگە ەرٸك بەرگەن شۋماقتاردى «سىنعان سەۋلەنٸڭ شاعىلىسۋى» پوەماسىنان كەزدەستٸرە المايمىز. بۇل وسى كەزەڭدە ە.بالقىبەكتٸڭ انىق قورىتىندىعا كەلگەنٸمەن, پوەزييادا تٸل مەن ارا قاتىناسىن مودەرنيستٸك دەڭگەيگە ەلٸ تولىق كٶتەرە الماعان شاعى ەكەنٸن اڭعارتادى. مۇنداي كٸدٸرٸستٸ سەت كەزٸندە «كٷي كٸتابىنا» بارار جولدا ج.نەجٸمەدەنوۆتە دە بايقالعان بولاتىن. ە.بالقىبەك پوەزيياسىنان ٷلكەن ٷمٸت كٷتەتٸنٸمٸز دە وسى سەبەپتەن ەدٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ, قازاق پوەزيياسىنىڭ كەڭٸستٸگٸن جاڭارتۋعا تولىق مٷمكٸندٸگٸ بار اقىننىڭ ٶمٸردەن ەرتە ٶتۋٸمەن, بۇل كٷيدٸڭ سوڭى تٷسپەي قالدى.
جوعارىداعى ەكٸ اقىننىڭ شىعارماشىلىق ٸزدەنٸسٸندە, ەسٸرەسە, كەزەڭدٸك ٶكٸلدٸك شىعارماسىن جازعانان كەيٸن جٷرٸسٸنەن جاڭىلعان ورتاق ەرەكشەلٸك بار. ج.نەجٸمەدەنوۆ «كٷي كٸتابىنان» كەيٸن جەتكەن جەردەن ارى جول ٸزدەگەنٸڭ ورنىنا ون جىلداي پروزاعا كەتٸپ بارىپ, ٶلەڭگە سودان قايتا اينالىپ كەلگەنٸ بار. ە.بالقىبەك تە «سىنعان سەۋلەنٸڭ شاعىلىسۋىنان» كەيٸن شىققان بيٸگٸن تاستاپ, ٶلەڭدە دەستٷرلٸك سارىنداعى ليريكاعا بەت بۇرادى. بٸراق, ەكٸ اقىن دا ٶلەڭ ٶنەرٸندە ەۋەلگٸدەي شابىتتى سەتتٸن تابا الماعان. بۇل سىردىڭ ارىداعى مەنٸ تەرەڭ زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ.
ارداق نۇرعازى,
ۇلت پورتالى
