Rahymjan aǵa Otarbaev jóninde aitý – aýyr da zipatty mindetim. Aýyr bolary, aralasyp júrip, qona jatyp-jona jep tabaqtas bolmaǵandyǵym. Zipatty bolary, ár keiipkerin tanyrym, ár kitabynyń qyzyqshysy bolǵandyǵym. Uly jazýshynyń qatarlas, úzeńgiles, ishten shalmaqqa beiim jazarmanynan da beisýat alys, keiipkerine taǵdyryn qosqan tilegi bir, júregi qatar, keýde qany qalam siiasymen birge aqpaq bebeýsiz, belgisiz sary súiekti qanattas, oiy egiz oqyrman bolmaq azamattyq aqylym, arym úshin durys dep bilemin.
Qalamger men oqyrman arasyn, kóbendi ekeýin qosqan – óner, til tuǵyry. Otarbaev oi ordasy – meniń de alystan kózdegen ormanym. Romanynyń "Bas" degen ataýyn alǵashqy estir qulaq tosańdy, kúdikti kóp kitáptiń kóbesin sókken oqyrman qobaljýmen qolǵa alary belgili. Ǵabittei klassiktegi "Arqa, kóz áńgimeleri" de este.
Ǵaziz táninen Pegas ushqan "Medýzanyń basy" da aqylǵa qylań berdi. Agýtagava Riýnoskeniń He Siao eri she, sondaǵy "Shabylǵan bas" – bul da qaperimizde turary anyq, aqyldaǵy bar oilar ordadan tý alady.
Ambroz Birstannyń "Úki jylǵasyndaǵy kópirdegi oqiǵa" da eske tústi!
Biraq Rahymjan aǵam tym biik eken, qosqan jerden emes, tosqan jerden shyǵar Talant tuiaq, kóldeneń jatqan kók tasty-saz balshyqtai ilepti, Qulager qulash óz degenin, oiǵa alǵanyn istepti, sánge salypty!
Bul ulttyń Basy jónindegi roman eken, kóp kóbektiń barmasy bul.
"Nege biz osy..." – dep, Oralhanshylasaq, Migel de Ýnamýno i Hýgoshalasaq, "Meniń Ispaniiam aýyryp tur" dep egilsek, bar ult qalamgeri qazaq dep tini talyp, julyny juqarǵany, eldiń beli talǵany anyq.
Sol ulylar júrgen, joraly bolsa da, jaraly bolar joldy Rahań da júrip ótti, siiasyna ǵumyryn quiyp,taǵdyryn qazaqpen telip. «Ainalaǵa kúmis tozańyn tóge-tóge Ai da órisinen alystap ketken shaq. Piltesi taýsylǵan juldyzdar da solǵyn tartyp, sóne bastapty. Ekindiden beri otyrǵan ornynan qozǵalmaǵan Noeldiń quiryǵy tozyp, kózi kilegeilenip, kirpigi jelimdenip shydatar bolmady. Bozala boiaq júgirgen terezeden júzin aýdaryp, balkonǵa shyqqysy kelgen. Zaýqy soqpady.
– Tirshiliktiń taǵy bir tańy atty. Bizge kúlimdep qarar ma eken? Ne aitasyń, Mahambet aǵa?-dedi aldynda turǵan aqsúńke basqa qarap. – Seni jetiqat jer astynan qazyp aldym. Úrlep jan sala almadym. Biraq isi qazaq zárý bolǵan málike júzińki músindedim. Maǵan riza bol. Sókpe. Álim qurydy. Tityqtap bittim. Qaitamyn Máskeýge...
Aqsúńke bastyń sábidiń alaqanyndai kóz ańǵalaǵy jyltyl qaǵyp, jaq súiekteri saq-saq qozǵalysqa engen eken deidi.
– Ái, Noel meni Almatyǵa laqtyryp ketý úshin kórimnen qazyp aldyń aldyń ba? Bul ne sumdyǵyń?
Saq-saq qozǵalysqa engen jaq súiekterden osy sóz anyq estildi. Óń be, tús pe aiyrtar emes».
Roman Noeldei ǵalymnyń aldyndaǵy Mahambettiń basymen suhbattasýmen bastalady! Ómir men ólim,bar men joq, keshegi men búginniń eregesti, ókpeli, nazaly sózinen keiin oqiǵa qońyr tartyp, jailap qalypqa túsedi. Biraq shyrqaý kókke shyǵyp alǵan, shyńyraýdan ushqan shyryldy suraq shyǵarmanyń ón boiynda janyńdy shabaqtap, aqylyńdy tamaqtap otyrady. Roman kóp plasty, mol qabatty, jazýshy shyn qazynasyn tereń kómip, ózge elesti emizip, qiyrlap tartyp negizgi ózekti bailamdy – aqsúiek aqyl egesi ǵana tabardai shyjymdap salyp, shyrǵalatyp otyrady.
« – Jeńgeleriń ǵoi, - dedi Noel jai kúlimsirep. – Jaqsy adam. Meni kútýdei-aq kútti. Aǵalary shetelde turady. Baiaǵy kúmis tostaqan tabylǵan kezde olardy da tekserip zyqysyn shyǵarǵan. Taqpaǵan kinási joq. Bárine shydap baqty. Men úshin. – Noel ornynan kóterilip riýmkany endi ustai bergende álgi zarjaq telefon taǵy da shyryldap ketti. Kerenaýlaý baryp kótergen, ustazy Gerasimov eken.
– Jańa ǵana Veneradan esittim, - deidi Mihail Mihailovich sańqyldap. – Qazaqstannyń saǵan ókpesi joq. Riza shyǵar. Eki birdei úlken is tyndyrdyń. Qurmetpen shyǵaryp salǵaly jatyr ma? Óńirińe birdeńe taqty ma ózi?
– Qaidan bileiin, riza shyǵar. Qazaqtar jaqsy kórgenin ishinde ustaityn, ashyp aitpaityn halyq qoi. Ras qurmettep, shyǵarǵaly otyr. Al marapatqa kelsek, uiattymyn. Eki qaǵaz usynǵan, týaletterińe qoiyńdar dep qaita ózderińe jaqsylyq jasap kettim. ...Kóilegim emes, kóńilim tozdy».
Sumdyq syrdyń beti ashylady!
Mahambettiń basyn izdegen Noeldiń jary bóten ult. Ózge ulttan jar tapqan Álihan, Muhtar sekildi ulylar hali eriksiz eske túsedi. Jaýaby da osynda!
Qurmetpen shyǵaryp salmaǵan óz jurty Gerasimovtiń aldynda Noeldiń jigerin sógedi.
«Altyn erdiń batqanyn, iesi emes – at biler,
Er jigittiń qadirin týysy emes – jat biler».
A. Bek roman arnaǵan er qazaq Baýyrjan, shette qadirli Qurmanǵalievter, Qudaibergender sanaǵa shege qaǵady.
Osynyń bárin Rahymjan-sýretker sipai aitady,
myqty bolsań uǵyp kór! Basty izdeýge mazasyz, jurtqa unamas Quraqtai jan kirisedi.
«Asa qadirli Halyqaralyq «Báiterek» qorynyń tóraǵasy Núri inim», - dep bastady hatyn shatyrash joldan shyǵyp ketpei. – Elimizdiń mádenieti men tarihynda hám ilim-bilimine ózińiz basqaratyn qor bas ie bop otyr. Armanda ketken arystardyń aty jańǵyrdy. Jazǵan eńbekteri elmen tabysty. Jaqsynyń qadirin kesh biletin qasqa halyqpyz ǵoi. Já, aýyldaǵy jaman shaldyń hatyn ejiktep otyrýǵa ýaqytyń qaidan tabylsyn. Toq eterine kósheiin. Osydan on jyl buryn Noel degen ǵalym bala babamyz Mahambettiń kórin qazyp, basyn dorbasyna salyp, Almatyǵa alyp ketken. Músinin jasaimyn, qaitadan tiri qalpyna keltirem dep. O bala Máskeýge kóship ketipti. Maǵan qaita-qaita hat jazǵan eken, ony álgi kóktemegir aýyl ákimi Qaraýyl bermei, quiryǵynyń astyna basyp otyrypty. Endi sol babamyzdyń basy qaraýsyz qalyp, joǵalyp ketipti dep esittim. Bir million adam syiǵan Almatyǵa Mahambettiń qý basy syimady ma? Joǵalǵan basty taptyryp berýińizdi suraimyn. Sizdiń pármenińiz bolmasa, bizden qairan ketti. Basty uly denesine qosyp jerlemeiinshe, mende maza joq. Arýaqqa jat, azamattyqqa syn ǵoi, ainalaiyn! Al aiypqa buiyrmańyz. Ótinish iesi – Quraq qart».
Jurt ishindegi qur tuǵyr emes, qarapaiym ǵana aqsaqal kirisedi... Eldiń joǵyn, el ishindegiler ǵana izderi anyq. Tóbedegi tóre emes.
Mahambettiń basyna ie bolyp Dáýren men Aiym ǵana qalady. Eldiń erteńi de osylar, keltegi de osylar.
«Bári de Aiymnyń aitqanyndai boldy. Kóldeneń qaǵylǵan aǵash-iyqqa moiyn jasap, oǵan bas súiekti abailap ornatyp, ústine shapan jabýy muń eken, kádimgi jertóleniń bir múshesindei boldy da qaldy. Kóńilindegi isti tyndyrǵan soń, ekeýi ystyq shai ishken. Áńgimemen otyrǵanda tún ortasy aýypty. Aiymnyń qalta telefony shyr ete túsken. Qońyraý shalǵan sheshesi Qashqariia eken. Birden dúrse qoia berdi.
– Qanshyq, biz seni ǵalym bolady dep tasynyp júrmiz. Túnimen qydyrasyń. Qait, qazir. Shashyńdy taldap julyp qolyńa bereiin! - degen daýys sańqyldap ketti.
Ǵylymda dáleldengen jait, qazir ekeýi de eles-beinege ainalady. Tirisindegi aitys-tartysty, ókpe-nazdy taǵy qaitalar, - dep Aiym qalshyldap qorqyp, Dáýrenniń qushaǵyna kire tústi».
Otarbaev týyndysy kúrdeli jańalyqtarǵa toly, «Býker» syilyǵyn alǵan «Bardodaǵy Linkoln» shyǵarmasynyń avtory Djordj Sonderstiń týyndysyna uqsaidy. Pol Osterdiń «4,3,2,1» shyǵarmasy da osyndai ádiske súiengen. Qazaq jazýshysy Rahymjan Otarbaev álemniń bar ádebietiniń tásilin meńgergen, eshkimnen kemshini joq. Átteń, taldaýshysy kembaǵal...
«Jáńgir: – Joldyń bári soqpaq bolaryn, moinyń – qazyq, kálláńa toqpaq qonaryn sezseń netti, Mahambet. Bir jaǵym – órt, bir jaǵym – qulama jar. Baryńda baptamadym. Endi taptaimyn. Esińde bolsyn!
Mahambet: – Turysatyn jerińdi ait! Kiná – ózińnen. Nar jaiylar kóńildiń jailaýyna óńsheń toqal eshkini oinaqtata almaspyn.
Bozǵylt munar seiilip júre berdi. Jáńgir de kózden ǵaiyp bolǵan. Qý bas ta shapan jamylǵan qalpy tynshyǵan».
Iaǵni ótken kúnder búgingi biikten taldanady, avtor óz pikirin usynady.
«– Óziń nadansyń, - dedi Isa ákimdi ala týynyń ushymen túrtip.
– Men jahandaspaimyn. Bári ortaq. Qatyn-balań da ortaq pa, sonda? Isher asyń, kier kiimiń... japanda jalǵyz ólermin. Kórshi aýylǵa syimai qańǵyp kelgen it. Saǵan qor qylǵansha, sol basty ózim baryp taýyp alyp kelemin.
– Mahambetińmen qosa qury, zántalaq!
– Ne dediń? Qaitala!
– Ottama!
Bir-birine tyń kúshpen qaita umtylǵan ákim men oppozitsionerdi hatshy qyz, shopyr baldyz, býhgalter boidaq kelinshek taǵy da arashalap áketisti...»
Bul jahandasý dep óz ótkenin umytqan ákim men soǵan qarsy Isa, Quraq eregesi. Álemniń jaqsy-jamanyn jurtqa tasyp, shyn asylyn umytqan ákim jaiy da taýansyz túsindiriledi.
Rahymjan elmen birge, ákimnen bólek, jurtqa janyashymastan jyraq.
«– Jaǵdai osy jigitter,-dedi tóraǵa ornynan kóterilip, tereze aldyna barǵasyn. – Áli kúnge deiin arys deimiz, aqtańdaq deimiz. Bar tirlik kitap shyǵarýdan aspai jatyr. Shetel muraǵattarynda júzdegen, myńdaǵan qundy qujattar bar. Kim olardy elimizge qaitaryp, rýhani ainalysqa salmaq? Qashanǵy shyryldai berýge bolady? Ál-Farabiimiz aidalada qaldy. Beibarys Damaskide jatyr. Jalańtós bahadúrden aiyryldyq. Shákárimniń súiegin alpys jyldan soń qudyqtan jiliktep terip aldyq. Mustafa Shoqai bolsa jat topyraqta. Syrym men Qarataýdy umytýǵa ainaldyq. Endi qolymyzda turǵan Mahambettiń basyn joǵaltý. Men mundai sumdyqty estigen emespin...»
Bul Imash – Imanǵali obrazy, tórde júrgen ult múddesin kózdegen jan sózi. Jazýshy bilik bitken aqqula ultsyz emes, el jaiyn oilar jýan jilik, jurtjandylar bar dep sendiredi.
Roman keiipkeri Noel Amerikada júrgende, Mahambet basyn izdeýdiń jańa bir kezeńi bastalady.
«– Máselen, Halyqaralyq «Báiterek» qory Mahambet eskertkishine konkýrs jariialaidy. Ol úshin zerthanalardyń birinde, jeke qolda saqtalǵan uly aqynnyń óz bas súiegi qajet. Basty ákelip bergen ziialy azamatqa mynadai mólsherde syiaqymyz bar, desek úilese ketpei me?
– Taptyń, - dedi ministr qala ákimin qushaqtap. – Kel, bir shynyaiaq shai isheiik. Tóraǵa sheteldik is-sapardan oralsymen tezdetip sheshim alýyn ótineiik.
– Kelistik... »
Mol aqsha oidan-qyrdan aqsha saýǵan aram bezderdi, qazaqtan qazyna jasaǵan Abraam, Slava, Álim, Jorik sekildi alaiaqtardy kóz aldymyzǵa tosady. El bailyǵyn tonaǵan jat muryndardy kórsetedi.
«– Slav, keshe «Rossiia 24» kanalynan berilgen jańalyqty kórdiń be? – degen ainalasyna abailap kóz sap.
– Joq.
– Endeshe tyńda. Qazaqtardyń ertede ólgen bir aqynynyń basy joǵalyp ketipti.
– Joǵalsyn.
– Ói, sende bir... Sony tapqan janǵa bir millon dollar aqsha usynypty.
– Ony qaidan tabamyz?
– Qajeti joq. Endi aqyldasatyn sharýa bar. Seniń qolyńnan keledi.
– Aita ber.
– Musylmandar óz bastaryna ie bola almai júrip... Ólgenderdiń basyn izdeýge shyǵypty. Qapy qalmaiyq.
– Tapsyrma qandai?
– Ermitajdyń qoimalarynyń birinde Kenesarynyń basy saqtaýly. Men jolai almaimyn. Quiryǵymda qońyraýym bar. Seniń jóniń bólek. Ázirge ómirbaianyń taza. Qyraǵy kózge ilinbegesiń.
– Sonda...
– Sol basty alýymyz kerek. Saqtap qoiamyz. Qazaqtar túbi ony da izdeidi. Sol kezde saýda qyzady. Qymbatqa ótkizemiz.
– Qiyn.
– Kúzetshiniń tilin tap. Qalǵany ońai. Jolyn ózim aitam.
– Oilap tappaitynyń joq, shef!
– Paida ortaq. Jarma-jar! Kelistik pe! Ákel qoldy! »
Suraqty, katehezis sekildi túsinikti ári tereń dialog, suhbattardy, keiingide aitylyp júrgen «filosofiialyq suqbattarǵa da» Raqymjandai jazýshy kóp mán beredi. Sýrettep, sozyp jalyqtyrmai qysqa túsindiredi, shyn sheberdiń shedevri kózge urady... Óz bastaryna ie bola almai júrip,- degen úkimdei sumdyq sózdi aýyzǵa alady týyndyger.
«– At deim, ittiń kúshigi! – dep jýan polkovnik dambalshań júgirip soldattardy qarǵap-silep júr. Qutqarmady. Ala attyń biri sozyla baryp omaqasa qulaǵan. Oq iesin de jairatyp salypty. Júz qaraly soldat qalyń jaýdyń betin qaiyrǵannan beter andaǵailap júgirisken. Ekinshisi úndis sonadaidan oraǵyta shaýyp joldasyna aldymen jetti. Ajal oq tigen. Qairan joǵyn kórdi. Kórdi de at ústinde turyp joldasynyń basyn kesip alǵan. Úsh bas qorjynynda ketip bara jatty. Biik shyńǵa ala at bilep kóterildi. Taltaqtap júgirgen júz qaraly soldat bul kezde bassyz denege ázer jetken.
– Ei, polkovnik, men – Apachimin!
Taý jańǵyrtqan daýystan bozǵylt munar kóship júre beredi.
Esin áreń jiyp, shatyryna oralǵanda Harlin muny kútip otyr eken.
– Úreilenbe, baýyr, - degen ol munyń iyǵyna qolyn salyp. – Bul – eles. Ótken kúnder elesi. Jii-jii qaitalanady. Ýaqyttyń qupiiasy shyǵar. Sen Apachidiń bir ǵana erligine kýá boldyń. Al, ol jaýlarymen otyz jyl osylai arpalysty».
Sumdyq kórinisti jazýshy ádeiilep nazarǵa tosady. Joldasynyń basy qorlanbasyn dep, ózi kesip áketken Apachi taǵdyry aianyshty da, túsinikti de qazaq úshin. Qazaq pen úndis tarihy ortaq. Jer egesin qurtyp baryp, jerge ie bolý múmkin ekeni anyq. Noeldei ult balasy osyny qinala oilaidy...
«Noel osy qurlyqqa ókshe kótererde Djronimonyń tarihyn ejiktei oqyǵan. Bar-joǵy otyz segiz jigitimen qosa urys salǵan er ǵoi. Sońyna qiqýlap túsken bes myń ásker otyz jyl boiy quryqtai almaǵan. Keiinnen general Nelson Mailzǵa ózi kep beriledi. Onda da qara basynyń qamy emes. Bir ýys halqyn túgeldei qyryp alýdan saqtanyp. Basqynshynyń ýádesi – synap ústinde syrǵidy. Aqyry Sieta Býsh Apachidiń qý basyn kórden keri qazdyryp alǵan.
– Ne úshin?
– AQSh-tyń áskerge jańadan alynǵan ár jaýyngeri atamnyń bas súiegin súiip ant beredi.
– Ant?
– Iá. Jaýymen qatal da meirimsiz tipti shekten shyqqan qanisher bolam dep! Sol úshin de qaitarar emes.
Tula boiy túgel shyryldap Noel seń soqqandai kúige tústi. Almatydaǵy shaǵyn páteri... Oi meńdep, júike tozǵan shaq... Mahambettiń bas súiegi... Mańdaiynda ǵaiyptan paida bola ketken jazý... Ne dep edi? «Isi musylmannyń jaqsysy men jaisańy – taǵdyryń osy. Tańda da juban». Tań aldy edi. Kózi kilegeilenip qaita-qaita úńilgen. Apyr-aý, ne deidi? Ǵaziz basymyzǵa qylyshtan basqa nárse buiyrmaǵan ba?» K.Marlo men T.Kid tektes ishki oitolǵanysqa kóp mán beredi jazýshy. Keiipkermen birge oqyrmannyń jany aýyrady, bul «qosalqy tolǵanys».
Noel general Nelson Meilzdiń Amerika Prezidentine jazǵan hatyn oqyp, jan sharshatady, júregin kúiretedi.
«...Úndisterdiń bas asaý úshin butaǵy ink, maiia jáne apachi taipasyn ózara alaýyz ettik. Qarý-jaraq berdik. Ishimdikke qumarlandy. Básekelestikti qyzdyrtyq. Bilikke talastyrdyq. Aqyry bular bir-birin malsha baýyzdady. Ulttyq namysy óshti... Op-ońai qolǵa tústi. Bul tájirbieni bolashaqta ózge de halyqtarǵa qoldansa keremettei nátije beredi dep bilemin. Tapsyrmańyz tolyqtai oryndaldy...»
« – Túsinikti, - degen bul sózge sóz tappai.
– Sol Prezident keiinnen beibitshilikti qoldaǵany úshin Nobel syilyǵyn iemdendi, - dedi Harlin. – Gazet kóshirmesin saǵan bereiin dep alyp shyqqam. Bir qajetterine jarar. Salyp al.
Mehiko – Máskeý reisine otyrǵyzý bastalǵan. Noel jedel basyp óte berdi. Elge degen beishara bir saǵynysh boiyn ábden meńdengen-di...»
Roman sońy múldem erekshe aiaqtalady. Sizben biz oilaǵandai emes, shuǵyl sheshimmen túgesiledi...
Túgesildi me degen oi, keýde buzady...
«– It jylǵy tostaqandy taýyp máz bolýyn, - dep Qashqariia bastyrmalatyp kele jatty da, oiyna áldene túskendei kilt kidirdi. – Al, álgi tostaqanǵa ne dep jazypty?
Eki tostaǵandaǵy jazýdy qosyp oqysa: «Men de sendei bolǵanmyn, sen de mendei bolarsyń» degen sóz shyǵady. – Aiym aldyndaǵy kesesin ysyryp, ornynan kóterildi.
– Toqta. Mynaý it tirlikpen jaǵalasa-jaǵalasa sen de mendei bolarsyń. Durys eken. Al, aitshy álgi Noeldiń sende adresi bar ma? Álde turaq-mekeni joq el qydyryp, sý sydyryp qańǵyp júrgen bireý me?
Tań atqaly arnasyna syimai dóńbekship, jazyqsyz jaǵalaýdy qapqan Jaiyq qana jel ekpini baiaýlap, birte-birte sabasyna túsken. Tolqyndar yńǵai-tókpe qalpy kóterilip-basylyp muńdy kúi keship jatty.
«Men de sendei bolǵanmyn, sen de mendei bolarsyń» degen kieli sózdiń qupiiasyn ashýǵa áli eshkim táýekel etken joq.»
Noeldei ǵalym qazaq qana emes, úndis ishinde de júrip, qolamtasy óshken eldiń qaiǵyly ǵumyryn-eskerte aitady, shegelep uǵyndyrady...
Qazaq pen úndistiń háli qandai degen, basyna tas bailaýly oilardy – parasat muhityna qaita shyqpas zil salmaqpen, jan eze laqtyrady.
«Bas tabylǵannan keiin biz basymyzdy taptyq pa?» degen sartap oilar júrekte janbastap jatyp jan aýyrtady, keiingi qazaqqa júk artady...
Romannyń sońǵy beti – sizdiń muń kitabyńyzdyń birinshi betin ashqyzady...
Rahymjan anyq daýsyz, talassyz, dáleli mol Uly Jazýshy...
Ol úshin shyǵarmalary sóileidi endi!
«MEN DE SENDEI BOLǴANMYN...» DEIDI RAQYMJAN OTARBAEV!
Serik Elikbai, ádebiettanýshy
