راحىمجان اعا وتارباەۆ جٶنٸندە ايتۋ – اۋىر دا زيپاتتى مٸندەتٸم. اۋىر بولارى, ارالاسىپ جٷرٸپ, قونا جاتىپ-جونا جەپ تاباقتاس بولماعاندىعىم. زيپاتتى بولارى, ەر كەيٸپكەرٸن تانىرىم, ەر كٸتابىنىڭ قىزىقشىسى بولعاندىعىم. ۇلى جازۋشىنىڭ قاتارلاس, ٷزەڭگٸلەس, ٸشتەن شالماققا بەيٸم جازارمانىنان دا بەيسۋات الىس, كەيٸپكەرٸنە تاعدىرىن قوسقان تٸلەگٸ بٸر, جٷرەگٸ قاتار, كەۋدە قانى قالام سيياسىمەن بٸرگە اقپاق بەبەۋسٸز, بەلگٸسٸز سارى سٷيەكتٸ قاناتتاس, ويى ەگٸز وقىرمان بولماق ازاماتتىق اقىلىم, ارىم ٷشٸن دۇرىس دەپ بٸلەمٸن.
قالامگەر مەن وقىرمان اراسىن, كٶبەندٸ ەكەۋٸن قوسقان – ٶنەر, تٸل تۇعىرى. وتارباەۆ وي ورداسى – مەنٸڭ دە الىستان كٶزدەگەن ورمانىم. رومانىنىڭ "باس" دەگەن اتاۋىن العاشقى ەستٸر قۇلاق توساڭدى, كٷدٸكتٸ كٶپ كٸتەپتٸڭ كٶبەسٸن سٶككەن وقىرمان قوبالجۋمەن قولعا الارى بەلگٸلٸ. عابيتتەي كلاسسيكتەگٸ "ارقا, كٶز ەڭگٸمەلەرٸ" دە ەستە.
عازيز تەنٸنەن پەگاس ۇشقان "مەدۋزانىڭ باسى" دا اقىلعا قىلاڭ بەردٸ. اگۋتاگاۆا ريۋنوسكەنٸڭ حە سياو ەرٸ شە, سونداعى "شابىلعان باس" – بۇل دا قاپەرٸمٸزدە تۇرارى انىق, اقىلداعى بار ويلار وردادان تۋ الادى.
امبروز بيرستاننىڭ "ٷكٸ جىلعاسىنداعى كٶپٸردەگٸ وقيعا" دا ەسكە تٷستٸ!
بٸراق راحىمجان اعام تىم بيٸك ەكەن, قوسقان جەردەن ەمەس, توسقان جەردەن شىعار تالانت تۇياق, كٶلدەنەڭ جاتقان كٶك تاستى-ساز بالشىقتاي يلەپتٸ, قۇلاگەر قۇلاش ٶز دەگەنٸن, ويعا العانىن ٸستەپتٸ, سەنگە سالىپتى!
بۇل ۇلتتىڭ باسى جٶنٸندەگٸ رومان ەكەن, كٶپ كٶبەكتٸڭ بارماسى بۇل.
"نەگە بٸز وسى..." – دەپ, ورالحانشىلاساق, ميگەل دە ۋنامۋنو ي حۋگوشالاساق, "مەنٸڭ يسپانييام اۋىرىپ تۇر" دەپ ەگٸلسەك, بار ۇلت قالامگەرٸ قازاق دەپ تٸنٸ تالىپ, جۇلىنى جۇقارعانى, ەلدٸڭ بەلٸ تالعانى انىق.
سول ۇلىلار جٷرگەن, جورالى بولسا دا, جارالى بولار جولدى راحاڭ دا جٷرٸپ ٶتتٸ, سيياسىنا عۇمىرىن قۇيىپ,تاعدىرىن قازاقپەن تەلٸپ. «اينالاعا كٷمٸس توزاڭىن تٶگە-تٶگە اي دا ٶرٸسٸنەن الىستاپ كەتكەن شاق. پٸلتەسٸ تاۋسىلعان جۇلدىزدار دا سولعىن تارتىپ, سٶنە باستاپتى. ەكٸندٸدەن بەرٸ وتىرعان ورنىنان قوزعالماعان نوەلدٸڭ قۇيرىعى توزىپ, كٶزٸ كٸلەگەيلەنٸپ, كٸرپٸگٸ جەلٸمدەنٸپ شىداتار بولمادى. بوزالا بوياق جٷگٸرگەن تەرەزەدەن جٷزٸن اۋدارىپ, بالكونعا شىققىسى كەلگەن. زاۋقى سوقپادى.
– تٸرشٸلٸكتٸڭ تاعى بٸر تاڭى اتتى. بٸزگە كٷلٸمدەپ قارار ما ەكەن? نە ايتاسىڭ, ماحامبەت اعا?-دەدٸ الدىندا تۇرعان اقسٷڭكە باسقا قاراپ. – سەنٸ جەتٸقات جەر استىنان قازىپ الدىم. ٷرلەپ جان سالا المادىم. بٸراق يسٸ قازاق زەرۋ بولعان مەليكە جٷزٸڭكٸ مٷسٸندەدٸم. ماعان ريزا بول. سٶكپە. ەلٸم قۇرىدى. تيتىقتاپ بٸتتٸم. قايتامىن مەسكەۋگە...
اقسٷڭكە باستىڭ سەبيدٸڭ الاقانىنداي كٶز اڭعالاعى جىلتىل قاعىپ, جاق سٷيەكتەرٸ ساق-ساق قوزعالىسقا ەنگەن ەكەن دەيدٸ.
– ەي, نوەل مەنٸ الماتىعا لاقتىرىپ كەتۋ ٷشٸن كٶرٸمنەن قازىپ الدىڭ الدىڭ با? بۇل نە سۇمدىعىڭ?
ساق-ساق قوزعالىسقا ەنگەن جاق سٷيەكتەردەن وسى سٶز انىق ەستٸلدٸ. ٶڭ بە, تٷس پە ايىرتار ەمەس».
رومان نوەلدەي عالىمنىڭ الدىنداعى ماحامبەتتٸڭ باسىمەن سۇحباتتاسۋمەن باستالادى! ٶمٸر مەن ٶلٸم,بار مەن جوق, كەشەگٸ مەن بٷگٸننٸڭ ەرەگەستٸ, ٶكپەلٸ, نازالى سٶزٸنەن كەيٸن وقيعا قوڭىر تارتىپ, جايلاپ قالىپقا تٷسەدٸ. بٸراق شىرقاۋ كٶككە شىعىپ العان, شىڭىراۋدان ۇشقان شىرىلدى سۇراق شىعارمانىڭ ٶن بويىندا جانىڭدى شاباقتاپ, اقىلىڭدى تاماقتاپ وتىرادى. رومان كٶپ پلاستى, مول قاباتتى, جازۋشى شىن قازىناسىن تەرەڭ كٶمٸپ, ٶزگە ەلەستٸ ەمٸزٸپ, قيىرلاپ تارتىپ نەگٸزگٸ ٶزەكتٸ بايلامدى – اقسٷيەك اقىل ەگەسٸ عانا تابارداي شىجىمداپ سالىپ, شىرعالاتىپ وتىرادى.
« – جەڭگەلەرٸڭ عوي, - دەدٸ نوەل جاي كٷلٸمسٸرەپ. – جاقسى ادام. مەنٸ كٷتۋدەي-اق كٷتتٸ. اعالارى شەتەلدە تۇرادى. باياعى كٷمٸس توستاقان تابىلعان كەزدە ولاردى دا تەكسەرٸپ زىقىسىن شىعارعان. تاقپاعان كٸنەسٸ جوق. بەرٸنە شىداپ باقتى. مەن ٷشٸن. – نوەل ورنىنان كٶتەرٸلٸپ ريۋمكانى ەندٸ ۇستاي بەرگەندە ەلگٸ زارجاق تەلەفون تاعى دا شىرىلداپ كەتتٸ. كەرەناۋلاۋ بارىپ كٶتەرگەن, ۇستازى گەراسيموۆ ەكەن.
– جاڭا عانا ۆەنەرادان ەسٸتتٸم, - دەيدٸ ميحايل ميحايلوۆيچ ساڭقىلداپ. – قازاقستاننىڭ ساعان ٶكپەسٸ جوق. ريزا شىعار. ەكٸ بٸردەي ٷلكەن ٸس تىندىردىڭ. قۇرمەتپەن شىعارىپ سالعالى جاتىر ما? ٶڭٸرٸڭە بٸردەڭە تاقتى ما ٶزٸ?
– قايدان بٸلەيٸن, ريزا شىعار. قازاقتار جاقسى كٶرگەنٸن ٸشٸندە ۇستايتىن, اشىپ ايتپايتىن حالىق قوي. راس قۇرمەتتەپ, شىعارعالى وتىر. ال ماراپاتقا كەلسەك, ۇياتتىمىن. ەكٸ قاعاز ۇسىنعان, تۋالەتتەرٸڭە قويىڭدار دەپ قايتا ٶزدەرٸڭە جاقسىلىق جاساپ كەتتٸم. ...كٶيلەگٸم ەمەس, كٶڭٸلٸم توزدى».
سۇمدىق سىردىڭ بەتٸ اشىلادى!
ماحامبەتتٸڭ باسىن ٸزدەگەن نوەلدٸڭ جارى بٶتەن ۇلت. ٶزگە ۇلتتان جار تاپقان ەليحان, مۇحتار سەكٸلدٸ ۇلىلار حالٸ ەرٸكسٸز ەسكە تٷسەدٸ. جاۋابى دا وسىندا!
قۇرمەتپەن شىعارىپ سالماعان ٶز جۇرتى گەراسيموۆتٸڭ الدىندا نوەلدٸڭ جٸگەرٸن سٶگەدٸ.
«التىن ەردٸڭ باتقانىن, يەسٸ ەمەس – ات بٸلەر,
ەر جٸگٸتتٸڭ قادٸرٸن تۋىسى ەمەس – جات بٸلەر».
ا. بەك رومان ارناعان ەر قازاق باۋىرجان, شەتتە قادٸرلٸ قۇرمانعاليەۆتەر, قۇدايبەرگەندەر ساناعا شەگە قاعادى.
وسىنىڭ بەرٸن راحىمجان-سۋرەتكەر سيپاي ايتادى,
مىقتى بولساڭ ۇعىپ كٶر! باستى ٸزدەۋگە مازاسىز, جۇرتقا ۇناماس قۇراقتاي جان كٸرٸسەدٸ.
«اسا قادٸرلٸ حالىقارالىق «بەيتەرەك» قورىنىڭ تٶراعاسى نٷري ٸنٸم», - دەپ باستادى حاتىن شاتىراش جولدان شىعىپ كەتپەي. – ەلٸمٸزدٸڭ مەدەنيەتٸ مەن تاريحىندا ھەم ٸلٸم-بٸلٸمٸنە ٶزٸڭٸز باسقاراتىن قور باس يە بوپ وتىر. ارماندا كەتكەن ارىستاردىڭ اتى جاڭعىردى. جازعان ەڭبەكتەرٸ ەلمەن تابىستى. جاقسىنىڭ قادٸرٸن كەش بٸلەتٸن قاسقا حالىقپىز عوي. جە, اۋىلداعى جامان شالدىڭ حاتىن ەجٸكتەپ وتىرۋعا ۋاقىتىڭ قايدان تابىلسىن. توق ەتەرٸنە كٶشەيٸن. وسىدان ون جىل بۇرىن نوەل دەگەن عالىم بالا بابامىز ماحامبەتتٸڭ كٶرٸن قازىپ, باسىن دورباسىنا سالىپ, الماتىعا الىپ كەتكەن. مٷسٸنٸن جاسايمىن, قايتادان تٸرٸ قالپىنا كەلتٸرەم دەپ. و بالا مەسكەۋگە كٶشٸپ كەتٸپتٸ. ماعان قايتا-قايتا حات جازعان ەكەن, ونى ەلگٸ كٶكتەمەگٸر اۋىل ەكٸمٸ قاراۋىل بەرمەي, قۇيرىعىنىڭ استىنا باسىپ وتىرىپتى. ەندٸ سول بابامىزدىڭ باسى قاراۋسىز قالىپ, جوعالىپ كەتٸپتٸ دەپ ەسٸتتٸم. بٸر ميلليون ادام سىيعان الماتىعا ماحامبەتتٸڭ قۋ باسى سىيمادى ما? جوعالعان باستى تاپتىرىپ بەرۋٸڭٸزدٸ سۇرايمىن. سٸزدٸڭ پەرمەنٸڭٸز بولماسا, بٸزدەن قايران كەتتٸ. باستى ۇلى دەنەسٸنە قوسىپ جەرلەمەيٸنشە, مەندە مازا جوق. ارۋاققا جات, ازاماتتىققا سىن عوي, اينالايىن! ال ايىپقا بۇيىرماڭىز. ٶتٸنٸش يەسٸ – قۇراق قارت».
جۇرت ٸشٸندەگٸ قۇر تۇعىر ەمەس, قاراپايىم عانا اقساقال كٸرٸسەدٸ... ەلدٸڭ جوعىن, ەل ٸشٸندەگٸلەر عانا ٸزدەرٸ انىق. تٶبەدەگٸ تٶرە ەمەس.
ماحامبەتتٸڭ باسىنا يە بولىپ دەۋرەن مەن ايىم عانا قالادى. ەلدٸڭ ەرتەڭٸ دە وسىلار, كەلتەگٸ دە وسىلار.
«بەرٸ دە ايىمنىڭ ايتقانىنداي بولدى. كٶلدەنەڭ قاعىلعان اعاش-يىققا مويىن جاساپ, وعان باس سٷيەكتٸ ابايلاپ ورناتىپ, ٷستٸنە شاپان جابۋى مۇڭ ەكەن, كەدٸمگٸ جەرتٶلەنٸڭ بٸر مٷشەسٸندەي بولدى دا قالدى. كٶڭٸلٸندەگٸ ٸستٸ تىندىرعان سوڭ, ەكەۋٸ ىستىق شاي ٸشكەن. ەڭگٸمەمەن وتىرعاندا تٷن ورتاسى اۋىپتى. ايىمنىڭ قالتا تەلەفونى شىر ەتە تٷسكەن. قوڭىراۋ شالعان شەشەسٸ قاشقارييا ەكەن. بٸردەن دٷرسە قويا بەردٸ.
– قانشىق, بٸز سەنٸ عالىم بولادى دەپ تاسىنىپ جٷرمٸز. تٷنٸمەن قىدىراسىڭ. قايت, قازٸر. شاشىڭدى تالداپ جۇلىپ قولىڭا بەرەيٸن! - دەگەن داۋىس ساڭقىلداپ كەتتٸ.
عىلىمدا دەلەلدەنگەن جايت, قازٸر ەكەۋٸ دە ەلەس-بەينەگە اينالادى. تٸرٸسٸندەگٸ ايتىس-تارتىستى, ٶكپە-نازدى تاعى قايتالار, - دەپ ايىم قالشىلداپ قورقىپ, دەۋرەننٸڭ قۇشاعىنا كٸرە تٷستٸ».
وتارباەۆ تۋىندىسى كٷردەلٸ جاڭالىقتارعا تولى, «بۋكەر» سىيلىعىن العان «باردوداعى لينكولن» شىعارماسىنىڭ اۆتورى دجوردج سوندەرستٸڭ تۋىندىسىنا ۇقسايدى. پول وستەردٸڭ «4,3,2,1» شىعارماسى دا وسىنداي ەدٸسكە سٷيەنگەن. قازاق جازۋشىسى راحىمجان وتارباەۆ ەلەمنٸڭ بار ەدەبيەتٸنٸڭ تەسٸلٸن مەڭگەرگەن, ەشكٸمنەن كەمشٸنٸ جوق. ەتتەڭ, تالداۋشىسى كەمباعال...
«جەڭگٸر: – جولدىڭ بەرٸ سوقپاق بولارىن, موينىڭ – قازىق, كەللەڭا توقپاق قونارىن سەزسەڭ نەتتٸ, ماحامبەت. بٸر جاعىم – ٶرت, بٸر جاعىم – قۇلاما جار. بارىڭدا باپتامادىم. ەندٸ تاپتايمىن. ەسٸڭدە بولسىن!
ماحامبەت: – تۇرىساتىن جەرٸڭدٸ ايت! كٸنە – ٶزٸڭنەن. نار جايىلار كٶڭٸلدٸڭ جايلاۋىنا ٶڭشەڭ توقال ەشكٸنٸ ويناقتاتا الماسپىن.
بوزعىلت مۇنار سەيٸلٸپ جٷرە بەردٸ. جەڭگٸر دە كٶزدەن عايىپ بولعان. قۋ باس تا شاپان جامىلعان قالپى تىنشىعان».
ياعني ٶتكەن كٷندەر بٷگٸنگٸ بيٸكتەن تالدانادى, اۆتور ٶز پٸكٸرٸن ۇسىنادى.
«– ٶزٸڭ نادانسىڭ, - دەدٸ يسا ەكٸمدٸ الا تۋىنىڭ ۇشىمەن تٷرتٸپ.
– مەن جاھانداسپايمىن. بەرٸ ورتاق. قاتىن-بالاڭ دا ورتاق پا, سوندا? ٸشەر اسىڭ, كيەر كيٸمٸڭ... جاپاندا جالعىز ٶلەرمٸن. كٶرشٸ اۋىلعا سىيماي قاڭعىپ كەلگەن يت. ساعان قور قىلعانشا, سول باستى ٶزٸم بارىپ تاۋىپ الىپ كەلەمٸن.
– ماحامبەتٸڭمەن قوسا قۇرى, زەنتالاق!
– نە دەدٸڭ? قايتالا!
– وتتاما!
بٸر-بٸرٸنە تىڭ كٷشپەن قايتا ۇمتىلعان ەكٸم مەن وپپوزيتسيونەردٸ حاتشى قىز, شوپىر بالدىز, بۋحگالتەر بويداق كەلٸنشەك تاعى دا اراشالاپ ەكەتٸستٸ...»
بۇل جاھانداسۋ دەپ ٶز ٶتكەنٸن ۇمىتقان ەكٸم مەن سوعان قارسى يسا, قۇراق ەرەگەسٸ. ەلەمنٸڭ جاقسى-جامانىن جۇرتقا تاسىپ, شىن اسىلىن ۇمىتقان ەكٸم جايى دا تاۋانسىز تٷسٸندٸرٸلەدٸ.
راحىمجان ەلمەن بٸرگە, ەكٸمنەن بٶلەك, جۇرتقا جانىاشىماستان جىراق.
«– جاعداي وسى جٸگٸتتەر,-دەدٸ تٶراعا ورنىنان كٶتەرٸلٸپ, تەرەزە الدىنا بارعاسىن. – ەلٸ كٷنگە دەيٸن ارىس دەيمٸز, اقتاڭداق دەيمٸز. بار تٸرلٸك كٸتاپ شىعارۋدان اسپاي جاتىر. شەتەل مۇراعاتتارىندا جٷزدەگەن, مىڭداعان قۇندى قۇجاتتار بار. كٸم ولاردى ەلٸمٸزگە قايتارىپ, رۋحاني اينالىسقا سالماق? قاشانعى شىرىلداي بەرۋگە بولادى? ەل-فارابيٸمٸز ايدالادا قالدى. بەيبارىس داماسكٸدە جاتىر. جالاڭتٶس باھادٷردەن ايىرىلدىق. شەكەرٸمنٸڭ سٷيەگٸن الپىس جىلدان سوڭ قۇدىقتان جٸلٸكتەپ تەرٸپ الدىق. مۇستافا شوقاي بولسا جات توپىراقتا. سىرىم مەن قاراتاۋدى ۇمىتۋعا اينالدىق. ەندٸ قولىمىزدا تۇرعان ماحامبەتتٸڭ باسىن جوعالتۋ. مەن مۇنداي سۇمدىقتى ەستٸگەن ەمەسپٸن...»
بۇل يماش – يمانعالي وبرازى, تٶردە جٷرگەن ۇلت مٷددەسٸن كٶزدەگەن جان سٶزٸ. جازۋشى بيلٸك بٸتكەن اققۇلا ۇلتسىز ەمەس, ەل جايىن ويلار جۋان جٸلٸك, جۇرتجاندىلار بار دەپ سەندٸرەدٸ.
رومان كەيٸپكەرٸ نوەل امەريكادا جٷرگەندە, ماحامبەت باسىن ٸزدەۋدٸڭ جاڭا بٸر كەزەڭٸ باستالادى.
«– مەسەلەن, حالىقارالىق «بەيتەرەك» قورى ماحامبەت ەسكەرتكٸشٸنە كونكۋرس جارييالايدى. ول ٷشٸن زەرتحانالاردىڭ بٸرٸندە, جەكە قولدا ساقتالعان ۇلى اقىننىڭ ٶز باس سٷيەگٸ قاجەت. باستى ەكەلٸپ بەرگەن زييالى ازاماتقا مىناداي مٶلشەردە سىياقىمىز بار, دەسەك ٷيلەسە كەتپەي مە?
– تاپتىڭ, - دەدٸ مينيستر قالا ەكٸمٸن قۇشاقتاپ. – كەل, بٸر شىنىاياق شاي ٸشەيٸك. تٶراعا شەتەلدٸك ٸس-ساپاردان ورالسىمەن تەزدەتٸپ شەشٸم الۋىن ٶتٸنەيٸك.
– كەلٸستٸك... »
مول اقشا ويدان-قىردان اقشا ساۋعان ارام بەزدەردٸ, قازاقتان قازىنا جاساعان ابراام, سلاۆا, ەلٸم, جوريك سەكٸلدٸ الاياقتاردى كٶز الدىمىزعا توسادى. ەل بايلىعىن توناعان جات مۇرىنداردى كٶرسەتەدٸ.
«– سلاۆ, كەشە «روسسييا 24» كانالىنان بەرٸلگەن جاڭالىقتى كٶردٸڭ بە? – دەگەن اينالاسىنا ابايلاپ كٶز ساپ.
– جوق.
– ەندەشە تىڭدا. قازاقتاردىڭ ەرتەدە ٶلگەن بٸر اقىنىنىڭ باسى جوعالىپ كەتٸپتٸ.
– جوعالسىن.
– ٶي, سەندە بٸر... سونى تاپقان جانعا بٸر ميللون دوللار اقشا ۇسىنىپتى.
– ونى قايدان تابامىز?
– قاجەتٸ جوق. ەندٸ اقىلداساتىن شارۋا بار. سەنٸڭ قولىڭنان كەلەدٸ.
– ايتا بەر.
– مۇسىلماندار ٶز باستارىنا يە بولا الماي جٷرٸپ... ٶلگەندەردٸڭ باسىن ٸزدەۋگە شىعىپتى. قاپى قالمايىق.
– تاپسىرما قانداي?
– ەرميتاجدىڭ قويمالارىنىڭ بٸرٸندە كەنەسارىنىڭ باسى ساقتاۋلى. مەن جولاي المايمىن. قۇيرىعىمدا قوڭىراۋىم بار. سەنٸڭ جٶنٸڭ بٶلەك. ەزٸرگە ٶمٸربايانىڭ تازا. قىراعى كٶزگە ٸلٸنبەگەسٸڭ.
– سوندا...
– سول باستى الۋىمىز كەرەك. ساقتاپ قويامىز. قازاقتار تٷبٸ ونى دا ٸزدەيدٸ. سول كەزدە ساۋدا قىزادى. قىمباتقا ٶتكٸزەمٸز.
– قيىن.
– كٷزەتشٸنٸڭ تٸلٸن تاپ. قالعانى وڭاي. جولىن ٶزٸم ايتام.
– ويلاپ تاپپايتىنىڭ جوق, شەف!
– پايدا ورتاق. جارما-جار! كەلٸستٸك پە! ەكەل قولدى! »
سۇراقتى, كاتەحەزيس سەكٸلدٸ تٷسٸنٸكتٸ ەرٸ تەرەڭ ديالوگ, سۇحباتتاردى, كەيٸنگٸدە ايتىلىپ جٷرگەن «فيلوسوفييالىق سۇقباتتارعا دا» راقىمجانداي جازۋشى كٶپ مەن بەرەدٸ. سۋرەتتەپ, سوزىپ جالىقتىرماي قىسقا تٷسٸندٸرەدٸ, شىن شەبەردٸڭ شەدەۆرٸ كٶزگە ۇرادى... ٶز باستارىنا يە بولا الماي جٷرٸپ,- دەگەن ٷكٸمدەي سۇمدىق سٶزدٸ اۋىزعا الادى تۋىندىگەر.
«– ات دەيم, يتتٸڭ كٷشٸگٸ! – دەپ جۋان پولكوۆنيك دامبالشاڭ جٷگٸرٸپ سولداتتاردى قارعاپ-سٸلەپ جٷر. قۇتقارمادى. الا اتتىڭ بٸرٸ سوزىلا بارىپ وماقاسا قۇلاعان. وق يەسٸن دە جايراتىپ سالىپتى. جٷز قارالى سولدات قالىڭ جاۋدىڭ بەتٸن قايىرعاننان بەتەر انداعايلاپ جٷگٸرٸسكەن. ەكٸنشٸسٸ ٷندٸس سونادايدان وراعىتا شاۋىپ جولداسىنا الدىمەن جەتتٸ. اجال وق تيگەن. قايران جوعىن كٶردٸ. كٶردٸ دە ات ٷستٸندە تۇرىپ جولداسىنىڭ باسىن كەسٸپ العان. ٷش باس قورجىنىندا كەتٸپ بارا جاتتى. بيٸك شىڭعا الا ات بيلەپ كٶتەرٸلدٸ. تالتاقتاپ جٷگٸرگەن جٷز قارالى سولدات بۇل كەزدە باسسىز دەنەگە ەزەر جەتكەن.
– ەي, پولكوۆنيك, مەن – اپاچيمٸن!
تاۋ جاڭعىرتقان داۋىستان بوزعىلت مۇنار كٶشٸپ جٷرە بەرەدٸ.
ەسٸن ەرەڭ جيىپ, شاتىرىنا ورالعاندا حارلين مۇنى كٷتٸپ وتىر ەكەن.
– ٷرەيلەنبە, باۋىر, - دەگەن ول مۇنىڭ يىعىنا قولىن سالىپ. – بۇل – ەلەس. ٶتكەن كٷندەر ەلەسٸ. جيٸ-جيٸ قايتالانادى. ۋاقىتتىڭ قۇپيياسى شىعار. سەن اپاچيدٸڭ بٸر عانا ەرلٸگٸنە كۋە بولدىڭ. ال, ول جاۋلارىمەن وتىز جىل وسىلاي ارپالىستى».
سۇمدىق كٶرٸنٸستٸ جازۋشى ەدەيٸلەپ نازارعا توسادى. جولداسىنىڭ باسى قورلانباسىن دەپ, ٶزٸ كەسٸپ ەكەتكەن اپاچي تاعدىرى ايانىشتى دا, تٷسٸنٸكتٸ دە قازاق ٷشٸن. قازاق پەن ٷندٸس تاريحى ورتاق. جەر ەگەسٸن قۇرتىپ بارىپ, جەرگە يە بولۋ مٷمكٸن ەكەنٸ انىق. نوەلدەي ۇلت بالاسى وسىنى قينالا ويلايدى...
«نوەل وسى قۇرلىققا ٶكشە كٶتەرەردە دجرونيمونىڭ تاريحىن ەجٸكتەي وقىعان. بار-جوعى وتىز سەگٸز جٸگٸتٸمەن قوسا ۇرىس سالعان ەر عوي. سوڭىنا قيقۋلاپ تٷسكەن بەس مىڭ ەسكەر وتىز جىل بويى قۇرىقتاي الماعان. كەيٸننەن گەنەرال نەلسون مايلزعا ٶزٸ كەپ بەرٸلەدٸ. وندا دا قارا باسىنىڭ قامى ەمەس. بٸر ۋىس حالقىن تٷگەلدەي قىرىپ الۋدان ساقتانىپ. باسقىنشىنىڭ ۋەدەسٸ – سىناپ ٷستٸندە سىرعيدى. اقىرى سيەتا بۋش اپاچيدٸڭ قۋ باسىن كٶردەن كەرٸ قازدىرىپ العان.
– نە ٷشٸن?
– اقش-تىڭ ەسكەرگە جاڭادان الىنعان ەر جاۋىنگەرٸ اتامنىڭ باس سٷيەگٸن سٷيٸپ انت بەرەدٸ.
– انت?
– يە. جاۋىمەن قاتال دا مەيرٸمسٸز تٸپتٸ شەكتەن شىققان قانٸشەر بولام دەپ! سول ٷشٸن دە قايتارار ەمەس.
تۇلا بويى تٷگەل شىرىلداپ نوەل سەڭ سوققانداي كٷيگە تٷستٸ. الماتىداعى شاعىن پەتەرٸ... وي مەڭدەپ, جٷيكە توزعان شاق... ماحامبەتتٸڭ باس سٷيەگٸ... ماڭدايىندا عايىپتان پايدا بولا كەتكەن جازۋ... نە دەپ ەدٸ? «يسٸ مۇسىلماننىڭ جاقسىسى مەن جايساڭى – تاعدىرىڭ وسى. تاڭدا دا جۇبان». تاڭ الدى ەدٸ. كٶزٸ كٸلەگەيلەنٸپ قايتا-قايتا ٷڭٸلگەن. اپىر-اۋ, نە دەيدٸ? عازيز باسىمىزعا قىلىشتان باسقا نەرسە بۇيىرماعان با?» ك.مارلو مەن ت.كيد تەكتەس ٸشكٸ ويتولعانىسقا كٶپ مەن بەرەدٸ جازۋشى. كەيٸپكەرمەن بٸرگە وقىرماننىڭ جانى اۋىرادى, بۇل «قوسالقى تولعانىس».
نوەل گەنەرال نەلسون مەيلزدٸڭ امەريكا پرەزيدەنتٸنە جازعان حاتىن وقىپ, جان شارشاتادى, جٷرەگٸن كٷيرەتەدٸ.
«...ٷندٸستەردٸڭ باس اساۋ ٷشٸن بۇتاعى ينك, ماييا جەنە اپاچي تايپاسىن ٶزارا الاۋىز ەتتٸك. قارۋ-جاراق بەردٸك. ٸشٸمدٸككە قۇمارلاندى. بەسەكەلەستٸكتٸ قىزدىرتىق. بيلٸككە تالاستىردىق. اقىرى بۇلار بٸر-بٸرٸن مالشا باۋىزدادى. ۇلتتىق نامىسى ٶشتٸ... وپ-وڭاي قولعا تٷستٸ. بۇل تەجٸربيەنٸ بولاشاقتا ٶزگە دە حالىقتارعا قولدانسا كەرەمەتتەي نەتيجە بەرەدٸ دەپ بٸلەمٸن. تاپسىرماڭىز تولىقتاي ورىندالدى...»
« – تٷسٸنٸكتٸ, - دەگەن بۇل سٶزگە سٶز تاپپاي.
– سول پرەزيدەنت كەيٸننەن بەيبٸتشٸلٸكتٸ قولداعانى ٷشٸن نوبەل سىيلىعىن يەمدەندٸ, - دەدٸ حارلين. – گازەت كٶشٸرمەسٸن ساعان بەرەيٸن دەپ الىپ شىققام. بٸر قاجەتتەرٸنە جارار. سالىپ ال.
مەحيكو – مەسكەۋ رەيسٸنە وتىرعىزۋ باستالعان. نوەل جەدەل باسىپ ٶتە بەردٸ. ەلگە دەگەن بەيشارا بٸر ساعىنىش بويىن ەبدەن مەڭدەنگەن-دٸ...»
رومان سوڭى مٷلدەم ەرەكشە اياقتالادى. سٸزبەن بٸز ويلاعانداي ەمەس, شۇعىل شەشٸممەن تٷگەسٸلەدٸ...
تٷگەسٸلدٸ مە دەگەن وي, كەۋدە بۇزادى...
«– يت جىلعى توستاقاندى تاۋىپ مەز بولۋىن, - دەپ قاشقارييا باستىرمالاتىپ كەلە جاتتى دا, ويىنا ەلدەنە تٷسكەندەي كٸلت كٸدٸردٸ. – ال, ەلگٸ توستاقانعا نە دەپ جازىپتى?
ەكٸ توستاعانداعى جازۋدى قوسىپ وقىسا: «مەن دە سەندەي بولعانمىن, سەن دە مەندەي بولارسىڭ» دەگەن سٶز شىعادى. – ايىم الدىنداعى كەسەسٸن ىسىرىپ, ورنىنان كٶتەرٸلدٸ.
– توقتا. مىناۋ يت تٸرلٸكپەن جاعالاسا-جاعالاسا سەن دە مەندەي بولارسىڭ. دۇرىس ەكەن. ال, ايتشى ەلگٸ نوەلدٸڭ سەندە ادرەسٸ بار ما? ەلدە تۇراق-مەكەنٸ جوق ەل قىدىرىپ, سۋ سىدىرىپ قاڭعىپ جٷرگەن بٸرەۋ مە?
تاڭ اتقالى ارناسىنا سىيماي دٶڭبەكشٸپ, جازىقسىز جاعالاۋدى قاپقان جايىق قانا جەل ەكپٸنٸ باياۋلاپ, بٸرتە-بٸرتە ساباسىنا تٷسكەن. تولقىندار ىڭعاي-تٶكپە قالپى كٶتەرٸلٸپ-باسىلىپ مۇڭدى كٷي كەشٸپ جاتتى.
«مەن دە سەندەي بولعانمىن, سەن دە مەندەي بولارسىڭ» دەگەن كيەلٸ سٶزدٸڭ قۇپيياسىن اشۋعا ەلٸ ەشكٸم تەۋەكەل ەتكەن جوق.»
نوەلدەي عالىم قازاق قانا ەمەس, ٷندٸس ٸشٸندە دە جٷرٸپ, قولامتاسى ٶشكەن ەلدٸڭ قايعىلى عۇمىرىن-ەسكەرتە ايتادى, شەگەلەپ ۇعىندىرادى...
قازاق پەن ٷندٸستٸڭ حەلٸ قانداي دەگەن, باسىنا تاس بايلاۋلى ويلاردى – پاراسات مۇحيتىنا قايتا شىقپاس زٸل سالماقپەن, جان ەزە لاقتىرادى.
«باس تابىلعاننان كەيٸن بٸز باسىمىزدى تاپتىق پا?» دەگەن سارتاپ ويلار جٷرەكتە جانباستاپ جاتىپ جان اۋىرتادى, كەيٸنگٸ قازاققا جٷك ارتادى...
روماننىڭ سوڭعى بەتٸ – سٸزدٸڭ مۇڭ كٸتابىڭىزدىڭ بٸرٸنشٸ بەتٸن اشقىزادى...
راحىمجان انىق داۋسىز, تالاسسىز, دەلەلٸ مول ۇلى جازۋشى...
ول ٷشٸن شىعارمالارى سٶيلەيدٸ ەندٸ!
«مەن دە سەندەي بولعانمىن...» دەيدٸ راقىمجان وتارباەۆ!
سەرٸك ەلٸكباي, ەدەبيەتتانۋشى
