Úkimet Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Jasandy intellekt dáýirindegi Qazaqstan: ózekti máseleler jáne ony túbegeili tsifrlyq ózgerister arqyly sheshý» atty Qazaqstan halqyna Joldaýyynda bergen tapsyrmalaryn oryndaý aiasynda Soltústik Araldy qalpyna keltirý jáne Kaspii teńiziniń sý resýrstaryn saqtaý jónindegi keshendi sharalardy júzege asyrýda. Atap aitqanda, Prezident Araldy qalpyna keltirý jumystaryn jalǵastyrýdy, sondai-aq seriktes eldermen birlesip, Kaspii teńizin saqtaý jónindegi memleketaralyq baǵdarlama ázirleýdi qolǵa alýdy tapsyrdy, dep habarlaidy ult.kz Úkimettiń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Negizgi sharalar sý aidyndaryndaǵy sý deńgeiin arttyrýǵa baǵyttalǵan sheshimderdi ázirleý jáne engizýdi, bioalýantúrlilikti saqtaý men qalpyna keltirýdi qamtidy. Sonymen qatar Kaspii teńiziniń florasy men faýnasyna ǵylymi zertteýler júrgizilip, Aral teńiziniń qurǵaǵan tabanynda shóleittenýge qarsy is-sharalar júzege asyrylýda.
Soltústik Araldaǵy sý kólemi 23,4 mlrd tekshe metrge jetti
Soltústik Araldaǵy sý kólemi artyp keledi. Búginde munda 23,4 mlrd tekshe metr sý jinaldy. Salystyrmaly túrde aitqanda, 2022 jyly bul kórsetkish 19 mlrd tekshe metrdi, 2023 jyly – 21 mlrd tekshe metrdi, 2024 jyly – 22 mlrd tekshe metrdi, al ótken jyldyń qorytyndysy boiynsha 23 mlrd tekshe metrdi quraǵan. Jyl basynan beri teńizge shamamen 1,5 mlrd tekshe metr sý jiberildi.
Bul dinamika Qazaqstannyń 20 jyldan astam ýaqyt boiy júrgizip kele jatqan júieli jumysynyń nátijesi. Osy kezeńde Soltústik Araldyń aýmaǵy 36%-ǵa ulǵaiyp, sý kólemi eki esege jýyq artty, al mineraldaný deńgeii eki ese tómendedi. Bul sý aidynyndaǵy tiri organizmder men ekojúieniń qalpyna kelýine yqpal etti.
Qol jetkizilgen kórsetkishterdi saqtaý maqsatynda Sý resýrstary jáne irrigatsiia ministrligi jyl saiyn Syrdariia ózeniniń arnasy arqyly keminde 2 mlrd tekshe metr sý jiberýdi qamtamasyz etedi.
Úkimet Dúniejúzilik bankpen birlesip, Soltústik Araldy qalpyna keltirýdiń kelesi kezeńin ázirledi. Joba Kókaral bógetin rekonstrýktsiialaýdy jáne Baltyq júiesi boiynsha sý deńgeiin 44 metrge deiin kóterýdi kózdeidi. Aldaǵy 5–6 jyl ishinde sý aidynynyń aýmaǵyn 3,9 myń km²-ge deiin, al sý kólemin 34 mlrd m³-ge deiin ulǵaitý josparlanýda.
Bir mezgilde Túrkistan jáne Qyzylorda oblystarynyń Aral–Syrdariia basseininde irrigatsiialyq júielerdi jańǵyrtý jáne avtomattandyrý boiynsha 160-tan astam jobany júzege asyrý josparlanýda. Bul sý resýrstaryn tiimdirek paidalanýǵa jáne únemdelgen sý kólemin Soltústik Aralǵa jiberýge múmkindik beredi.
Araldyń qurǵaǵan túbindegi orman melioratsiialyq jumystardyń aýdany 1,1 mln gektarǵa jetti
Soltústik Araldaǵy sý deńgeiin kóterý jónindegi sharalarmen qatar, Úkimet teńizdiń qurǵaǵan túbinde orman melioratsiiasy jumystaryn jalǵastyryp jatyr. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáikes munda qurylatyn sekseýil alqaptarynyń aýmaǵy 1–1,5 mln gektarǵa jetkizilýi tiis.
Búginde Aral teńiziniń túbine 3,4 myń tonna sekseýil tuqymy men galofitti ósimdikter egildi, 56,2 mln sekseýil kósheti otyrǵyzyldy. Orman melioratsiialyq jumystardyń jalpy kólemi 1,1 mln gektarǵa jetti. Óńirde júrgizilip jatqan jumystardy ǵylymi turǵydan súiemeldeý maqsatynda Qazaq orman sharýashylyǵy jáne agroorman melioratsiiasy ǵylymi-zertteý institýtynyń filialy quryldy. Sonymen qatar kóshet materialyn ósirý úshin jeke baza qalyptastyrylýda: jylyna 3 mln kóshet óndirýge qaýqarly, aýmaǵy 33 gektar orman tálimbaǵynyń qurylysy aiaqtaldy.
Sonymen qatar Aral teńiziniń qurǵaǵan túbinde orman tálimbaǵyn qurý júrgizilýde. Jergilikti qurǵaq jaǵdaida kóshetterdi ósirý olardyń beiimdelýin, tirshiligin jáne qurylatyn orman jelekteriniń sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstan Kaspiidi saqtaý boiynsha ǵylymi jáne memleketaralyq yntymaqtastyqty kúsheitýde
Eýropa men Aziianyń túiisken jerinde ornalasqan Kaspii teńizi álemdegi eń iri jabyq sý aidyny bolyp sanalady. Onyń aýdany shamamen 390 myń km2, sý kólemi – shamamen 76 myń km3, jaǵalaý syzyǵynyń uzyndyǵy – 6,5 myń shaqyrym.
Kaspii teńizine jyl saiyn 130 ózen quiady, orta eseppen 290 km3 sý ákeledi. Onyń basym bóligi Edil ózenine tiesili – shamamen 80%, Jaiyqtyń úlesi – 3,5%. Basqa iri ózenderdiń qatarynda Kýra, Sýlak jáne Samýr bar. Jaiyq-Kaspii basseini boiynsha 2025 jyly Jaiyq ózeninen Kaspii teńizine 6 km3, al Qiǵash ózeninen 4,9 km3 sý keldi. 2026 jyly osy eki ózennen kelgen sýdyń jiyntyq kólemi shamamen 7,3 km3 boldy.
Qazaqstan Kaspii teńizin saqtaýǵa baǵyttalǵan birlesken tásilderdi dáiekti ilgeriletýde. 2025 jyly Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń keńeitilgen otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ShYU-nyń Sý máselelerin zertteý ortalyǵyn qurý jóninde bastama kóterdi.
Osy jumysty jalǵastyrý aiasynda Qazaqstan Kaspii teńizin saqtaý jónindegi memleketaralyq baǵdarlamany ázirleýge jáne beiindi ǵylymi-zertteý institýtyn qurýǵa daiyndyq júrgizýde. Sonymen qatar Kaspii teńiziniń sý resýrstaryn saqtaý jónindegi jaǵalaýdaǵy memleketterdiń qatysýymen memleketaralyq baǵdarlamany ázirleý jumystary júrgizilýde.
Halyqaralyq yntymaqtastyqty damytý jónindegi praktikalyq sharalar Aqtaýda ótken Kaspii teńizi jónindegi joǵary deńgeidegi dialog aiasynda talqylandy. Oǵan memlekettik organdardyń, diplomatiialyq korpýs pen BUU júiesiniń, halyqaralyq uiymdardyń, ǵylymi qoǵamdastyq pen sarapshylardyń ókilderi qatysty. Basty nazar – teńiz deńgeiiniń tómendeýine, bioalýantúrlilikti saqtaýǵa, lastanýǵa jáne teńiz qoqysyna qarsy kúreske, monitoring pen derekter almasý júiesin jetildirýge, sondai-aq halyqaralyq qarjylandyrýdy tartýǵa aýdaryldy.
Dialog aiasynda Japoniia Úkimetiniń qoldaýymen júzege asyrylatyn «Kaspii teńizi deńgeiiniń tómendeýi jaǵdaiynda ornyqtylyqty arttyrý» jobasy iske qosyldy. Joba Kaspiidiń taiyzdanýynyń saldaryn baǵalaý jáne azaitý úshin ǵylymi derekter men tsifrlyq quraldardy qoldanýdy kózdeidi.
Sonymen qatar BUU Damý baǵdarlamasymen jáne halyqaralyq seriktestermen birlesip teńiz jáne jaǵalaý resýrstaryn basqarý, ainalymdy ekonomikany damytý, qaldyqtardy basqarý júiesin jetildirý jáne plastik qaldyqtarmen lastanýdy azaitýǵa baǵyttalǵan jobalar kesheni ázirlenýde. Kaspiidiń bioalýantúrliligin, onyń ishinde Kaspii itbalyǵyn jáne onyń meken etý ortasyn saqtaý da jumystardyń mańyzdy baǵyttarynyń biri.
Transshekaralyq sý resýrstary máselesi boiynsha Qazaqstan barlyq kórshiles memlekettermen quqyqtyq bazany qalyptastyrýdy aiaqtady. Sý resýrstaryn birlesip paidalaný salasyndaǵy turaqty ózara is-qimyl men úilestirýdi qamtamasyz etetin ekijaqty komissiialar qurylyp, jumys istep keledi.
Byltyr on jylǵa sozylǵan kelissózderdiń qorytyndysy boiynsha Ózbekstanmen transshekaralyq sý nysandaryn birlesip basqarý jáne utymdy paidalaný týraly kelisimge qol qoiyldy.
Qalyptasqan sý diplomatiiasy men Syrdariia ózenindegi sý qoimalarynyń jumys rejimderi jónindegi kelisim arqasynda sońǵy jyldary Soltústik Aral teńizine, onyń ishinde sýy az kezeńderde de sýdyń turaqty kelýi qamtamasyz etildi.
