ٷكٸمەت مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاساندى ينتەللەكت دەۋٸرٸندەگٸ قازاقستان: ٶزەكتٸ مەسەلەلەر جەنە ونى تٷبەگەيلٸ تسيفرلىق ٶزگەرٸستەر ارقىلى شەشۋ» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىىندا بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ اياسىندا سولتٷستٸك ارالدى قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ سۋ رەسۋرستارىن ساقتاۋ جٶنٸندەگٸ كەشەندٸ شارالاردى جٷزەگە اسىرۋدا. اتاپ ايتقاندا, پرەزيدەنت ارالدى قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋدى, سونداي-اق سەرٸكتەس ەلدەرمەن بٸرلەسٸپ, كاسپيي تەڭٸزٸن ساقتاۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتارالىق باعدارلاما ەزٸرلەۋدٸ قولعا الۋدى تاپسىردى, دەپ حابارلايدى ult.kz ٷكٸمەتتٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.
نەگٸزگٸ شارالار سۋ ايدىندارىنداعى سۋ دەڭگەيٸن ارتتىرۋعا باعىتتالعان شەشٸمدەردٸ ەزٸرلەۋ جەنە ەنگٸزۋدٸ, بيوالۋانتٷرلٸلٸكتٸ ساقتاۋ مەن قالپىنا كەلتٸرۋدٸ قامتيدى. سونىمەن قاتار كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ فلوراسى مەن فاۋناسىنا عىلىمي زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلٸپ, ارال تەڭٸزٸنٸڭ قۇرعاعان تابانىندا شٶلەيتتەنۋگە قارسى ٸس-شارالار جٷزەگە اسىرىلۋدا.
سولتٷستٸك ارالداعى سۋ كٶلەمٸ 23,4 ملرد تەكشە مەترگە جەتتٸ
سولتٷستٸك ارالداعى سۋ كٶلەمٸ ارتىپ كەلەدٸ. بٷگٸندە مۇندا 23,4 ملرد تەكشە مەتر سۋ جينالدى. سالىستىرمالى تٷردە ايتقاندا, 2022 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 19 ملرد تەكشە مەتردٸ, 2023 جىلى – 21 ملرد تەكشە مەتردٸ, 2024 جىلى – 22 ملرد تەكشە مەتردٸ, ال ٶتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 23 ملرد تەكشە مەتردٸ قۇراعان. جىل باسىنان بەرٸ تەڭٸزگە شامامەن 1,5 ملرد تەكشە مەتر سۋ جٸبەرٸلدٸ.
بۇل ديناميكا قازاقستاننىڭ 20 جىلدان استام ۋاقىت بويى جٷرگٸزٸپ كەلە جاتقان جٷيەلٸ جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸ. وسى كەزەڭدە سولتٷستٸك ارالدىڭ اۋماعى 36%-عا ۇلعايىپ, سۋ كٶلەمٸ ەكٸ ەسەگە جۋىق ارتتى, ال مينەرالدانۋ دەڭگەيٸ ەكٸ ەسە تٶمەندەدٸ. بۇل سۋ ايدىنىنداعى تٸرٸ ورگانيزمدەر مەن ەكوجٷيەنٸڭ قالپىنا كەلۋٸنە ىقپال ەتتٸ.
قول جەتكٸزٸلگەن كٶرسەتكٸشتەردٸ ساقتاۋ ماقساتىندا سۋ رەسۋرستارى جەنە يرريگاتسييا مينيسترلٸگٸ جىل سايىن سىردارييا ٶزەنٸنٸڭ ارناسى ارقىلى كەمٸندە 2 ملرد تەكشە مەتر سۋ جٸبەرۋدٸ قامتاماسىز ەتەدٸ.
ٷكٸمەت دٷنيەجٷزٸلٸك بانكپەن بٸرلەسٸپ, سولتٷستٸك ارالدى قالپىنا كەلتٸرۋدٸڭ كەلەسٸ كەزەڭٸن ەزٸرلەدٸ. جوبا كٶكارال بٶگەتٸن رەكونسترۋكتسييالاۋدى جەنە بالتىق جٷيەسٸ بويىنشا سۋ دەڭگەيٸن 44 مەترگە دەيٸن كٶتەرۋدٸ كٶزدەيدٸ. الداعى 5–6 جىل ٸشٸندە سۋ ايدىنىنىڭ اۋماعىن 3,9 مىڭ كم²-گە دەيٸن, ال سۋ كٶلەمٸن 34 ملرد م³-گە دەيٸن ۇلعايتۋ جوسپارلانۋدا.
بٸر مەزگٸلدە تٷركٸستان جەنە قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ ارال–سىردارييا باسسەينٸندە يرريگاتسييالىق جٷيەلەردٸ جاڭعىرتۋ جەنە اۆتوماتتاندىرۋ بويىنشا 160-تان استام جوبانى جٷزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا. بۇل سۋ رەسۋرستارىن تيٸمدٸرەك پايدالانۋعا جەنە ٷنەمدەلگەن سۋ كٶلەمٸن سولتٷستٸك ارالعا جٸبەرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ارالدىڭ قۇرعاعان تٷبٸندەگٸ ورمان مەليوراتسييالىق جۇمىستاردىڭ اۋدانى 1,1 ملن گەكتارعا جەتتٸ
سولتٷستٸك ارالداعى سۋ دەڭگەيٸن كٶتەرۋ جٶنٸندەگٸ شارالارمەن قاتار, ٷكٸمەت تەڭٸزدٸڭ قۇرعاعان تٷبٸندە ورمان مەليوراتسيياسى جۇمىستارىن جالعاستىرىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سەيكەس مۇندا قۇرىلاتىن سەكسەۋٸل القاپتارىنىڭ اۋماعى 1–1,5 ملن گەكتارعا جەتكٸزٸلۋٸ تيٸس.
بٷگٸندە ارال تەڭٸزٸنٸڭ تٷبٸنە 3,4 مىڭ توننا سەكسەۋٸل تۇقىمى مەن گالوفيتتٸ ٶسٸمدٸكتەر ەگٸلدٸ, 56,2 ملن سەكسەۋٸل كٶشەتٸ وتىرعىزىلدى. ورمان مەليوراتسييالىق جۇمىستاردىڭ جالپى كٶلەمٸ 1,1 ملن گەكتارعا جەتتٸ. ٶڭٸردە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان جۇمىستاردى عىلىمي تۇرعىدان سٷيەمەلدەۋ ماقساتىندا قازاق ورمان شارۋاشىلىعى جەنە اگروورمان مەليوراتسيياسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ فيليالى قۇرىلدى. سونىمەن قاتار كٶشەت ماتەريالىن ٶسٸرۋ ٷشٸن جەكە بازا قالىپتاستىرىلۋدا: جىلىنا 3 ملن كٶشەت ٶندٸرۋگە قاۋقارلى, اۋماعى 33 گەكتار ورمان تەلٸمباعىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى.
سونىمەن قاتار ارال تەڭٸزٸنٸڭ قۇرعاعان تٷبٸندە ورمان تەلٸمباعىن قۇرۋ جٷرگٸزٸلۋدە. جەرگٸلٸكتٸ قۇرعاق جاعدايدا كٶشەتتەردٸ ٶسٸرۋ ولاردىڭ بەيٸمدەلۋٸن, تٸرشٸلٸگٸن جەنە قۇرىلاتىن ورمان جەلەكتەرٸنٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قازاقستان كاسپييدٸ ساقتاۋ بويىنشا عىلىمي جەنە مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىقتى كٷشەيتۋدە
ەۋروپا مەن ازييانىڭ تٷيٸسكەن جەرٸندە ورنالاسقان كاسپيي تەڭٸزٸ ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ جابىق سۋ ايدىنى بولىپ سانالادى. ونىڭ اۋدانى شامامەن 390 مىڭ كم2, سۋ كٶلەمٸ – شامامەن 76 مىڭ كم3, جاعالاۋ سىزىعىنىڭ ۇزىندىعى – 6,5 مىڭ شاقىرىم.
كاسپيي تەڭٸزٸنە جىل سايىن 130 ٶزەن قۇيادى, ورتا ەسەپپەن 290 كم3 سۋ ەكەلەدٸ. ونىڭ باسىم بٶلٸگٸ ەدٸل ٶزەنٸنە تيەسٸلٸ – شامامەن 80%, جايىقتىڭ ٷلەسٸ – 3,5%. باسقا ٸرٸ ٶزەندەردٸڭ قاتارىندا كۋرا, سۋلاك جەنە سامۋر بار. جايىق-كاسپيي باسسەينٸ بويىنشا 2025 جىلى جايىق ٶزەنٸنەن كاسپيي تەڭٸزٸنە 6 كم3, ال قيعاش ٶزەنٸنەن 4,9 كم3 سۋ كەلدٸ. 2026 جىلى وسى ەكٸ ٶزەننەن كەلگەن سۋدىڭ جيىنتىق كٶلەمٸ شامامەن 7,3 كم3 بولدى.
قازاقستان كاسپيي تەڭٸزٸن ساقتاۋعا باعىتتالعان بٸرلەسكەن تەسٸلدەردٸ دەيەكتٸ ٸلگەرٸلەتۋدە. 2025 جىلى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ شىۇ-نىڭ سۋ مەسەلەلەرٸن زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇرۋ جٶنٸندە باستاما كٶتەردٸ.
وسى جۇمىستى جالعاستىرۋ اياسىندا قازاقستان كاسپيي تەڭٸزٸن ساقتاۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتارالىق باعدارلامانى ەزٸرلەۋگە جەنە بەيٸندٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋعا دايىندىق جٷرگٸزۋدە. سونىمەن قاتار كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ سۋ رەسۋرستارىن ساقتاۋ جٶنٸندەگٸ جاعالاۋداعى مەملەكەتتەردٸڭ قاتىسۋىمەن مەملەكەتارالىق باعدارلامانى ەزٸرلەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلۋدە.
حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جٶنٸندەگٸ پراكتيكالىق شارالار اقتاۋدا ٶتكەن كاسپيي تەڭٸزٸ جٶنٸندەگٸ جوعارى دەڭگەيدەگٸ ديالوگ اياسىندا تالقىلاندى. وعان مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ, ديپلوماتييالىق كورپۋس پەن بۇۇ جٷيەسٸنٸڭ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, عىلىمي قوعامداستىق پەن ساراپشىلاردىڭ ٶكٸلدەرٸ قاتىستى. باستى نازار – تەڭٸز دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنە, بيوالۋانتٷرلٸلٸكتٸ ساقتاۋعا, لاستانۋعا جەنە تەڭٸز قوقىسىنا قارسى كٷرەسكە, مونيتورينگ پەن دەرەكتەر الماسۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋگە, سونداي-اق حالىقارالىق قارجىلاندىرۋدى تارتۋعا اۋدارىلدى.
ديالوگ اياسىندا جاپونييا ٷكٸمەتٸنٸڭ قولداۋىمەن جٷزەگە اسىرىلاتىن «كاسپيي تەڭٸزٸ دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ جاعدايىندا ورنىقتىلىقتى ارتتىرۋ» جوباسى ٸسكە قوسىلدى. جوبا كاسپييدٸڭ تايىزدانۋىنىڭ سالدارىن باعالاۋ جەنە ازايتۋ ٷشٸن عىلىمي دەرەكتەر مەن تسيفرلىق قۇرالداردى قولدانۋدى كٶزدەيدٸ.
سونىمەن قاتار بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىمەن جەنە حالىقارالىق سەرٸكتەستەرمەن بٸرلەسٸپ تەڭٸز جەنە جاعالاۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ, اينالىمدى ەكونوميكانى دامىتۋ, قالدىقتاردى باسقارۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ جەنە پلاستيك قالدىقتارمەن لاستانۋدى ازايتۋعا باعىتتالعان جوبالار كەشەنٸ ەزٸرلەنۋدە. كاسپييدٸڭ بيوالۋانتٷرلٸلٸگٸن, ونىڭ ٸشٸندە كاسپيي يتبالىعىن جەنە ونىڭ مەكەن ەتۋ ورتاسىن ساقتاۋ دا جۇمىستاردىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ.
ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارى مەسەلەسٸ بويىنشا قازاقستان بارلىق كٶرشٸلەس مەملەكەتتەرمەن قۇقىقتىق بازانى قالىپتاستىرۋدى اياقتادى. سۋ رەسۋرستارىن بٸرلەسٸپ پايدالانۋ سالاسىنداعى تۇراقتى ٶزارا ٸس-قيمىل مەن ٷيلەستٸرۋدٸ قامتاماسىز ەتەتٸن ەكٸجاقتى كوميسسييالار قۇرىلىپ, جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ.
بىلتىر ون جىلعا سوزىلعان كەلٸسسٶزدەردٸڭ قورىتىندىسى بويىنشا ٶزبەكستانمەن ترانسشەكارالىق سۋ نىساندارىن بٸرلەسٸپ باسقارۋ جەنە ۇتىمدى پايدالانۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويىلدى.
قالىپتاسقان سۋ ديپلوماتيياسى مەن سىردارييا ٶزەنٸندەگٸ سۋ قويمالارىنىڭ جۇمىس رەجيمدەرٸ جٶنٸندەگٸ كەلٸسٸم ارقاسىندا سوڭعى جىلدارى سولتٷستٸك ارال تەڭٸزٸنە, ونىڭ ٸشٸندە سۋى از كەزەڭدەردە دە سۋدىڭ تۇراقتى كەلۋٸ قامتاماسىز ەتٸلدٸ.
