Lev Tolstoi ataqty «Arylý» (Voskresenie) romanynda kezinde jigittik jeliktiń jeteginde ketken jas bekzadanyń kúnádan arylyp, sol arqyly kisilik kemeldikke jetýiniń kezeńderin keremet sýretteidi. Romanda aryna daq túsirgen Maslovanyń aldynda aqtalýdan bastap, qoǵamnyń shynaiy keipimen hám óziniń ishki jan dúniesimen betpe-bet kelip, arpalysý arqyly arylǵan, tulǵalyq tolysýdyń satylarynan súrinbei ótken Nehliýdovtyń talaily taǵdyry arqyly Abaisha aitqanda «tolyq adamǵa» ainalǵan Tolstoidyń ózin kórgendeimiz. Sondyqtan bul shyǵarma bizge uly jazýshynyń basty týyndysy bolyp kórinedi.
«Oiynda joq biriniń, Saltykov pen Tolstoi» dep jyrǵa qosqan súiikti qalamgeriniń 1899 jyly jaryq kórgen bul romanyn Abaidyń oqyp-oqymaǵany bizge belgisiz. Bizge belgilisi, aqyl azabyn arqalap, júreginiń túbine tereń boilap, «ádilet pen aqylǵa, sanatyp kórgen-bilgenin» aqynnyń ar tarazysy arqyly arylyp, «ainymaityn asyl adamǵa» ainalǵany. «Ishtegi kirdi qashyrsa, adamnyń hikmet keýdesi» dep adam balasynyń husni sipaty, jaýhar qazynasy taza júreginde ekenin áigilegen oishyldyń ar ilimin bir ǵana qainardan almaǵany taǵy anyq, ol «janym – arymnyń sadaqasy» degen halyq danalyǵyna, kámil adamdy ardaqtaǵan islamnyń tereń iirimderine jáne batystyń bilimine úndestikpen úńilip tapqan aqiqaty! Muny Abaidyń ómir jolynan da, shyǵarmashylyq arqaýynyń óne boiynan da aiqyn ańǵarýǵa bolady. Áýeli bozbala bop, keiin bilikke aralasyp, sosyn túńilip, tipti tereń tyǵyryqqa tirelip, eliniń erteńine kúmánmen qaraǵan ol aqyry aqiqatyn tabady, ar ilimimen arylyp, aǵartýshylyq jolǵa túsedi. Sol arqyly aýyldyń aýmaǵynan shyǵyp, adamzattyq aýqymdaǵy aqylman atanady. Mundaida Alashtyń sózin túzetken, ózin kúzetken danyshpannyń «Qazaqqa kúzetshi bolaiyn dep, biz de el bolyp, halyq qataryna qosylýdyń qamyn jeiik dep niettenip úirený kerek» degeni eske túsedi.
Arylý – pendelik kúnádan tazarý, aǵarý, jańarý ǵana emes, ol – meilinshe minsiz kemel kisilik qalypqa jaqyndaý. Sondyqtan ol sát saiyn, úzdiksiz júretin qubylys. Shyńǵys Aitmatov «Adamǵa eń qiyny – kún saiyn adam bop qalý» degende, osyny meńzese kerek.
Abai adamdyq arylýdy hám kisilik kemeldikti «bendeliktiń kámalaty» dese, qoǵamnyń, adamzattyń arylýyn da «insaniiattyń kámalattyǵy» dep belgilegen eken. Sondyqtan, kez kelgen qoǵamnyń jekelegen adamdardan turatynyn eskersek, qoǵam da arylýy tiis! Máselen, dekolonizatsiia júrmegen, sotsialistik formatsiiadan arylmaǵan, kerisinshe, «jabaiy kapitalizm» tusynda jat qylyqtardy jamap alǵan qoǵamdy «arylǵan, tazarǵan» dep aitýǵa bola ma? Ál-Farabi babamyz «adamnyń dene múshesi aýrý bolsa dáriger emdeidi, al qoǵamnyń jan dúniesine túsken syrqat orasan keseldi bolady degendi» eskertken eken. Qoǵamnyń syrqatynan aiyqtyryp, arylýǵa bastaityndar ziialy qaýym ekeni belgili. Al biz, ar júgin arqalaǵan ziialy qaýym ókilderi – ózimiz tolyq aryla bildik pe? Abai aitqan «ystyq qairat, nurly aqyl, jyly júrek» siiaqty adamdyq qasieti bar, ózin ziialy sanaityn árbir azamatty tolǵandyrar másele osy bolsa kerek.
Bul turǵydan alǵanda, jadyny jańǵyrtyp, sanany silkiniske, qoǵamdy arylýǵa bastaityn «Rýhani jańǵyrý» syndy baǵdarlamanyń jurtshylyqqa bereri kóp ekeni anyq. El gazeti «Egemen Qazaqstanda» jaryq kórgen Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abai jáne HHI ǵasyr» degen maqalasy bizge osy baǵdarlamanyń zańdy jalǵasyndai kórindi.
Uly Abaidyń osy «tolyq adam» tujyrymyn memlekettik deńgeide ult ómirine qoldanatyn ómirsheń kontseptsiiaǵa ainaldyrýǵa bolatyny týraly kósheli oi aitqan Qasym-Jomart Kemeluly oishyldyń murasynan taǵylym alýǵa shaqyrady. «...Ulylyqtyń toiy ult aldyndaǵy uly mindettiń údesinen shyǵýdyń jolyn izdeýge umtyldyrýy tiis. Ár azamat osy toidyń aldynda elimiz, eldigimiz jóninde tereń oilansa deimiz. Abai bizge neni amanattady? Abai bizden neni talap etti? Abai bizden neni kútip edi? Abai eldiń qai isine súiinip edi? Sol súiingen isinen úirene aldyq pa? Abai qazaqtyń qai isine kúiinip edi? Sol kúiingen isinen jirene aldyq pa? Basqasyn bylai qoiǵanda, aqyn aitqan bes asyl isti júzege asyryp, bes dushpandy boidan qashyryp jatyrmyz ba degen oidyń tóńireginde tolǵansaq ta talai jaiǵa qanyǵa alamyz. Abai murasy – bizdiń ult bolyp birlesýimizge, el bolyp damýymyzǵa jol ashatyn qasterli qundylyq. Jalpy, ómirdiń qai salasynda da Abaidyń aqylyn alsaq, aitqanyn istesek, el retinde eńselenemiz, memleket retinde muratqa jetemiz», deidi Qazaqstan Prezidenti. Ras sóz!
Endeshe, Abai jyly – ar ilimi saltanat qurǵan arylýǵa bastaidy dep senemiz!
Darhan Qydyráli
