لەۆ تولستوي اتاقتى «ارىلۋ» (ۆوسكرەسەنيە) رومانىندا كەزٸندە جٸگٸتتٸك جەلٸكتٸڭ جەتەگٸندە كەتكەن جاس بەكزادانىڭ كٷنەدان ارىلىپ, سول ارقىلى كٸسٸلٸك كەمەلدٸككە جەتۋٸنٸڭ كەزەڭدەرٸن كەرەمەت سۋرەتتەيدٸ. روماندا ارىنا داق تٷسٸرگەن ماسلوۆانىڭ الدىندا اقتالۋدان باستاپ, قوعامنىڭ شىنايى كەيپٸمەن ھەم ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ جان دٷنيەسٸمەن بەتپە-بەت كەلٸپ, ارپالىسۋ ارقىلى ارىلعان, تۇلعالىق تولىسۋدىڭ ساتىلارىنان سٷرٸنبەي ٶتكەن نەحليۋدوۆتىڭ تالايلى تاعدىرى ارقىلى ابايشا ايتقاندا «تولىق ادامعا» اينالعان تولستويدىڭ ٶزٸن كٶرگەندەيمٸز. سوندىقتان بۇل شىعارما بٸزگە ۇلى جازۋشىنىڭ باستى تۋىندىسى بولىپ كٶرٸنەدٸ.
«ويىندا جوق بٸرٸنٸڭ, سالتىكوۆ پەن تولستوي» دەپ جىرعا قوسقان سٷيٸكتٸ قالامگەرٸنٸڭ 1899 جىلى جارىق كٶرگەن بۇل رومانىن ابايدىڭ وقىپ-وقىماعانى بٸزگە بەلگٸسٸز. بٸزگە بەلگٸلٸسٸ, اقىل ازابىن ارقالاپ, جٷرەگٸنٸڭ تٷبٸنە تەرەڭ بويلاپ, «ەدٸلەت پەن اقىلعا, ساناتىپ كٶرگەن-بٸلگەنٸن» اقىننىڭ ار تارازىسى ارقىلى ارىلىپ, «اينىمايتىن اسىل ادامعا» اينالعانى. «ٸشتەگٸ كٸردٸ قاشىرسا, ادامنىڭ حيكمەت كەۋدەسٸ» دەپ ادام بالاسىنىڭ حۇسني سيپاتى, جاۋھار قازىناسى تازا جٷرەگٸندە ەكەنٸن ەيگٸلەگەن ويشىلدىڭ ار ٸلٸمٸن بٸر عانا قايناردان الماعانى تاعى انىق, ول «جانىم – ارىمنىڭ ساداقاسى» دەگەن حالىق دانالىعىنا, كەمٸل ادامدى ارداقتاعان يسلامنىڭ تەرەڭ يٸرٸمدەرٸنە جەنە باتىستىڭ بٸلٸمٸنە ٷندەستٸكپەن ٷڭٸلٸپ تاپقان اقيقاتى! مۇنى ابايدىڭ ٶمٸر جولىنان دا, شىعارماشىلىق ارقاۋىنىڭ ٶنە بويىنان دا ايقىن اڭعارۋعا بولادى. ەۋەلٸ بوزبالا بوپ, كەيٸن بيلٸككە ارالاسىپ, سوسىن تٷڭٸلٸپ, تٸپتٸ تەرەڭ تىعىرىققا تٸرەلٸپ, ەلٸنٸڭ ەرتەڭٸنە كٷمەنمەن قاراعان ول اقىرى اقيقاتىن تابادى, ار ٸلٸمٸمەن ارىلىپ, اعارتۋشىلىق جولعا تٷسەدٸ. سول ارقىلى اۋىلدىڭ اۋماعىنان شىعىپ, ادامزاتتىق اۋقىمداعى اقىلمان اتانادى. مۇندايدا الاشتىڭ سٶزٸن تٷزەتكەن, ٶزٸن كٷزەتكەن دانىشپاننىڭ «قازاققا كٷزەتشi بولايىن دەپ, بiز دە ەل بولىپ, حالىق قاتارىنا قوسىلۋدىڭ قامىن جەيiك دەپ نيەتتەنiپ ٷيرەنۋ كەرەك» دەگەنٸ ەسكە تٷسەدٸ.
ارىلۋ – پەندەلٸك كٷنەدان تازارۋ, اعارۋ, جاڭارۋ عانا ەمەس, ول – مەيلٸنشە مٸنسٸز كەمەل كٸسٸلٸك قالىپقا جاقىنداۋ. سوندىقتان ول سەت سايىن, ٷزدٸكسٸز جٷرەتٸن قۇبىلىس. شىڭعىس ايتماتوۆ «ادامعا ەڭ قيىنى – كٷن سايىن ادام بوپ قالۋ» دەگەندە, وسىنى مەڭزەسە كەرەك.
اباي ادامدىق ارىلۋدى ھەم كٸسٸلٸك كەمەلدٸكتٸ «بەندەلٸكتٸڭ كەمالاتى» دەسە, قوعامنىڭ, ادامزاتتىڭ ارىلۋىن دا «ينسانيياتتىڭ كەمالاتتىعى» دەپ بەلگٸلەگەن ەكەن. سوندىقتان, كەز كەلگەن قوعامنىڭ جەكەلەگەن ادامداردان تۇراتىنىن ەسكەرسەك, قوعام دا ارىلۋى تيٸس! مەسەلەن, دەكولونيزاتسييا جٷرمەگەن, سوتسياليستٸك فورماتسييادان ارىلماعان, كەرٸسٸنشە, «جابايى كاپيتاليزم» تۇسىندا جات قىلىقتاردى جاماپ العان قوعامدى «ارىلعان, تازارعان» دەپ ايتۋعا بولا ما? ەل-فارابي بابامىز «ادامنىڭ دەنە مٷشەسٸ اۋرۋ بولسا دەرٸگەر ەمدەيدٸ, ال قوعامنىڭ جان دٷنيەسٸنە تٷسكەن سىرقات وراسان كەسەلدٸ بولادى دەگەندٸ» ەسكەرتكەن ەكەن. قوعامنىڭ سىرقاتىنان ايىقتىرىپ, ارىلۋعا باستايتىندار زييالى قاۋىم ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ال بٸز, ار جٷگٸن ارقالاعان زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ – ٶزٸمٸز تولىق ارىلا بٸلدٸك پە? اباي ايتقان «ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جٷرەك» سيياقتى ادامدىق قاسيەتٸ بار, ٶزٸن زييالى سانايتىن ەربٸر ازاماتتى تولعاندىرار مەسەلە وسى بولسا كەرەك.
بۇل تۇرعىدان العاندا, جادىنى جاڭعىرتىپ, سانانى سٸلكٸنٸسكە, قوعامدى ارىلۋعا باستايتىن «رۋحاني جاڭعىرۋ» سىندى باعدارلامانىڭ جۇرتشىلىققا بەرەرٸ كٶپ ەكەنٸ انىق. ەل گازەتٸ «Egemen Qazaqstanda» جارىق كٶرگەن قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اباي جەنە ححٸ عاسىر» دەگەن ماقالاسى بٸزگە وسى باعدارلامانىڭ زاڭدى جالعاسىنداي كٶرٸندٸ.
ۇلى ابايدىڭ وسى «تولىق ادام» تۇجىرىمىن مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە ۇلت ٶمٸرٸنە قولداناتىن ٶمٸرشەڭ كونتسەپتسيياعا اينالدىرۋعا بولاتىنى تۋرالى كٶشەلٸ وي ايتقان قاسىم-جومارت كەمەلۇلى ويشىلدىڭ مۇراسىنان تاعىلىم الۋعا شاقىرادى. «...ۇلىلىقتىڭ تويى ۇلت الدىنداعى ۇلى مٸندەتتٸڭ ٷدەسٸنەن شىعۋدىڭ جولىن ٸزدەۋگە ۇمتىلدىرۋى تيٸس. ەر ازامات وسى تويدىڭ الدىندا ەلٸمٸز, ەلدٸگٸمٸز جٶنٸندە تەرەڭ ويلانسا دەيمٸز. اباي بٸزگە نەنٸ اماناتتادى? اباي بٸزدەن نەنٸ تالاپ ەتتٸ? اباي بٸزدەن نەنٸ كٷتٸپ ەدٸ? اباي ەلدٸڭ قاي ٸسٸنە سٷيٸنٸپ ەدٸ? سول سٷيٸنگەن ٸسٸنەن ٷيرەنە الدىق پا? اباي قازاقتىڭ قاي ٸسٸنە كٷيٸنٸپ ەدٸ? سول كٷيٸنگەن ٸسٸنەن جيرەنە الدىق پا? باسقاسىن بىلاي قويعاندا, اقىن ايتقان بەس اسىل ٸستٸ جٷزەگە اسىرىپ, بەس دۇشپاندى بويدان قاشىرىپ جاتىرمىز با دەگەن ويدىڭ تٶڭٸرەگٸندە تولعانساق تا تالاي جايعا قانىعا الامىز. اباي مۇراسى – بٸزدٸڭ ۇلت بولىپ بٸرلەسۋٸمٸزگە, ەل بولىپ دامۋىمىزعا جول اشاتىن قاستەرلٸ قۇندىلىق. جالپى, ٶمٸردٸڭ قاي سالاسىندا دا ابايدىڭ اقىلىن الساق, ايتقانىن ٸستەسەك, ەل رەتٸندە ەڭسەلەنەمٸز, مەملەكەت رەتٸندە مۇراتقا جەتەمٸز», دەيدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ. راس سٶز!
ەندەشە, اباي جىلى – ار ٸلٸمٸ سالتانات قۇرعان ارىلۋعا باستايدى دەپ سەنەمٸز!
دارحان قىدىرەلٸ
