Sálemdesý keshe nemese búginniń ǵana dástúri emes, ol adamzatqa ortaq qasiet. Sálemdesýdiń máni, eń aldymen, betpe-bet kezdeskenadamdardyń bir-biriniń keiip-keskinin taný, bolmysyn baiqaý jáne tilek arqyly óziniń nietin bildirý.Sondai aq, bir-biriniń aman-saýlyǵyn surasý, Jaratýshyǵa shúkirshilik etý, nietteriniń aq ekenin bildirý. Musylman balasynyń bir birine sálem berýi súnnet, qabyl alýy ýájip. Sebebi Paiǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Bir musylmannyń sálemin alý – ýájip. Bir musylmannyń kezdesken musylmanǵa sálem berýi onyń moinyndaǵy aqysy», – degen(imam Múslim).
Jalpy, musylman balasy kezikkende «ássálámý aleikým» (Sizderge Alla Taǵalanyń beibitshiligi bolsyn)dep sálemdesý arqyly bir-biriniń amandyǵy menesendigin, dostyq hám birligin tilesken. Ardaqty Elshi (s.ǵ.s.) «Sizder súisinetin, ony istegen kezde qýanatyn bir nárseni aitaiyn ba?» «Ózaralaryńda sálemdi jaiyńdar, iaǵni sálemdesińder!»,- degen bolatyn. (Sharafýddin ad-Dimiati. ál-Matjarý ar-rabihý fi saýabi ál amal as salih. Beirýt. 1990. 36-b.)
Sálemdesý – ádeptiliktiń bilgisi. Ár nárseniń ózindik ádebi bolǵan sekildi qazaqtyń ulttyq dástúrinde de sálemdesýdiń ózine tán ádebi bar. Jasy kishi úlkenmen, kóliktegi jaiaý júrginshimen, júrip bara jatqan otyrǵanmen, az adam kóp adammen sálemdesken.Kelinder ata-enesimen, qaiyn aǵalarymen nemese úlken kisilermen, tizesin sál búgip, basyn iip, ibalyq sálem jasap, isharatpen amandasqan. Munyń ózi qazaqtyń eń tamasha moraldyq qasieti bolyp tabylady.Jasy kishiniń úlkenge birinshi bolyp sálem berýi – úlkenge degen syi-qurmeti, kólikteginiń jaiaýǵa sálem berýi – kólikteginiń takápparlanýǵa jol bermei, ony qarapaiymdylyq, sypaiylyqqa tárbieleýi, júrip kele jatqannyń otyrǵanǵa sálem berýi – bólmege kirip kelgen adamnyń mindetindei bolýy, kelinniń sálem berýi – ata-enesine izettilik kórsetýi dep túsindiriledi.
Kelinder ata-enesine, úlkenderge basyn iip, ibalyq sálem salady demekshi, osy taqyryp qozǵala qalsa keibir jastarymyz ǵalamtor betterinde «iilip sálem salý, namazdaǵy rúkúǵqa uqsaidy» dep, sálem salýdy shirkke teńep, shýlap ketedi. Eger árbir iilýdi rúkúǵqa teńer bolsaq, tik turyp sálem berý de namazdaǵy qiiamǵa uqsaǵany ma? Onda ár qimylymyz shirk pe? Kez kelgen nárseniń ózindik ólshimi bar emes pe? Osy kezge deiin qazaq «kelinniń sálemin shirk» ekenin bilmei kelgen be? Álde keiingi kezde shirk bola qaldy ma? Halqymyzdyń árbir salt-dástúrin «shirkke», iaki «haramǵa» balaityn bolsaq nemiz qalady? Shariǵatta «kelinniń sálem salýy shirk» degen naqty úkim de joq emes pe? Kelinnińúlkenderge sálem salýy qazaqtyń kóneden jalǵasyp kele jatqan ádet-ǵurpy emes pe?
Uly Jaratýshy iemiz adam balasyn eń kemel ári kórkem beinede jarata otyryp, ony sansyz nyǵmetterge bólegen. Buǵan qosa, sol nyǵmetterdiń qadirin túsindirsin, adamnyń ári búkil bolmys ataýlynyń jaratylys maqsaty men syrlaryn uǵyndyrsyn dep ár qaýymǵa óz elshilerin jiberip otyrǵan. Osy oraida paiǵambarlar – adamzatqa ár nárseniń ózindik mán-maǵynasy men mindeti bar ekenin uqtyratyn tálimi mol ustazdar. Bizdi qorshap turǵan jaratylystardy tanyp-bilip, Uly qudiretke bas iiýge shaqyrýshy ardaqty asyl tulǵalar da osy paiǵambarlar. Paiǵambarlarǵa iman – Islam dinindegi iman negizderiniń biri. Al, olarǵa kelgen aqiqat ortaq. Quranda Mekkede túsken 111 aiattan turatyn Júsip paiǵambarmen qatysty oqiǵa baiandalady. Onda «Júsip ata-anasyn qurmettep óziniń taǵyna otyrǵyzdy. Ata-anasynan bastap barlyq baýyrlary oǵan taǵzym etip, bas idi. Sonda Júsip ákesine: «Ákei! Buryn bala kúnimde kórgen túsimniń jorýy, mine, osy. Rabbym sol túsimdi rasqa shyǵardy»,- degen aiat bar(«Júsip» súresi 100-aiat.)
Tápsirshi ǵalymdar aiattaǵy Júsiptiń ata-anasymen baýyrlarynyń taǵzym etip, bas iiýin (sájde etýin) eki turǵyda joramaldaidy.
Birinshi joramal boiynsha Júsipke qurmet sálemi retinde taǵzym etilgen. Bul Júsip súresiniń«Ákeshim! Men túsimde aspandaǵy on bir juldyzdyń jáne kún men aidyń maǵan taǵzym jasap, sájde etip turǵanyn kórdim»,- degen 4-aiatyn rastaidy deidi.
Ekinshi joramal boiynsha Júsipke qaýyshqany úshin Allaǵa shúkir etý maqsatynda sájde jasalǵan. Aiattaǵy «olardyń maǵan taǵzym jasap, sájde etip turǵanyn kórdim» degen aiatty«olardyń men úshin taǵzym jasap, sájde etip turǵanyn kórdim» dep te aýdarýǵa bolady. Sonda bul ekinshi oidy quptaidy deidi.
Júsip (a.s.) te bul ámirdi Alladan ekenin bilip, shúkir etken. Baýyrlarynyń jasaǵan áreketi men jasaǵan qastanyǵyna úndemegen. Demek mundaǵy sájde (taǵzym) «qulshylyq sájdesi» emes ekeni aian bolyp tur.
Endeshe shariǵatta erekshe sanalatyn sálem berýdi nege shirkke balaimyz. Sálemdesýdiń túpki maqsaty adamdardyń jáne januianyń tatý-tátti, baqytty ómir súrýine negizdelgen emes pe?!
Jastarymyzdyń ózge eldiń saltyna ergenin, iaki asyl dinimizdiń burmalanyp, halyq arasynda búlik shyǵýyn kózdegender osy sekildi máselelerdi kúntártibineqoiyp, qoǵamda qarama-qaishylyqtardyń bolǵanyn qalaidy.
«Ár eldiń salty basqa, itteri qara qasqa» demekshi, ár el óz dástúrin óz eline dáriptegeni jón. Onsyzda halqymyzdyń altyn qazynasy sanalatyn ata-dástúrimizdi, salt-sanamyzdy jastardyń jadyna sińire almai jatqanda ár nárseni shirk dep jurtty mazalamasyn.
Sóz sońy, kelinniń sálem salýyn shirkke teńei bermei, Jaratýshy Jabbar Ieniń sálem esimimen sálem berýshi sálem alýshynyń esine sálemdi salǵany úshin bir dáreje artyq saýapqa ie bolatynyn umytpai, bir-birimizdi kórgende sálem berip júreiik, aǵaiyn.
Qalmahan ERJAN,
teologiia ǵylymynyń doktory
