سەلەمدەسۋ كەشە نەمەسە بٷگٸننٸڭ عانا دەستٷرٸ ەمەس, ول ادامزاتقا ورتاق قاسيەت. سەلەمدەسۋدٸڭ مەنٸ, ەڭ الدىمەن, بەتپە-بەت كەزدەسكەنادامداردىڭ بٸر-بٸرٸنٸڭ كەيٸپ-كەسكٸنٸن تانۋ, بولمىسىن بايقاۋ جەنە تٸلەك ارقىلى ٶزٸنٸڭ نيەتٸن بٸلدٸرۋ.سونداي اق, بٸر-بٸرٸنٸڭ امان-ساۋلىعىن سۇراسۋ, جاراتۋشىعا شٷكٸرشٸلٸك ەتۋ, نيەتتەرٸنٸڭ اق ەكەنٸن بٸلدٸرۋ. مۇسىلمان بالاسىنىڭ بٸر بٸرٸنە سەلەم بەرۋٸ سٷننەت, قابىل الۋى ۋەجٸپ. سەبەبٸ پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «بٸر مۇسىلماننىڭ سەلەمٸن الۋ – ۋەجٸپ. بٸر مۇسىلماننىڭ كەزدەسكەن مۇسىلمانعا سەلەم بەرۋٸ ونىڭ موينىنداعى اقىسى», – دەگەن(يمام مٷسلٸم).
جالپى, مۇسىلمان بالاسى كەزٸككەندە «ەسسەلەمۋ الەيكۋم» (سٸزدەرگە اللا تاعالانىڭ بەيبٸتشٸلٸگٸ بولسىن)دەپ سەلەمدەسۋ ارقىلى بٸر-بٸرٸنٸڭ اماندىعى مەنەسەندٸگٸن, دوستىق ھەم بٸرلٸگٸن تٸلەسكەن. ارداقتى ەلشٸ (س.ع.س.) «سٸزدەر سٷيسٸنەتٸن, ونى ٸستەگەن كەزدە قۋاناتىن بٸر نەرسەنٸ ايتايىن با?» «ٶزارالارىڭدا سەلەمدٸ جايىڭدار, ياعني سەلەمدەسٸڭدەر!»,- دەگەن بولاتىن. (شارافۋددين اد-ديمياتي. ەل-ماتجارۋ ار-رابيحۋ في ساۋابي ەل امال اس ساليح. بەيرۋت. 1990. 36-ب.)
سەلەمدەسۋ – ەدەپتٸلٸكتٸڭ بٸلگٸسٸ. ەر نەرسەنٸڭ ٶزٸندٸك ەدەبٸ بولعان سەكٸلدٸ قازاقتىڭ ۇلتتىق دەستٷرٸندە دە سەلەمدەسۋدٸڭ ٶزٸنە تەن ەدەبٸ بار. جاسى كٸشٸ ٷلكەنمەن, كٶلٸكتەگٸ جاياۋ جٷرگٸنشٸمەن, جٷرٸپ بارا جاتقان وتىرعانمەن, از ادام كٶپ اداممەن سەلەمدەسكەن.كەلٸندەر اتا-ەنەسٸمەن, قايىن اعالارىمەن نەمەسە ٷلكەن كٸسٸلەرمەن, تٸزەسٸن سەل بٷگٸپ, باسىن يٸپ, يبالىق سەلەم جاساپ, يشاراتپەن امانداسقان. مۇنىڭ ٶزٸ قازاقتىڭ ەڭ تاماشا مورالدىق قاسيەتٸ بولىپ تابىلادى.جاسى كٸشٸنٸڭ ٷلكەنگە بٸرٸنشٸ بولىپ سەلەم بەرۋٸ – ٷلكەنگە دەگەن سىي-قۇرمەتٸ, كٶلٸكتەگٸنٸڭ جاياۋعا سەلەم بەرۋٸ – كٶلٸكتەگٸنٸڭ تاكەپپارلانۋعا جول بەرمەي, ونى قاراپايىمدىلىق, سىپايىلىققا تەربيەلەۋٸ, جٷرٸپ كەلە جاتقاننىڭ وتىرعانعا سەلەم بەرۋٸ – بٶلمەگە كٸرٸپ كەلگەن ادامنىڭ مٸندەتٸندەي بولۋى, كەلٸننٸڭ سەلەم بەرۋٸ – اتا-ەنەسٸنە ٸزەتتٸلٸك كٶرسەتۋٸ دەپ تٷسٸندٸرٸلەدٸ.
كەلٸندەر اتا-ەنەسٸنە, ٷلكەندەرگە باسىن يٸپ, يبالىق سەلەم سالادى دەمەكشٸ, وسى تاقىرىپ قوزعالا قالسا كەيبٸر جاستارىمىز عالامتور بەتتەرٸندە «يٸلٸپ سەلەم سالۋ, نامازداعى رٷكٷعقا ۇقسايدى» دەپ, سەلەم سالۋدى شيرككە تەڭەپ, شۋلاپ كەتەدٸ. ەگەر ەربٸر يٸلۋدٸ رٷكٷعقا تەڭەر بولساق, تٸك تۇرىپ سەلەم بەرۋ دە نامازداعى قييامعا ۇقساعانى ما? وندا ەر قيمىلىمىز شيرك پە? كەز كەلگەن نەرسەنٸڭ ٶزٸندٸك ٶلشٸمٸ بار ەمەس پە? وسى كەزگە دەيٸن قازاق «كەلٸننٸڭ سەلەمٸن شيرك» ەكەنٸن بٸلمەي كەلگەن بە? ەلدە كەيٸنگٸ كەزدە شيرك بولا قالدى ما? حالقىمىزدىڭ ەربٸر سالت-دەستٷرٸن «شيرككە», ياكي «حارامعا» بالايتىن بولساق نەمٸز قالادى? شاريعاتتا «كەلٸننٸڭ سەلەم سالۋى شيرك» دەگەن ناقتى ٷكٸم دە جوق ەمەس پە? كەلٸننٸڭٷلكەندەرگە سەلەم سالۋى قازاقتىڭ كٶنەدەن جالعاسىپ كەلە جاتقان ەدەت-عۇرپى ەمەس پە?
ۇلى جاراتۋشى يەمٸز ادام بالاسىن ەڭ كەمەل ەرٸ كٶركەم بەينەدە جاراتا وتىرىپ, ونى سانسىز نىعمەتتەرگە بٶلەگەن. بۇعان قوسا, سول نىعمەتتەردٸڭ قادٸرٸن تٷسٸندٸرسٸن, ادامنىڭ ەرٸ بٷكٸل بولمىس اتاۋلىنىڭ جاراتىلىس ماقساتى مەن سىرلارىن ۇعىندىرسىن دەپ ەر قاۋىمعا ٶز ەلشٸلەرٸن جٸبەرٸپ وتىرعان. وسى ورايدا پايعامبارلار – ادامزاتقا ەر نەرسەنٸڭ ٶزٸندٸك مەن-ماعىناسى مەن مٸندەتٸ بار ەكەنٸن ۇقتىراتىن تەلٸمٸ مول ۇستازدار. بٸزدٸ قورشاپ تۇرعان جاراتىلىستاردى تانىپ-بٸلٸپ, ۇلى قۇدٸرەتكە باس ييۋگە شاقىرۋشى ارداقتى اسىل تۇلعالار دا وسى پايعامبارلار. پايعامبارلارعا يمان – يسلام دٸنٸندەگٸ يمان نەگٸزدەرٸنٸڭ بٸرٸ. ال, ولارعا كەلگەن اقيقات ورتاق. قۇراندا مەككەدە تٷسكەن 111 اياتتان تۇراتىن جٷسٸپ پايعامبارمەن قاتىستى وقيعا باياندالادى. وندا «جٷسٸپ اتا-اناسىن قۇرمەتتەپ ٶزٸنٸڭ تاعىنا وتىرعىزدى. اتا-اناسىنان باستاپ بارلىق باۋىرلارى وعان تاعزىم ەتٸپ, باس يدٸ. سوندا جٷسٸپ ەكەسٸنە: «ەكەي! بۇرىن بالا كٷنٸمدە كٶرگەن تٷسٸمنٸڭ جورۋى, مٸنە, وسى. راببىم سول تٷسٸمدٸ راسقا شىعاردى»,- دەگەن ايات بار(«جٷسٸپ» سٷرەسٸ 100-ايات.)
تەپسٸرشٸ عالىمدار اياتتاعى جٷسٸپتٸڭ اتا-اناسىمەن باۋىرلارىنىڭ تاعزىم ەتٸپ, باس ييۋٸن (سەجدە ەتۋٸن) ەكٸ تۇرعىدا جورامالدايدى.
بٸرٸنشٸ جورامال بويىنشا جٷسٸپكە قۇرمەت سەلەمٸ رەتٸندە تاعزىم ەتٸلگەن. بۇل جٷسٸپ سٷرەسٸنٸڭ«ەكەشٸم! مەن تٷسٸمدە اسپانداعى ون بٸر جۇلدىزدىڭ جەنە كٷن مەن ايدىڭ ماعان تاعزىم جاساپ, سەجدە ەتٸپ تۇرعانىن كٶردٸم»,- دەگەن 4-اياتىن راستايدى دەيدٸ.
ەكٸنشٸ جورامال بويىنشا جٷسٸپكە قاۋىشقانى ٷشٸن اللاعا شٷكٸر ەتۋ ماقساتىندا سەجدە جاسالعان. اياتتاعى «ولاردىڭ ماعان تاعزىم جاساپ, سەجدە ەتٸپ تۇرعانىن كٶردٸم» دەگەن اياتتى«ولاردىڭ مەن ٷشٸن تاعزىم جاساپ, سەجدە ەتٸپ تۇرعانىن كٶردٸم» دەپ تە اۋدارۋعا بولادى. سوندا بۇل ەكٸنشٸ ويدى قۇپتايدى دەيدٸ.
جٷسٸپ (ا.س.) تە بۇل ەمٸردٸ اللادان ەكەنٸن بٸلٸپ, شٷكٸر ەتكەن. باۋىرلارىنىڭ جاساعان ەرەكەتٸ مەن جاساعان قاستانىعىنا ٷندەمەگەن. دەمەك مۇنداعى سەجدە (تاعزىم) «قۇلشىلىق سەجدەسٸ» ەمەس ەكەنٸ ايان بولىپ تۇر.
ەندەشە شاريعاتتا ەرەكشە سانالاتىن سەلەم بەرۋدٸ نەگە شيرككە بالايمىز. سەلەمدەسۋدٸڭ تٷپكٸ ماقساتى ادامداردىڭ جەنە جانۇيانىڭ تاتۋ-تەتتٸ, باقىتتى ٶمٸر سٷرۋٸنە نەگٸزدەلگەن ەمەس پە?!
جاستارىمىزدىڭ ٶزگە ەلدٸڭ سالتىنا ەرگەنٸن, ياكي اسىل دٸنٸمٸزدٸڭ بۇرمالانىپ, حالىق اراسىندا بٷلٸك شىعۋىن كٶزدەگەندەر وسى سەكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ كٷنتەرتٸبٸنەقويىپ, قوعامدا قاراما-قايشىلىقتاردىڭ بولعانىن قالايدى.
«ەر ەلدٸڭ سالتى باسقا, يتتەرٸ قارا قاسقا» دەمەكشٸ, ەر ەل ٶز دەستٷرٸن ٶز ەلٸنە دەرٸپتەگەنٸ جٶن. ونسىزدا حالقىمىزدىڭ التىن قازىناسى سانالاتىن اتا-دەستٷرٸمٸزدٸ, سالت-سانامىزدى جاستاردىڭ جادىنا سٸڭٸرە الماي جاتقاندا ەر نەرسەنٸ شيرك دەپ جۇرتتى مازالاماسىن.
سٶز سوڭى, كەلٸننٸڭ سەلەم سالۋىن شيرككە تەڭەي بەرمەي, جاراتۋشى جاببار يەنٸڭ سەلەم ەسٸمٸمەن سەلەم بەرۋشٸ سەلەم الۋشىنىڭ ەسٸنە سەلەمدٸ سالعانى ٷشٸن بٸر دەرەجە ارتىق ساۋاپقا يە بولاتىنىن ۇمىتپاي, بٸر-بٸرٸمٸزدٸ كٶرگەندە سەلەم بەرٸپ جٷرەيٸك, اعايىن.
قالماحان ەرجان,
تەولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى
