Qozybaev ýniversitetiniń ǵalymdary men stýdentteri Soltústik Qazaqstandaǵy ejelgi «Aq-Irii» qalashyǵynda júrgizilgen biylǵy arheologiialyq maýsymnyń jumystaryn aiaqtady. 17 kúnge sozylǵan ekspeditsiia barysynda kóptegen qundy derekter men tyń jańalyqtar jinaqtaldy, dep habarlaidy ult.kz.
Qonys Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Dolmatovo aýylynyń mańynda biik úshburyshty múiiste ornalasqan, úsh jaǵynan 40 metrlik ózen jartastarymen qorǵalǵan, al ekinshi jaǵynan qorǵan bekinisterimen bólingen. Ǵalymdardyń pikirinshe, nysan qorǵanys qyzmetimen qatar dini rásimder ótkizýge, sharýashylyq júrgizýge, saýda qatynastaryn damytýǵa jáne shekaralyq baqylaýdy júzege asyrýǵa paidalanylǵan.
Arheologtar bul nysanda 22 jyldan astam ýaqyt boiy zertteý jumystaryn júrgizip keledi. Osy kezeńde óńirdi mekendegen turǵyndardyń turmys-tirshiligi men mádenietinen syr shertetin kóptegen qundy jádigerler anyqtaldy.
Biyl ǵalymdar qalashyq aýmaǵynan tabylǵan súiek pen kómir úlgilerine júrgizilgen radiokómirtektik saraptama nátijelerin aldy. Zertteý Litvanyń Vilniýs qalasyndaǵy arnaiy zerthanasynda júrgizildi. Organikalyq materialdardyń jasyn anyqtaýǵa múmkindik beretin S14 radioaktivti izotopy boiynsha júrgizilgen saraptama qalashyqtyń Altyn Orda dáýirine jatatynyn rastady.
Memleket basshysy Qazaqstannyń Uly dala kóshpeli órkenietiniń tikelei murageri ekenin jáne Altyn Orda murasyn zertteý men dáripteýdiń mańyzdy ekenin birneshe ret atap ótken bolatyn. Aq-Irii qalashyǵynda júrgizilgen zertteýler orta ǵasyrlarda Soltústik Qazaqstan óńirinde saýda-sattyq pen óndiristiń damyǵanyn kórsetedi.
Biylǵy arheologiialyq maýsymnyń oljalary metall balqytý úshin paidalanylǵan pesh qurylymdary boldy. Bul sol kezeńdegi metallýrgiialyq óndiris tehnologiialarynyń joǵary deńgeide damyǵanyn kórsetedi. Sonymen qatar et daiyndaýǵa arnalǵan iri qurylystar anyqtaldy. Arheologtar óndiristik nysandardan kúidirilgen kirpishtiń synyqtaryn, metall óńdeýdiń izderin tapty. Al jekelegen shuńqyrlardan janýarlardyń saqtalǵan qańqalary men balyq súiekteri tabyldy.
Soltústik Qazaqstannyń belgili arheology, professory Anatolii Pleshakov biregei eskertkishti 1968 jyly ashqan.
«Alǵashqy boljamdarymyz boiynsha bul aýmaqtaǵy alǵashqy qonys erte temir dáýirine jatady. Keiin bul jer Altyn Orda dáýirinde qaita igerilgen. Biz temir balqytýǵa arnalǵan erekshe peshterdi anyqtadyq. Ázirge olardyń úsheýi ǵana zertteldi. Sonymen qatar ózen jaǵalaýynan óte iri qurylystardy taptyq. Zertteý nátijesinde olardyń et ystaýǵa arnalǵan nysandar ekeni anyqtaldy. Osyndai aýqymdy qurylystardy Eýraziia keńistigi boiynsha ǵylymi eńbekterden de, halyqaralyq konferentsiialar materialdarynan da kezdestirgen emespin. Boljam boiynsha munda úlken áskerdi azyq-túlikpen qamtamasyz etý úshin et daiyndalǵan. Iaǵni bul ózindik ortaǵasyrlyq «et kombinaty» bolǵan», - deidi Qozybaev ýniversitetiniń professory Anatolii Pleshakov.
Arheologtardyń aitýynsha, qazba barysynda usaq turmystyq zattar kóp tabyla qoiǵan joq. Bul turǵyndardyń qonysty asyǵys tastap ketpei, ózderine qajetti múlikterin alyp ketkenin ańǵartady. Degenmen olardyń bul jerden ne sebepti kóshkeni ázirge belgisiz. Zertteý barysynda turmystyq buiymdar, súiek qaldyqtary, qysh jáne keramikalyq ydystardyń synyqtary, jebe ushtary, sondai-aq antropomorftyq órnektermen bezendirilgen áshekei buiymdar tabyldy.
Ekspeditsiia quramynda ýniversitettiń 20-dan astam birinshi kýrs stýdenti jumys istedi. Qazba jumystary júrgizilip jatqan aýmaqqa mektep oqýshylary men stýdentter úshin ekskýrsiialar uiymdastyrylady. Jastardyń tarihi muraǵa degen erekshe qyzyǵýshylyqtary ǵalymdardy Aq-Irii qalashyǵynyń aýmaǵynda tarihi-týristik klaster qurý ideiasyn ázirleýge yntalandyrdy. Bul bastamany júzege asyrýǵa damyǵan infraqurylym, nysannyń Petropavl qalasyna jaqyn ornalasýy jáne Esil ózeniniń boiyndaǵy kórkem tabiǵi orta qolaily múmkindik beredi. Ashyq aspan astyndaǵy murajai qurý máselesi pysyqtalyp jatyr.
Qozybaev ýniversitetiniń «Tarih» bilim berý baǵdarlamasynyń bitirýshi stýdenti Mariia Chmir osy joba tujyrymdamasyn Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Ǵaýez Nurmuhambetovke tanystyrdy:
«Bul nysan halyqaralyq deńgeidegi tarihi-mádeni ortalyqqa ainalýy tiis. Biz aýmaqtyń basty josparyn ázirledik. Joba aiasynda «daladaǵy qazba jumystary» formatyndaǵy ekskýrsiialar ótkizýdi usynamyz. Qazirgi tańda meimandar murajaidaǵy daiyn eksponattardy ǵana emes, naqty ýaqyt rejiminde júrgizilip jatqan arheologiialyq zertteýlerdi kórýge qyzyǵýshylyq tanytady. Sonymen qatar munda mýzei pavilondaryn, «Temir dáýirindegi tún» etno-aimaǵyn jáne ejelgi observatoriianyń rekonstrýktsiiasyn uiymdastyrýdy usynamyz», - deidi Mariia Chmir.
Aita keteiik, «Aq-Irii» qalashyǵy Soltústik Qazaqstannyń kieli nysandarynyń tizimine engizilgen.
