قوزىباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ عالىمدارى مەن ستۋدەنتتەرٸ سولتٷستٸك قازاقستانداعى ەجەلگٸ «اق-يريي» قالاشىعىندا جٷرگٸزٸلگەن بيىلعى ارحەولوگييالىق ماۋسىمنىڭ جۇمىستارىن اياقتادى. 17 كٷنگە سوزىلعان ەكسپەديتسييا بارىسىندا كٶپتەگەن قۇندى دەرەكتەر مەن تىڭ جاڭالىقتار جيناقتالدى, دەپ حابارلايدى ult.kz.
قونىس سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنداعى دولماتوۆو اۋىلىنىڭ ماڭىندا بيٸك ٷشبۇرىشتى مٷيٸستە ورنالاسقان, ٷش جاعىنان 40 مەترلٸك ٶزەن جارتاستارىمەن قورعالعان, ال ەكٸنشٸ جاعىنان قورعان بەكٸنٸستەرٸمەن بٶلٸنگەن. عالىمداردىڭ پٸكٸرٸنشە, نىسان قورعانىس قىزمەتٸمەن قاتار دٸني رەسٸمدەر ٶتكٸزۋگە, شارۋاشىلىق جٷرگٸزۋگە, ساۋدا قاتىناستارىن دامىتۋعا جەنە شەكارالىق باقىلاۋدى جٷزەگە اسىرۋعا پايدالانىلعان.
ارحەولوگتار بۇل نىساندا 22 جىلدان استام ۋاقىت بويى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. وسى كەزەڭدە ٶڭٸردٸ مەكەندەگەن تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ مەن مەدەنيەتٸنەن سىر شەرتەتٸن كٶپتەگەن قۇندى جەدٸگەرلەر انىقتالدى.
بيىل عالىمدار قالاشىق اۋماعىنان تابىلعان سٷيەك پەن كٶمٸر ٷلگٸلەرٸنە جٷرگٸزٸلگەن راديوكٶمٸرتەكتٸك ساراپتاما نەتيجەلەرٸن الدى. زەرتتەۋ ليتۆانىڭ ۆيلنيۋس قالاسىنداعى ارنايى زەرتحاناسىندا جٷرگٸزٸلدٸ. ورگانيكالىق ماتەريالداردىڭ جاسىن انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن س14 راديواكتيۆتٸ يزوتوپى بويىنشا جٷرگٸزٸلگەن ساراپتاما قالاشىقتىڭ التىن وردا دەۋٸرٸنە جاتاتىنىن راستادى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ ۇلى دالا كٶشپەلٸ ٶركەنيەتٸنٸڭ تٸكەلەي مۇراگەرٸ ەكەنٸن جەنە التىن وردا مۇراسىن زەرتتەۋ مەن دەرٸپتەۋدٸڭ ماڭىزدى ەكەنٸن بٸرنەشە رەت اتاپ ٶتكەن بولاتىن. اق-يريي قالاشىعىندا جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋلەر ورتا عاسىرلاردا سولتٷستٸك قازاقستان ٶڭٸرٸندە ساۋدا-ساتتىق پەن ٶندٸرٸستٸڭ دامىعانىن كٶرسەتەدٸ.
بيىلعى ارحەولوگييالىق ماۋسىمنىڭ ولجالارى مەتالل بالقىتۋ ٷشٸن پايدالانىلعان پەش قۇرىلىمدارى بولدى. بۇل سول كەزەڭدەگٸ مەتاللۋرگييالىق ٶندٸرٸس تەحنولوگييالارىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە دامىعانىن كٶرسەتەدٸ. سونىمەن قاتار ەت دايىنداۋعا ارنالعان ٸرٸ قۇرىلىستار انىقتالدى. ارحەولوگتار ٶندٸرٸستٸك نىسانداردان كٷيدٸرٸلگەن كٸرپٸشتٸڭ سىنىقتارىن, مەتالل ٶڭدەۋدٸڭ ٸزدەرٸن تاپتى. ال جەكەلەگەن شۇڭقىرلاردان جانۋارلاردىڭ ساقتالعان قاڭقالارى مەن بالىق سٷيەكتەرٸ تابىلدى.
سولتٷستٸك قازاقستاننىڭ بەلگٸلٸ ارحەولوگى, پروفەسسورى اناتوليي پلەشاكوۆ بٸرەگەي ەسكەرتكٸشتٸ 1968 جىلى اشقان.
«العاشقى بولجامدارىمىز بويىنشا بۇل اۋماقتاعى العاشقى قونىس ەرتە تەمٸر دەۋٸرٸنە جاتادى. كەيٸن بۇل جەر التىن وردا دەۋٸرٸندە قايتا يگەرٸلگەن. بٸز تەمٸر بالقىتۋعا ارنالعان ەرەكشە پەشتەردٸ انىقتادىق. ەزٸرگە ولاردىڭ ٷشەۋٸ عانا زەرتتەلدٸ. سونىمەن قاتار ٶزەن جاعالاۋىنان ٶتە ٸرٸ قۇرىلىستاردى تاپتىق. زەرتتەۋ نەتيجەسٸندە ولاردىڭ ەت ىستاۋعا ارنالعان نىساندار ەكەنٸ انىقتالدى. وسىنداي اۋقىمدى قۇرىلىستاردى ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸ بويىنشا عىلىمي ەڭبەكتەردەن دە, حالىقارالىق كونفەرەنتسييالار ماتەريالدارىنان دا كەزدەستٸرگەن ەمەسپٸن. بولجام بويىنشا مۇندا ٷلكەن ەسكەردٸ ازىق-تٷلٸكپەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ەت دايىندالعان. ياعني بۇل ٶزٸندٸك ورتاعاسىرلىق «ەت كومبيناتى» بولعان», - دەيدٸ قوزىباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى اناتوليي پلەشاكوۆ.
ارحەولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, قازبا بارىسىندا ۇساق تۇرمىستىق زاتتار كٶپ تابىلا قويعان جوق. بۇل تۇرعىنداردىڭ قونىستى اسىعىس تاستاپ كەتپەي, ٶزدەرٸنە قاجەتتٸ مٷلٸكتەرٸن الىپ كەتكەنٸن اڭعارتادى. دەگەنمەن ولاردىڭ بۇل جەردەن نە سەبەپتٸ كٶشكەنٸ ەزٸرگە بەلگٸسٸز. زەرتتەۋ بارىسىندا تۇرمىستىق بۇيىمدار, سٷيەك قالدىقتارى, قىش جەنە كەراميكالىق ىدىستاردىڭ سىنىقتارى, جەبە ۇشتارى, سونداي-اق انتروپومورفتىق ٶرنەكتەرمەن بەزەندٸرٸلگەن ەشەكەي بۇيىمدار تابىلدى.
ەكسپەديتسييا قۇرامىندا ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ 20-دان استام بٸرٸنشٸ كۋرس ستۋدەنتٸ جۇمىس ٸستەدٸ. قازبا جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان اۋماققا مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەر ٷشٸن ەكسكۋرسييالار ۇيىمداستىرىلادى. جاستاردىڭ تاريحي مۇراعا دەگەن ەرەكشە قىزىعۋشىلىقتارى عالىمداردى اق-يريي قالاشىعىنىڭ اۋماعىندا تاريحي-تۋريستٸك كلاستەر قۇرۋ يدەياسىن ەزٸرلەۋگە ىنتالاندىردى. بۇل باستامانى جٷزەگە اسىرۋعا دامىعان ينفراقۇرىلىم, نىساننىڭ پەتروپاۆل قالاسىنا جاقىن ورنالاسۋى جەنە ەسٸل ٶزەنٸنٸڭ بويىنداعى كٶركەم تابيعي ورتا قولايلى مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي قۇرۋ مەسەلەسٸ پىسىقتالىپ جاتىر.
قوزىباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ «تاريح» بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ بٸتٸرۋشٸ ستۋدەنتٸ مارييا چمير وسى جوبا تۇجىرىمداماسىن سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ عاۋەز نۇرمۇحامبەتوۆكە تانىستىردى:
«بۇل نىسان حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ تاريحي-مەدەني ورتالىققا اينالۋى تيٸس. بٸز اۋماقتىڭ باستى جوسپارىن ەزٸرلەدٸك. جوبا اياسىندا «دالاداعى قازبا جۇمىستارى» فورماتىنداعى ەكسكۋرسييالار ٶتكٸزۋدٸ ۇسىنامىز. قازٸرگٸ تاڭدا مەيماندار مۇراجايداعى دايىن ەكسپوناتتاردى عانا ەمەس, ناقتى ۋاقىت رەجيمٸندە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەردٸ كٶرۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتادى. سونىمەن قاتار مۇندا مۋزەي پاۆيلوندارىن, «تەمٸر دەۋٸرٸندەگٸ تٷن» ەتنو-ايماعىن جەنە ەجەلگٸ وبسەرۆاتورييانىڭ رەكونسترۋكتسيياسىن ۇيىمداستىرۋدى ۇسىنامىز», - دەيدٸ مارييا چمير.
ايتا كەتەيٸك, «اق-يريي» قالاشىعى سولتٷستٸك قازاقستاننىڭ كيەلٸ نىساندارىنىڭ تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلگەن.
