Eski aqyldyń paidasy
Bul 1966 jyly bolǵan oqiǵa edi. Osynyń aldynda ǵana qazirgi Shyǵys Qazaqstan, burynǵy Semei oblysynyń Aiagóz aýdany eki aýdanǵa ainaldyrylǵan, Shubartaý degen jańa ákimshilik nysan paida bolǵan. Sol jyldary Telman Qusataev degen adam bizdiń aýylymyzǵa direktor bolyp keldi. Keremet isker basshy edi. Az jyldyń ishinde bizdiń aýylymyz millioner keńsharǵa ainaldy. Mine, osy 1966 jylqy jyly erte kóktemniń basynda aýyldyń bir top jón biletin qariialary direktordyń qabyldaýyna barady. Týmysynda tekti, kórgendi jáne Stalin zamanynyń qatal tárbiesinen ótken Telman aǵamyz úlken adamdardy iilip qarsy alady, jaqsylap májilis qurady. Osy májilis ústinde jyl sanaýmen bala kezinen jaqsy tanys qariialar direktorǵa aldaǵy jyl – qoi jylynda jut bolatynyn, sol jutqa daiyndalý keregin aitady. Telman aǵamyz alǵashynda qatty kúmándanyp, qoi jyly jut bola ma eken, jut ádette dońyz jylyna kelmeýshi me edi deidi. Úlkender jón-jobany qaiyra túsindiredi.
Osydan keiin direktor daiyndyqqa kirisedi. Áýeli aryq-turaq, kóteremniń barlyǵyn suryptaidy, etke aidaidy. Tańbaly jas maldy iriktep alyp, kári tabyndy, kári otardy shyǵaryp tastaidy, ony da etke aidaidy. Alystaǵy shabyndyqtardy aldymen shaýyp, pishendi qystaýlarǵa erte tasytady. Osy tynymsyz daiyndyq óz nátijesin berdi. Qoi jyly qys qatty boldy, quryq boiy qar jaýdy. Ol qar birneshe kún qysqy shilde kezinde azynaýlaq degdip, erip, qańtardyń qyzylshunaq aiazynda temirdei bolyp qatty. Sodan soń búkil aýdan, búkil Arqa kóleminde maldyń qyrǵyny bastaldy. Bul jut týraly sol kezdegi buqaralyq aqparat quraldarynan málimet izdep áýre bolmai-aq qoiýǵa bolady. Sebebi, marksistik kommýnistik teoriia boiynsha sotsialistik qoǵamda maldyń juttan, indetten qyrylýy múmkin emes. Jalpy juttyń, iaki basqa apattyń bolýy múmkin emes, sotsialistik qoǵamda. Sebebi… sebebi, jaratylystyń ózi sotsialistik qoǵamǵa yqylas-peiildi. Tabiǵat qubylystarynyń ózi Lenin atanyń aitqanymen júrip-turady. Sol sebepti, baspasóz, eshteńe bolmaǵandai, sotsializmdi jyrlap otyra berdi. Sol sebepti Semeidiń Shubartaý aýdany Kalinin atyndaǵy keńsharynyń direktory Telman Qusataevtyń bir bas maldy shyǵynǵa ushyratpai alyp shyqqan áreketi eleýsiz qaldy. Estýimizshe, qys-qystaýdyń nátijelerine jáne aldaǵy mindetterge bailanysty Semeide ótken, oblystyń búkil keńshar direktorlary qatysqan partaktivte joǵarǵy basshylar, qoǵamdyq dáýletti qorǵaýdyń, saqtaýdyń tańǵajaiyp úlgisin kórsetken direktordy bir aýyz sózben atap ketýge de jaramapty.
Al Telman aǵamyzǵa aqyl-keńes aitqan qariialar she? Olardyń bar-joǵyn eshkim bilmeidi. Jáne ol shaldar, bylaisha aitqanda… ózderiniń erlik istegenin bilmepti. Biletinderin bastyqqa aitty, eskertti. Boldy. Azynaýlaq malyn baǵyp, shaiyn iship, kempirimen bir ursysyp, bir tatýlasyp, qazaqtyń shaly osylai júre beripti. Tek aqyldy bastyq juttan keiin es jiǵan jaz kelip, jazdan keiin kúz kelgende qariialardy úiine qonaqqa shaqyryp, rahmetin aityp, syi-siiapatyn berip shyǵaryp salypty.
Retimen jyljyp ýaqyt ótti. Eseiip, árqaisymyz óz jolymyzdy taptyq. Áskerden keiin Abai atyndaǵy Qazaq pedagogika institýtynyń filologiia fakýltetine oqýǵa tústim. Birinshi kýrstan keiin jazda úsh muǵalim – Ashat Ábilqaev, Mereke Jamanov jáne Muhtar Maǵaýin elý stýdentti bastap Taldyqorǵan oblysynyń Aqsý aýdanyna folklorlyq praktikaǵa bardyq. El ishinen aýyz ádebieti úlgilerin jinadyq. Almatyǵa qaityp kelip, úidi-úiimizge tarardyń aldynda barlyǵymyzǵa «óz aýyldaryńnan da ertegi, ańyz-áńgime jinai júrińder» dep tapsyrma bergen.
Aýylǵa kelgennen keiin sóz biletin qariialardy shuqylai bastadym. Meniń naǵashy atam, kúishi Júnisbai Stambaevpen ómir boiy syilasyp ótken Myrzahan degen aqsaqal bar edi. Baiaǵy Telman aǵamyzǵa jut jaiyn eskertken adamnyń biri ekenin bilemin. Osy týrasynda áńgime boldy. Myrzahan aqsaqal birneshe otyrysta múshel degenniń ne ekenin, eski jyl sanaýdyń jón-jobasyn uǵyndyrǵan. Al «osy jyl sanaý ne úshin kerek?» degenimde, aqyldy qariia oilanyp otyryp bylai dedi:
– Myna dúnieniń qýanysh-súiinishi, qasireti men qaiǵysy óziniń retimen, kezegimen kelip otyrady, qaraǵym. Jaqsy men jaman qalai bolsa solai kele salmaidy. Náýbet bolsyn, násip bolsyn, óz júiesimen keledi. Jyl sanaityn esepshiler osyny, juttyń qai jyldary qaitalanyp otyratynyn, taǵy da tolyp jatqan nárselerdi biledi. Úirenseń sen de biletin bolasyń.
Sodan soń et penen shai almasyp kelip otyratyn qazaqtyń uzaq dastarhanynda senýdiń ózi qiyn málimetterge qanyqtym. On eki jyl – bir múshel. Múshel bes ret ainalady. Bul «ainalma múshel» dep atalatyn alpys (60) jyldyq kezeń qazaqta «bir jas» dep aitylady eken. Mysaly, «eki jastyń birine de kelmei óldi» degen sóz alpysqa jetpei ólgen adamǵa aitylady.
– Alpys jyl – «bir jas», nemese «bir jyl» dep atalady eken, olai bolsa biyl, sondai jyldyń neshinshisi? – dep suradym.
Qazaq Ordasynyń shamamen 1456 jyly qurylǵanyn, sodan beri taǵy da shamamen 521 jyl ótkenin bilemin. Qaǵaz-qaryndashymdy alyp, ilezde eseptep shyǵardym. Alpys jyldyq «ainalma músheldiń» segiz jarymy ótipti. Osyny aittym.
– Segiz jarym múshel shyǵar? – dedim.
– Joq, – dedi Myrzahan aqsaqal basyn shaiqap kúlip.
– Endi qansha?
Qariia tóbemnen tońq etkizgen.
– Biyl 270-jyl.
Eseptedim. Senbedim. Sebebi, esep boiynsha 16 200 jyl bolyp shyqty. Osyny aittym.
– Iá, jylǵa ainaldyrsa solai bolatyn shyǵar, – dedi aqsaqal kelisip.
Úige kelgennen keiin qaitadan esepke otyrdym. Ol 1977 jyldyń shilde aiy edi. Búkil álemde qabyldanǵan hristian kalendary boiynsha solai. 1977 jyl. Musylman kalendary (Hidjra) boiynsha 1398 jyl. Al bizdiń jyl sanaýymyz boiynsha 16200 jyl. Egerde jer betinde qazaqtyń jyl sanaýy degen bar bolsa, onda bizdiń kalendarymyz (nemese, qazirgishe aitqanda – kúntizbemiz) boiynsha osylai. 16200 jyl!
Sene almadym. Eshkimge kórsetkem joq. Ózim senbesem, basqany qalai sendirem. Ári-sári kúide edim. Senbeiin desem, bul málimetti bergen Myrzahan aqsaqal ómirinde ótirik aityp kórmegen adam. Seneiin desem, aqylǵa siiatyn emes.
Keiinnen Asqar aǵaǵa (Súleimenov) aittym. Sendi.
– Solai ekenine eshqandai kúmániń bolmasyn, – degen edi ol ádetinshe sigaretin burqyratyp otyryp, – tek jazba málimet qana kerek. Anaý Karl Iaspers degen, adamzat tarihyn zerttegende, bes myń jyldan aryǵa barýǵa bolmaidy, dep «jarlyq» shyǵaryp qoiypty ǵoi.
(Asekeńniń aityp otyrǵany, belgili nemis ǵalymy Karl Iasperstiń «Smysl i naznachenie istorii» – «Tarihtyń máni men muraty» dep atalatyn kitaby edi. Bul kitabynda ǵalym, adamzat tarihyna qatysty eń kóne jádigerdiń jasy – 5 myń jyl. Odan arǵy tarihty kýálandyratyn bir japyraq qaǵaz joq. Sol sebepti, biz, osy 5 myń jyldyq tarihty ǵana áńgime ete alamyz, tarih ǵalymy osy kezeńnen ary bara almaidy, barmaý kerek, tek osy kezeńge ǵana úiirilýi kerek dep jazǵan).
Sodan soń Erik dosyma (Kókeev) kórsettim esep-qisaptarymdy. Qaltqysyz sendi. Asqar aǵanyń sózin qaitalap, «jazba málimet bolsa, qazaq kalendary degen uǵymnyń ǵylymi ainalysqa enýi ǵajap emes» dedi.
Djeims Cherchvardtyń erligi
Kúnderdiń kúninde shýmertaný (shýmerologiia), assiriiataný (assirologiia) degen ilimderdiń bar ekeni, adamzat tarihy joǵaryda aty atalǵan Karl Iaspers belgilep bergen 5 myń jyldyq merzimdi qanaǵat ete almaityndyǵy, ol shekten baiaǵyda ótip ketkendigi aian boldy. Sondai-aq, Oljas Súleimenovtiń «Az i Ia» kitaby jaryq kórgennen keiin qazaqtardyń shýmertanýmen ainalysýǵa haqysy joq ekeni jáne aian boldy. Shamasy, ǵalymnyń qolynda baiyrǵy qańly (skif) men assiriia, qańly men Babyldyń araqatynasy tarihyna qatysty mol málimet bolǵan. Alaida «Az i Ia»-dan keiin Resei ǵalymdary bastaǵan lańnyń áserinen, kesirinen, Qazaqstanda 37-jyldyń elesi qaita tirilgendei boldy. Odaqtyq jáne qazaqstandyq baspalardan shyǵaiyn dep jatqan qanshama kitaptar toqtatylyp, qaiyra tsenzýradan ótkizildi. Árine, ol málimet jerde qalǵan joq, aqynnyń «Qysh kitap» («Glinianaia kniga») atty áigili poemasyna ózek boldy. Biraq, báribir, oqi biletin adamǵa, siýjette keltirilgen málimetter dastanǵa syimai laqyldap tógilip jatqany, ǵylym bola almaǵandyqtan, amalsyz kórkem shyǵarmaǵa ainalǵandyǵy aiqailap kórinip turar edi. Keiinnen zańdy-zańsyz joldarmen taǵy da qanshama málimetke qol jetkizdik. Sodan soń keńes halqynyń intellektýaldyq damýyn bir ǵasyrǵa, al qazaq oiynyń jetilýin kem degende eki jarym-úsh ǵasyrǵa kesheýildetken «temir perde» qulaǵannan keiin, batystan ozyq ádebiet keldi. Aǵylshynnyń belgili ǵalymy Djeims Cherchvardtyń eńbekterimen osy kezde tanysyp edim. HIH ǵasyrdyń 60-jyldary Úndistandaǵy aǵylshynnyń otarlyq armiiasynyń ofitseri Djeims Cherchvard sol jerdegi ǵibadathanalardyń birinde umytylyp ketken kóne jazýmen jazylǵan qysh kitaptarǵa jolyǵady. Osydan bastap D.Cherchvard jer betinde bolǵan, keiinnen joiylyp ketken kóne órkenietterdiń tarihymen ainalysady. HIH ǵasyrdyń aiaǵy men búkil HH ǵasyr boiy batys áleýmetiniń ǵylymi hrestomatiialarynyń biri bolǵan ǵalymnyń eńbekteri arada kem degende 130 jyl ótkende bizge ázer jetip otyr.
Mine, qurmetti oqyrman, meniń zamandasym bolsańyz – ózińiz kórgen, al baǵyńyzǵa qarai dúniege keiin kelgen bolsańyz, onda ózińiz kórmegen, búginde ótken tarihqa ainalǵan keńes qoǵamy men onyń ǵylym-biliminiń siqy osyndai edi.
Sonymen, áńgime, D.Cherchvardtyń basty eńbegi – «Kóne kontinent Mý» («Drevnii kontinent Mý») kitaby jaiynda. Búginde at tóbelindei az ǵalymdar toby ǵana biletin, sanskritten de arǵy, eń kóne jazýmen jazylǵan qysh, tas kitaptardy tirnektei zerttegen, taǵy da qanshama qosalqy málimetterdi qatystyrǵan ǵalym aqyr sońynda tańǵajaiyp tujyrymǵa kelgen. Bul tujyrym boiynsha Tynyq muhitta, qazirgi Muhitstan (Okeaniia) jerinde alyp qurlyq (kontinent) bolǵan. Qurlyq Gonolýlý men Gavai araldarynan ońtústikke Fidji aralyna qarai 5 myń milge (1 mil – 1,6 shaqyrym), qazirgi Palaý aralynan shyǵysqa, Frantsýz Polineziiasy, Týamotý araldaryna qarai 3 myń milge sozylyp jatypty. Álemdik kartaǵa qarasańyz, Jańa Gvineia men Avstraliia jáne sol Muhitstannyń ár jerinde shashyrap jatqan sansyz araldar osy ulan-ǵaiyr kontinenttiń aman qalǵan bólshekteri, synyqtary ma dep qalasyz. Minekei, álemdik ǵylym tarihi jádiger dep kóp moiyndaǵysy kelmeitin osy qysh kitaptarda aitylǵandai, atalǵan qurlyqta osydan 50 myń jyl buryn adamdyq tirshilik bastalypty. Kitaptarda bul materik Mý dep atalady. Dami kele, órkendei kele, bul qurlyq búkil álemge óziniń ústemdigin ornatady. Halqynyń sany óse kele 60 millionǵa jetipti. Sanasy óte biik órkeniet jer betinde imandy, ádiletti zaman ornatady. Eski jádigerlerde kóp aitylatyn, adamzat basynan ótip ketken ujmaqtai Altyn zaman osy eken. Qurlyq – arasy tar buǵazdarmen bólingen úsh araldan turady eken, osy úsh alyp aralda negizgi jeti úlken qalalar men aýyldar bolǵan. Qurlyq tutastai asa biik emes tóbelerden turady eken, tropikalyq yqylymda turǵandyqtan qalyń jynys orman, sai-sala syldyrap aqqan bulaq, qisaby joq ózen men kól, igerilgen jerde tańǵajaiyp miýa, hosh iisti gúlder. Adam meiirimdi, qoǵam meiirimdi bolǵannan keiin dalanyń taǵy ańdary esh seskenbei úi malymen qatar jaiylady. Áleýmet óte bilimdi bolǵan. Ásirese, astronomiia, sáýlet óneri, matematika, teńizshilik biik deńgeide damyǵan. Búgingi zamanda álemniń ár túkpirinde qalai eseptelinip, qalai salynǵany belgisiz zańǵar ǵimarattar, piramidalar, taǵy da tolyp jatqan qurylystar sol uly órkeniettiń bizge jetken jurnaqtary deidi ǵalym.
Álbette, Djeims Cherchvard aǵylshyn bolǵandyqtan, qanyna tartpai turmaidy. Mý kontinentiniń halqy negizinen aq násil edi, biraq, sonymen qatar sary, qońyr, qara násildiń ókilderi de boldy dep jazady ǵalym. Altynmen aptap, asyl taspen bezendirilgen alyp sarailar alǵash osy qurlyqta salynǵan, álemdi sharlaityn alyp kemeler alǵash osy qurlyqta jasalǵan. Násilshildik, adamdy kemsitý atymen joq, sol sebepti imperiianyń qai salada jetken jetistigi bolsa da búkil álemge, barlyq adamzatqa ortaq. (Jáne, D.Cherchvardtyń sóziniń jany bar ekenin moiyndaýymyz kerek, sebebi, Muhitstan araldarynyń qazirgi turǵyndary shynynda da qan, gen jaǵynan aq násilge óte jaqyn ekeni belgili bolyp otyr).
Álem bir ǵana bilikke moiynsunǵan, bir ǵana imperatorǵa baǵynǵan. Ol kezde planetada igerilmegen jer bolmapty. Jer sharynda qansha topyraq bar, qansha jurt bar – barlyǵy da esepte. («Ashylmaǵan jer», «Jańa jer» – bul HV ǵasyrda Eýropa teńizshiligi órkendep, aq násil geografiiany meńgerip, jer sharyn qaita tani bastaǵanda paida bolǵan terminder). Imperiianyń quramynda qansha túrli násil, halyq bar – barlyǵy da teń quqyqty. Ol kezdegi imperiianyń koloniiasy bizdiń uǵymymyzdaǵy otar emes. Ol kezdegi dinniń asyldyǵyn, dúnietanymnyń tazalyǵyn aina-qatesiz beinelei alatyn termin tabý qiyn. Biz oilanyp otyryp (jáne qinala otyryp) sol yqylym zamandaǵy adamdyq mádenietke eń jaqyn keledi-aý dep «ekologiialyq sana» degen anyqtamany tańdap aldyq. Bul termindi qazirgi uǵymda, iaǵni adamnyń tabiǵatqa, qorshaǵan ortaǵa degen jaýapkershiligi maǵynasynda emes, asa keń maǵynada túsingen abzal.
«Adam násilderi ǵana emes, adam men haiýanat, adam men ósimdik – barlyǵynyń quqyǵy teń, sebebi, barlyǵyn Qudai jaratqan». Mine, qysqashalap aitqanda, D.Cherchvard áńgime etip otyrǵan, osydan elý myń jyl buryn tirshilik keshken qoǵamnyń ustanǵan negizgi ustanymy osy. Ol kezdegi koloniia – imperiianyń qamqorlyǵyndaǵy jurt degendi bildiredi. Kezi keledi, koloniia eseiip, ózin-ózi bilei alatyn dárejege jetkende imperiiadan bólinip shyǵady. Alaida, jańa egemendik, imperiiadan enshisin alyp bólek shyqqanymen adamdyq qoǵamnan bólek ketpeidi. Koloniianyń jerinde de búkil imperiiaǵa ortaq, eń áýeli jáne eń sońynda, iaǵni basynan aiaǵyna deiin adamshylyqqa, ekologiialyq sanaǵa negizdelgen zańdar júrip turady. Joǵaryda aitqanymyzdai, bul kezeń, adamzattyń eń kóne jádigerlerinde «Altyn ǵasyr», «Altyn zaman» degen atpen qalypty.
Qurlyqtyń kúireýi
Mý kontinenti qalai kúiredi, tańǵajaiyp, ertegidei áleýmet adamzat tarihynan qalai ketti, kóne jádigerlerde kóp aitylǵan alyp qurlyq búgingi kartalarda nege joq? Endi shama-sharqymyzsha osy suraqtarǵa jaýap berýge tyrysaiyq. Búgingi tarih ǵylymy Karl Iaspers kezinde belgilep bergen 5 myń jyldyq ýaqyt keńistiginde óristedi. Al bul merzimde adamzattyń esinde qalatyndai búkilplanetalyq apat bola qoimaǵan siiaqty. Bola qalǵan kúnniń ózinde ol apat esepke alynbas edi, sebebi, apattar teoriiasy, Ch.Darvin qalyptastyrǵan, evoliýtsiialyq jolmen birtindep damý teoriiasyna qaishy keledi. D.Cherchvard jáne taǵy basqa ǵalymdar qalyptastyrǵan bul teoriia adamzat tarihyn jerdiń geologiialyq tarihymen bailanysta qaraidy, sol sebepti búgingi ǵylym jaýap bere almaityn kóptegen saýaldarǵa atalmysh teoriia ǵana jaýap bere alady. Jer betinde kezdesetin fenomenaldyq artefaktardyń shyǵý tegin darvinizm túsine almaidy. Jáne túsindirip bere almaidy. Mysaly, adamnyń etin qorek etetin, damýdyń eń tómengi satysynda turǵan bir taipa tabyldy deiik. Sol tabylǵan jerin atam zamannan beri, myńdaǵan jyldar boiy mekendegen. Kúnderdiń kúninde ǵalymdar taipanyń jerinen alyp piramida, nemese asyl taspen bezendirilgen saltanatty saraidyń synyqtaryn tabady. Bundai saraidy turǵyzý búgingi tehnikanyń qolynan kelýi de múmkin, kelmeýi de múmkin. Al endi osy sarai men piramida nemese tabylǵan basqa qurylystyń tabiǵatynan tanylyp turǵan órkeniettiń deńgeiin jer iesi – jabaiy taipanyń damý deńgeiimen salystyryp kórińiz. Árine, salǵastyra almaimyz, sebebi, arasy jer men kóktei. Al apattar teoriiasy (ǵylymi tilde «katastrofizm teoriiasy» – «teoriia katastrof», «teoriia katastrofizma») salǵastyryp túsindire alady, sebebi, órkeniettiń jaratylys qubylystarymen birge ilgerindi-keiindi damitynyn basshylyqqa alady.
Osy kúni birqatar ǵalymdar (mysaly Immanýil Velikovski) Bibliiada aitylatyn aqyrzaman sýretteriniń Qiiamet sýretteri ekenine kúmán keltiredi. Bundai sumdyq kórinisti, adam óz betinshe turyp elestete almaidy, aqyrzaman týraly sol aqyrzamandy kózben kórgen adam ǵana jaza alady deidi I.Velikovski. Demek, Injildiń paiǵambarlary, jer betinde bolǵan ǵaryshtyq apattardyń biriniń nemese birnesheýiniń kýási bolǵan. Mý kontinentiniń joiylýyn sondai ǵaryshtyq apattyń biri dep qarańyz, D.Cherchvard keltirgen kóne jádigerlerdiń aitysynda Mý eki apatqa urynǵan. Alǵashynda búkil qurlyq birneshe ret silkinip baryp toqtaǵan. Árine, qanshama qalalar, alyp sarailar, taǵy qanshama qurylystar qiraǵan. Kontinettiń halqy qiraǵannyń barlyǵyn qalypqa keltiredi de, osymen tynym tabady. Apat qaitalanýy múmkin, kelesi apat aqyrzaman bolýy múmkin, qurlyq joiylyp ketýi múmkin degen oi eshkimniń basyna kelmese kerek. Sonymen ýaqyt ótip, alǵashqy zilzala umytylyp, ertegige ainalǵanda ekinshi jáne sońǵy apat bastalady.
Ǵalym keltirgen «Troan manýskripty», «Kortestiń kodeksi», «Lhasanyń shejiresi» siiaqty kóne jádigerler kontinenttiń túbine jetken apatty bylai sýretteidi: «Búkil qurlyq ornynan kóterilip, tolqynda turǵandai shaiqaldy. Jer daýyl kezindegi aǵashtyń japyraǵyndai qaltyrady. Altyn sarailar men ǵibadathanalar, eskertkishter opyryla qulady. Qalalar taý-taý úiindige ainaldy», «Myńdaǵan adamdardyń ólim aldyndaǵy aiqaiynan qulaq tundy. Barlyǵy altyn sarai men ǵibadathanadan pana izdedi, alaida, jerdiń jaryǵynan shyqqan órtten qashyp, qaiyra dalaǵa shyqty. Adamdar qoldaryn jaiyp, «Qutqara gór bizdi, Mý!» dep jalbaryndy». «Bir túnniń ishinde alyp qurlyq bólek-bólek synyp, kúndei kúrkirep muhitqa batty. Tutastai órt alǵan kontinent jahannamnyń tuńǵiyǵyna boilai berdi», «Órt barlyǵyn jalmady. Mý jáne onyń 64 million turǵyny qurbandyqqa shalynyp kete bardy». Qurlyq joiylǵanan keiin, endi jańa zilzala keldi. Ol – seksen million sharshy shaqyrym sý, búkil Tynyq muhit edi. Jan-jaqtan qaýmalaǵan sý, aspanmen talasqan alyp tolqyndar bir kezdegi uly órkeniettiń orta tusyna kelip, bir-birine shapshyp baryp tynym taýypty.
«Baqytsyz qurlyq, adam atty maqluqattyń alǵashqy otany, óziniń baitaq shaharlarymen, altyn sarailarymen, barlyq ónerimen, bilimimen kórgen túske ainaldy» dep jazady D.Cherchvard.
Al endi osy joiqyn apattan aman qalǵandar bar ma edi? Bar bolsa, olardyń taǵdyrlary ne boldy? D.Cherchvard bul týrasynda bylai deidi: «Apattan aman qalǵandar mańaidaǵy araldar men arhipelagtardy panalady. Bir-aq kúnde barlyǵynan airylǵan bulardyń qolynda eshteńe joq edi. Is jaratatyn saiman da, kiim de, jeitin as ta, eshteńe de joq. Tek qana týlaqtai jer men shetsiz-sheksiz muhit.
Olardyń boiyn bilegen úrei men túńilisti elestetý qiyn emes. Órkeniettiń bar bazary joiyldy. Endi ne qaldy? Qarap otyryp ashtan ólý. Myńdaǵan shaqyrym jerde qalǵan burynǵy koloniialarǵa júzip baratyn keme de, qaiyq ta, sal da joq.
Kóp adamnyń apat áserinen jyndanyp ketkenine eshqandai kúmán joq, basqalary tezirek ólim tiledi. Sebebi, ólim azaptan qutqarady. Bular úshin tiri qalýdyń bir ǵana joly bar edi. Ol – kannibalizmge barý, iaǵni, bir-biriniń etin qorek etý. Osylaisha asa biik damyǵan órkeniet ókilderi jabaiylyqtyń eń tómengi deńgeiine tústi.
Órkenietti adamnyń bundai astan alǵashynda jiirkengenine eshqandai kúmán joq, sondyqtan olardyń kóbi atalǵan jahildikke barmai ashtan óldi dep seneiik. Alaida, ǵasyrdan ǵasyr ótti, urpaqtar birin-biri toqtaýsyz almastyrdy. Osylaisha araldardyń beibaq turǵyndary jabaiylyqtyń tuńǵiyǵyna bata berdi. Dinmen tiianaqtalǵan, urpaqtan-urpaqqa ótken izgi dástúrler aqyrynda tolyqtai umytyldy. Adam sanasynan kóne abyroi men kisilik óshti.
Mý dep atalatyn uly qurlyqtyń koloniialary metropoliianyń órkeniet jetistikterin taǵy biraz ýaqyt joǵaltpai ustap turdy, alaida, imperiianyń qamqorlyǵy tyiylǵannan keiin, aqyryndap olar da azyp-tozdy, aqyrynda jer betinen joiyldy. Al kóne órkeniettiń, ólgen órkeniettiń jurtynda jańa órkenietter paida boldy».
Bul jerde D.Cherchvard, Muhitstannyń kóptegen araldaryn mekendegen, gen turǵysynan aq násilge jaqyn, alaida, tas dáýirindegi jabaiylyqta ómir súrip jatqan taipalar, aqiqatynda, baiaǵy joǵary damyǵan órkeniettiń, Mý dep atalatyn uly imperiianyń muragerleri degendi aityp otyr. Djeims Cherchvard bul jańalyqty HIH ǵasyrda ashty. Arada ǵasyrdan astam ýaqyt ótti. Árine, jaratylystaný ǵylymy osyndai uzaq ýaqyt barysynda bir ornynda turǵan joq. Damydy. Tehnikanyń eń sońǵy jetistikterin paidalandy, úlken jetistikterge jetti. Búginde jaratylystaný ǵylymy, tarih ǵylymy D.Cherchvard siiaqty pionerlerdiń aitqandaryn, ótken ǵasyrda kúpirlik bolyp sanalǵan oilaryn jarym-jartylai bolsa da moiyndap otyr.
Topanǵa deiingi kóne órkenietterdi zerttegen ǵalymdar Djeims Cherchvardpen bir máselede ǵana kelise almaidy. D.Cherchvardtyń qatesi – bir kontinenttiń apatyn búkilálemdik apattan bólip qaraýynda. Egerde Mý kontinentiniń joiylýy jergilikti apat bolatyn bolsa, onda bári de basqasha bolar edi. Apattan keiin apta ótpei, imperiiamen eki aradaǵy qatynastyń úzilgeninen, kúndelikti jolaýshylar men túrli taýar tasyǵan kemelerdiń kelýi sap tyiylǵanynan sekem alǵan imperiianyń basqa jerleriniń, koloniialardyń turǵyndary ne bolǵanyn dereý anyqtaýǵa tyrysar edi. Bolǵan jaiǵa qanǵannan keiin tiri qalǵan adamdardy tasyp alyp keter edi. Nemese, basqasha aitatyn bolsaq, D.Cherchvard aitqan, «Muhitstan aralyndaǵy jabaiy qoǵam» paida bolmas edi. Uly ǵalym osy jerden ǵana súringen.
Ol aitqan, joǵary órkenietti Mý kontinenti adamdarynyń Muhitstan araldaryna jetip, sol jerde jabaiylanyp, primitiv deńgeige túsýi bir ǵana jaǵdaida – álemdik apat búkil adamzatty jalmaǵanda ǵana múmkin. Osylai bolǵanda ǵana, qurlyqtardyń barlyǵy kúirep, adamdar bir-birin qutqarmaq túgili basymen qaiǵy bolyp ketkende ǵana, osyndai damyǵan órkeniet izdeýsiz qalady. Iaǵni, D,Cherchvard óz erkinen tys, búkil álemdi qiratyp, jaipap ótken, órkeniet ataýlyny joiǵan uly apat – Topanǵa kelip tirelgen. Alaida, qolyndaǵy málimet jetimsiz bolǵandyqtan úlken tujyrymdarǵa bara almaǵan.
Endi áńgimemizdiń basyndaǵy qazaq kúntizbesine qaityp keleiik.
Kóne eldik
D.Cherchvard qytaidyń jylnamasyna silteme jasap otyryp arǵy túrikter órkenieti osydan 17 000 jyl buryn óziniń shyńyna jetti deidi. Arǵy túrik imperiiasy Mýdyń bas koloniiasy eken. Djeims Cherchvard keltirgen kartada imperiiasynyń jeri bizdiń, iaǵni túrik halyqtarynyń Otany – Eýraziiany alyp jatyr. Jeri de, aty da bizdiki. Iaǵni, Arǵy túrik imperiiasy – bizdiń babalarymyz qurǵan kóne eldik. 17000 jyl… árine, aqylǵa simaidy. Biraq, bizdiń búgingi aqylymyzǵa ǵana. Sovet zamanynda bizdiń jazba tarihi ǵylymymyz qaiyra jańǵyra bastady. Osy jańadan dúniege kelgen, nemese qaiyra dúniege kelgen tarihi ǵylym qalt etpeitin qadaǵalaýda boldy. Osy kezde, totalitarlyq tarih, sananyń ezgisi áserinen biz «júz jyldyq», «eki júz jyldyq», «úsh júz jyldyq» degen «tarihtarǵa» úirendik. Bizdi osyǵan úiretti. Odan aryǵa barýǵa bolmaidy. Tipti, Qazaq Ordasynyń bes ǵasyrlyq tarihynyń ózin bizge qimaityn. Al tóńirektegi Qytai, Iran, Indiia, Mysyr, Qiyr Shyǵys jurttary ondaǵan myń jyldyq tarihtaryn aityp otyrady. Jáne olarǵa álemdik ǵylymnyń moiyndaǵanmoiyndamaǵanynyń keregi joq. Eń bastysy – sol jerde turyp jatqan halyq óz tarihyna sense boldy. Arǵy túrik imperiiasy, D.Cherchvardtyń aitysynda Tynyq muhittan bastap Batys Eýropaǵa deiingi, ońtústikte Indiia, Birma men Parsydan soltústikte Sibirge deiingi jerdi alyp jatypty. Sibir jaqtaǵy anyq shekarasy belgisiz, alaida ońtústik Sibirden arǵy túrik qalalarynyń jurttary tabylǵan. Kóne Indiianyń jádigerlerinde olardyń Ortalyq Eýropany jaýlap Irlandiiaǵa deiin, batys pen ońtústik tarapta qazirgi Frantsiia, Ispaniia jáne Balkan túbegine deiin jetkeni aitylady. Eýraziiada adam násiliniń paida bolýyn tiianaqtaityn arheologiialyq málimetter, aqiqatynda, arǵy túrikterdiń Eýropaǵa jyljýynyń, Eýropany jaýlaýynyń tarihi kýálikteri bolyp tabylady, dep jazady D.Cherchvard. «Arǵy túrikterdiń tarihy – ariilerdiń tarihy, olardyń astanasy qazirgi Gobi shólindegi HaraHoto. Arǵy túrik imperiiasy kezinde qazirgi Gobi shól emes – jazyl jazira abat ólke eken. Arǵy túrikter biik órkenietke jetti, astrologiia, taýken isi, toqyma óndiris, sáýlet, matematika, aýylsharýshylyq, jazýsyzý, meditsina – osynyń bári arǵy túrikterde boldy. Jibek pen basqa mata, teri, aǵash pen metalldan túrli áshekei, altyn, kúmis, qola, qysh músinderdi jasaýdy, arǵy túrikter áigili Mysyr órkenietinen kóp buryn úirengen. Arǵy túrik imperiiasynyń bir bóligi Mý kontinenti sýǵa batardan buryn, al qalǵan bóligi bas qurlyqtan keiin joiyldy. Prjevalskiidiń súiikti shákirti, professor P.K.Kozlov, HaraHoto tóńireginde qazba jumystaryn júrgizip, 18 metr tereńdikte tańǵajaiyp qazynaǵa tap bolǵan. Bul qazynany almaq túgili qol tigizýge ruqsat bermegennen keiin, ol, fotoǵa túsirip alǵan. «Sandi Amerikan» jýrnalynyń ruqsatymen men bul fotosýretterge qol jetkizdim. Osy fotosýretterdiń ekeýin kitabymda jariialap otyrmyn, sebebi bul – simvolǵa toly beder» deidi ǵalym. «Bul sýrettegi zattardyń 17189 myń jyldyq tarihy bar ekenine meniń eshqandai kúmánim joq. Birinshi fotografiiada jibekke salynǵan sýret tur; áiel patsha men onyń jubaiy. Áýeli áiel patshanyń boiyndaǵy simvolikany zerdeleiik. Basyna kigeni úsh aiyr táj. Tájdiń ortasynda – úsh sáýleli sheńber. Patshanyń artynda úlken sheńber – Kún, jelkesinde kishirek sheńber – Kishi Kún tur. Úlken sheńber – bas patshalyq Mý, kishi sheńber – Arǵy túrik imperiiasy. Patshanyń sol qolynda úsh aiyr asa. Úsh aiyr – ilki Otan, Mýdyń simvoly. Patsha, ilki Otannyń simvoly – qaýyzy alaqandai ashylǵan qasietti lotos gúliniń ústinde otyr. Bul, patshanyń altyn taǵy men qolyndaǵy biliktiń ilki Otannan, bas patshalyq Mýdan tamyr tartatynyn kórsetetin simvol. Patshanyń jubaiynda bul simvoldar joq. Alaida, onyń basyndaǵy tájdiń úsh aiyr bolyp kelýi – bul da ilki Otannyń san arqyly beinelenetin simvoly. Kozlov birneshe asanyń sýretin túsirgen. Bizdiń kitabymyzda keltirilgen ekinshi sýrettegi asataiaqtyń, áiel patshanyń qolyndaǵy asataiaqtan aiyrmasy bar; bul keiingi variant, biraq simvolika sol burynǵy kúiinde qalǵan. Asataiaqtyń joǵary jaqtary úsh aiyr bolyp keledi. Úsh – ilki Otannyń sandyq simvoly. Sonymen, Aziia, Amerika, Ońtústik teńizderdiń araldary men Jańa Zelandiianyń simvolikasy sol jerdi mekendegen halyqtardyń ańyzdarymen astas keledi eken. Budan artyq, anyq, budan nanymdy kýálik tabýǵa bolar ma edi? Kim biledi. Ol úshin kóne babalarymyzdy kórden turǵyzyp, Mý kontinentiniń taǵdyryn óz aýyzdarynan aitqyzýymyz kerek shyǵar» dep qorytady bul taraýdy D.Cherchvard. Arǵy túrik imperiiasy qalai kúiredi? Topannyń tarihyn zertteitin ǵalymdar bul kúnde bir pikirge kelgen. Biz «Topan sýy» dep ataityn, álemdik órkenietti kúiretip, búkil adamzat balasyn keri – jahildikke qarai aparyp tastaǵan planetarlyq apat osydan 11500 jyl buryn bolǵan. Olai bolsa bizdiń jyl sanaýymyz apattan 4700 jyl buryn bastalǵan. Alaida, D.Cherchvard qytai málimetterine silteme jasai otyryp, Uly Arǵy túrik imperiiasy osydan 17000 jyl buryn órkeniettiń shyńyna shyqqan deidi. Imperiianyń, bas bilik, Mý kontinentindegi ortalyq ókimetten qashan egemendik alyp shyqqany belgisiz. 16200 jyldyq kúntizbe Arǵy túrik órkenieti gúldengen kezden segiz (8) ǵasyr beri jatyr. Osy segiz ǵasyrda ne boldy, ony biz bilmeimiz. Jáne joramaldai da almaimyz. Biletinimiz, qandai da bolmasyn jyl sanaý, kúntizbe, áldebir uly oqiǵadan bastalady. Mysaly, qazirgi jyl sanaý Aisa ǵalaiyssalamnyń dúniege kelgen jylynan bastalady. Sodan beri 2013 jyl ótipti. Musylman jyl sanaýy Muhamed paiǵambardyń Mádinadan Mekege ótken jylynan bastalady. Sodan beri 1434 jyl ótipti. Al osydan 16200 jyl buryn Uly Arǵy túrik imperiiasynda ne boldy, ony, egerde aiaq astynan bir jazba málimet tabyla qalmasa, Qudai ǵana biledi deimiz. Qolymyzda qazaqtyń esepshi qariialarynyń aýyzsha aitqan málimeti ǵana bar. Boldy. Biraq, esesine, kóne órkenietter jaiyndaǵy, baiyrǵy jádiger ortalyqtarynan tabylyp jatqan málimet ushanteńiz. Osy málimetterdi baiyptai zerdelep, batystyń jaratylystanýshy, tarihshy ǵalymdarynyń jazǵan eńbekteri de Qudaiǵa shúkir, jeterlik. Mine, osy jerde biz, baiyrǵy mádeniettiń ózin bolmasa da, kózin kórgenderdi kórip otyrmyz. Iá, qurmetti oqyrman, álem tarihynda Uly Arǵy túrik mádenietiniń izi, etken yqpaly sairap kórinip jatyr. Sol izdi, sol yqpaldy tek oqi bilý kerek.
Topannyń qarsańy jáne «kitapadamdardyń» paida bolýy
Uly Arǵy túrik imperiiasy álemdik apattyń kele jatqanyn bilgen be? Álbette. Bilgen. Biraq qara halqy emes. Kúndelikti tirshilik kúibeńimen júrgen qara tobyr, impram, tipti bilgen nársesiniń ózin umytyp qalýy múmkin. Apat jaiyn bileýshi áýlet bilgen. Olai bolsa, bile tura nege tiisinshe daiyndyq jasamaǵan degen saýal boi kóteredi. Osy jerde mynadai bir nárseni túsindirip ketkimiz keledi. Búginde dúniede qanshama sensatsiialyq oqiǵalar bolyp jatady. Barlyq ýaqyttaǵydai. Bunyń biri ras bolsa, biri ótirik, piartehnologiiamen qoldan jasalǵan sensatsiia ekeni kóp uzamai aian bolady. Biraq bir qyzyǵy jergilikti úkimetter bolsyn, onyń syrtynda barlyǵynyń tóbesinen qaraityn álemdik úkimet bolsyn, bul sensatsiialarǵa eshqashan kommentarii bermeidi. Nege? Halyqty dúrliktirmeý úshin. Biliktiń bul tarapta únsiz qalýynyń basty bir sebebi – osy. Dúrlikken, bulǵaqqa shyqqan halyqqa ie bolý qiyn, kei jaǵdaida tipti toqtatý múmkin emes. Sondyqtan sensatsiianyń tóńireginde «únsizdik qabyrǵasyn» ornatý, jurtty dúrliktirip júrgen bulǵaqshyl adamdardySondyqtan sensatsiianyń tóńireginde «únsizdik qabyrǵasyn» ornatý, jurtty dúrliktirip júrgen bulǵaqshyl adamdardy amalyn taýyp kózin joiý – biliktiń ejelgi paidalanatyn tásili. Mynadai bir mysal. Osman imperiiasyn uly jeńisterge jetkizgen ýázir Mehmet pasha Sokolovich (túrikshe Sokollý Mehmet), kezinde, áskerdi bulǵaqqa jibermeý úshin tańǵajaiyp tásil paidalanǵan. Eýropaǵa jasalǵan kezekti joryq kezinde armiiany ózi basqaryp barǵan sultan óledi. Sonda Stambýlǵa qaityp kele jatqan Mehmet pasha jabyq kúimede kele jatqan sultannyń máiitimen tiri adammen sóileskendei sóilesedi. Eshkim eshteńe baiqamaǵan, sultannyń ólgenin eshkim bilmegen. Áskerdi amanesen Stambýlǵa jetkizgen Mehmet pasha jańa sultandy taqqa otyrǵyzyp, búkil armiiany jańa ámirshige antqa keltirgennen keiin ǵana baryp sumdyq habardy jariialaǵan. Topanǵa deiingi dástúrli órkeniette astronomiia óte joǵary dárejede damyǵan dedik. Astronomiia degenimiz, qarapaiymdap aitsaq, aspannyń tarihy. Náýbet bolsyn, igiliknásip bolsyn belgili bir retke, yrǵaq zańyna (búgingi ǵylymda bul «ǵaryshtyq tsikl» – «kosmicheskii tsikl» dep atalady) baǵynady dedik. Iaǵni, osydan 11500 jyl buryn, nemese bizdiń qazirgi jyl sanaýymyzdan 9487 jyl buryn, nemese sol Arǵy túrik zamanynan kele jatqan kúntizbe boiynsha 4700shi jyly imperiianyń bileýshi áýleti kezekti uly náýbettiń taqaǵanyn biledi. Qondygerqańlylar týraly jazǵan eki tarihshy bul jaiynda azǵantai bolsa da málimet beredi. Adamdar zilzala náýbettiń kele jatqanyn on tórt (14) jyl buryn bildi, biraq ol náýbettiń qandai kepte keletinin, qai jerdiń joiylatynyn, qai jerdiń aman qalatynyn, boljai almady, Jaratqan Ieniń qai qabilany qurbandyqqa buiyrǵanyn, qai qabilany aman alyp qalatynyn bile almady. Sol sebepti aqyrzaman keledi eken, aqyr barlyǵymyz quridy ekenbiz, olai bolsa Qudaiǵa degen qulshylyqta ne mán, ne maǵyna bar dep, adamnyń aitýǵa aýzy barmaityn kúnáǵa batqan pendeler boldy. Bulardy patshalar aiaýsyz jazalady. Aqyrzaman kele jatqanyn aityp el ishin dúrliktirip júrgen juldyzshysáýegeilerdiń barlyǵynyń basy shabyldy deidi kóne tarihshylar. Sodan keiin taǵy bir eleýsiz ǵana, biraq biz úshin zor maǵynasy bar málimetti sóz arasyna qystyra salady. Patshalar úlemderdi (ǵalymdardy) jinap barlyǵyna kitap jattatty deidi. Ol kitapty ne úshin jattatqany aitylmaidy. Biraq bizge onyń keregi de joq. Biz úshin osy bir aýyz sóz, jetipartylatyn málimet. Osy jerde men «Dástúrdiń evakýatsiiasy» degen jańa termindi ainalysqa engizgim keledi. «Evakýatsiia» – «kóshirý» degen sóz. Kóne órkeniettiń álemdik apat aldyndaǵy teńdesi joq áreketin beinelei alatyn basqa sóz taba almadym. Eýropa tilderinde, orys tilinde «evakýatsiia», túrli apat, soǵys kezinde beibit halyqty bolashaq maidannyń jerinen basqa jaqqa kóshirý degendi bildiredi. Sondaiaq bul sózdiń malmúlik, túrli dáýletke de qatysy bar. Al biz atalmysh termindi basqasha maǵynada qoldanǵymyz keledi. Uly Arǵy túrik imperiiasynyń ámirshileri ǵalymdarǵa búkil jazba murany jattatqan. Iaǵni, Dástúrdi kóshirýge, evakýatsiiaǵa daiyndaǵan. Biraq, bul, bir ólkeden ekinshi bir ólkege kóshirýdiń daiyndyǵy emes. Arǵy túrik imperiiasy óziniń uly mádenietin zamannan zamanǵa kóshirýge daiyndaǵan. Nemese budan da túsinikti qylyp aitsaq, bizdiń kóne babalarymyz topannan keiingi, aqyrzamannan keiingi ómirge, tirshilikke daiyndalǵan. Álbette, mádenietti sol jazba kúiinde de saqtaýǵa áreket jasalǵanyna eshqandai kúmán joq. Osy oraida mynadai bir oqiǵa esime túsedi. Erte kóktemniń laisańdy kóńilsiz bir kúni edi. Asqar aǵa, meniń Erik dosym úsheýmiz konservatoriianyń folklor kabinetinde otyrǵanbyz. Kún jeksenbi. Konservatoriiada birdiekili stýdent bolmasa eshkim joq. Ár taqyryptyń basyn shalǵan áńgime aqyrynda kóne mádeniet máselesine kelip tirelgen. – Meniń oiymsha, Mysyr piramidalary perǵaýyndardyń qabyrstany emes, – dedi Erik, – Ol keiinnen qabyrstanǵa ainalýy múmkin. Al shyndyǵynda piramida – qoldan jasalǵan taý. Óte biik, jasandy taý. Olai bolsa piramidanyń ushar basynda jasyryn kameralar bar. Ol kameralarda topanǵa deiingi eń negizgi kitaptar saqtaýly turýy múmkin. Asekeń qatty riza boldy. Ol kisiniń mynadai ádeti bar edi. Ózi qurmetteitin adamnyń janynda otyrǵanda, jaishylyqtaǵydai sigaret emes, qorqorǵa gavanalyq sigaranyń hosh iisti japyraǵyn salyp shegetin. Bul joly da qorqoryn tutatyp, jupar tútindi burqyratyp, bólmeni ary bir, beri bir kezip ótti. – Sen geniisiń, – dedi sodan soń Eriktiń betine qarap , – Osy kúni mysyr ókimeti piramidalardyń ishin aqtarýǵa tyiym salǵan kórinedi. Ol jerde ne bar ekenin biz, árine, bilmeimiz. Jáne kópke deiin bilmeitin bolamyz. Seniń joramalyń keremet.
Armeniianyń ataqty kitaphanasy Matenadarana Ararat taýynyń eń biik jerine ornalasqan
Kózben kóre almadyq. Biraq tanystyrǵysh ádebietten barynsha tolyq málimet aldyq. Osyǵan qarap otyryp, adamnyń kóńilinde neshetúrli kúmándi oilar paida bolady. Armian ǵalymdary bul kitaphananyń tipti Altyn Orda kezindegi Kavkazdaǵy qypshaq handarynyń kitaphanasy ekenin moiyndamaidy. Alǵashynda Echmiadzin monastyriniń kitap qoimasy boldy, artynan Erevanǵa kóshirildi, osylaisha Armeniianyń bas kitaphanasy, mýzeii boldy deidi. Osymen áńgime bitti. Al ol kitaphanadaǵy qypshaq tilinde jazylǵan kitaptar qaidan kelipti, zamanynda Altyn Ordanyń biliginen tys turǵan ol qandai Armian memleketi, árine, bul saýaldarǵa jaýap joq. Jáne, armian baýyrlar, bul suraqtarǵa jaýap berýdi kerek dep tappaidy. Ǵalym Aqseleý Seidimbekov «Sotsialistik Qazaqstan» gazetinde qyzmet etip júrgen kezinde Armeniiaǵa, osy Matenadarana kitaphanasyna baryp qaitqan eken. Bir áńgimesinde – Armiannyń kitaphanasy emesaý, – dedi basyn shaiqap otyryp, – Altyn Ordanyń ǵylymi ortalyqtarynyń biriaý. Kitaptardyń eskiligi sondai, qol tigizseń úgitileiin dep tur. Kopiiasymen jumys istei berýge bolady. Al túpnusqalar senimdi qoimalarda tyǵýly jatyr. – Tas, qysh kitaptar bar ma? – dep suradym. Ahań sál únsiz qaldy da, – Kim biledi, – dedi, – Qoimalaryna eshkimdi kirgizbeidi. Ózderiniń aitysyna qaraǵanda, 56 myń jyl buryn jazylǵan kitaptar bar eken. Kirip, óz kózińmen kóre almaǵannan keiin, ne aitýǵa bolady? Biz de «kim biledi?» degennen basqa eshteńe aita almaimyz. Osynsha qupiialap saqtalǵanyna qaraǵanda, kóldeneń jurtqa kórsetýge bolmaityn jádigerlerdiń jasyrýly jatqanyna eshqandai kúmán joq. Al ózimniń jeke pikirimdi bilgińiz kelse, aitaiyn, qurmetti oqyrman. Matenadarana – Topanǵa deiingi kitaptar saqtaýly turǵan qoima. Armian ǵalymdary bul qoimany keiin, kóp keiin paida bolǵan óz memleketteriniń tarihymen matastyra salǵan. Jazýlary keshe ǵana paida bolǵan el. Mesrop Mashtots degen adam 405 jyly armian álipbiin tiianaqtaǵan eken. Alǵashqy armiannyń jazba murasy – Bibliianyń armian tiline aýdarylǵan nusqasy. Mesrop Mashtots pen katolikos Saak Partev óz oqýshylarymen áýeli aýdarma jasaǵan, sodan soń tól shyǵarmalar jazǵan. 405 jyl armian jazba ádebietiniń týǵan jyly bolyp esepteledi. Sodan beri 15 ǵasyr ýaqyt ótipti. Olai bolsa 56 myń jyl buryn jazylǵan kitap olarǵa qaidan keldi? Jáne armian ǵalymdary bul kitaptardy tym «jasartyp» jibergen. Bul kem degende 12 myń jyldyq mura. Bundai murany satyp alý, aiyrbastap alý, nemese kóshirip alý múmkin emes. Bundai mura ne bar bolady, ne joq bolady. Baǵyna orai armiandarda bar. Tek aqiqatyna jetýge óre jibermeidi. Al, shyndyǵynda bul Ararat taýynyń eń biik jerleriniń birine amanattap kómip ketken Arǵy túrik imperiiasynyń kitaphanasy. Kómýli kitap saqtalýy múmkin, saqtalmaýy da múmkin. Alaida, Dástúrdiń adamdary kitapty, jazba mura ataýlyny saqtaityn eń senimdi qoima – adamnyń sanasy dep bilgen. Náýbet, zilzala máńgi turmaidy, bir kúni aiaqtalady. Sodan soń, órkenietti qalypqa keltirý kezeńi bastalady. Kitaptardy jattaǵan adamdar, otyryp, jadyndaǵy teksterdi, bir árpin túsirmei qaǵazǵa qaiyra qotarady. Osylaisha kitap qaitadan jaratylady. Mine, kóne tarihshylar «Arǵy túrikterdiń patshalary ǵalymdarǵa kitap jattatty» dep eleýsiz ǵana aityp ketken bir aýyz sózdiń tasasynda osyndai syr, osyndai tarih jatyr. Tutas kitaptardy jattaý, eske saqtaý, álemdik apattyń qarsańynda ǵana paida bolǵan amal ma? Joq. Ulańǵaiyr kitaphanalardy jadynda saqtaǵan «KitapAdamdar» qashanda bolǵan. Ondaǵan epikalyq jyrlardy, júzdegen ertegilerdi,myńdaǵan maqalmáteldi kommentariitúsindirmelerimen, arǵybergi aqynjyraýlardyń murasyen múmkindiginshe tolyqtai esine saqtaǵan adamdardy óz kózimizben kórgen edik. Osy kúni birqatar ǵylymi eńbekterde ariilerdiń, nemese keide atlant dep atalatyn áldebir násildiń soltústikten ońtústikke qarai alyp kóshkini jaiynda aitylady. Merzimi – óte kóne, bizdiń jyl sanaýymyzdan áldeneshe myń jyl burynǵy zaman. Álbette, batystyń násilshil, tolyqtai saiasatqa baǵynǵan ǵylymy bul jerde de kóp nárseni burmalap kórsetedi. Biraq, qalai qiturqylasa da eń basty nárseni – soltústikten ońtústikke qarai baǵyttalǵan uly kóshkindi, ulańǵaiyr jaýgershiliktiń ózin jasyra almaǵan. Iá, solai bolǵan. Biraq batystyń ǵalymdary aitqandaǵydan sál ózgeshe. Kóshkin Eýropanyń, Aziianyń qiyr soltústiginen bastalmaǵan. Sebebi, topannan keiin ol jaqta tiri jan qalmaǵan. Jaýgershilik baiaǵy Uly Arǵy túrik imperiiasynyń territoriiasynan bastalǵan. Topannan aman qalǵan azynaýlaq arǵy túrikter arada, shamamen 1500 jyl ótkende es jiyp, ainaqatesiz burynǵy qalpyn tappasa da, kóbeiip qaitadan úlken jurtqa ainalady. Sodan soń, adamzat balasyn túgendep, qandai taipa, qabila joiyldy, qandai taipa, qabila aman qaldy, osyny anyqtaý maqsatynda, al shyndyǵynda, burynǵy uly órkenietti qalpyna keltirý maqsatynda ońtústikke baǵyttalǵan dańqty arǵy túrik joryǵy bastalady. Mine, osy kúngi Eýraziianyń kóne tarihyna qatysty jazylǵan eńbekterdegi atlanttardyń, nemese ariilerdiń Ońtústikke qarai uly kóshkini degenińiz osy. Sebebiń, bundai jahandyq, geosaiasi jospardy buryn Eýraziiany bilegen, osy jahandyq ideiany esinde saqtaǵan (kitapadamdar) jáne alǵysharttary kelisip, kúshi tolǵanda qaitadan iske asyra alatyn tek qana baiyrǵy Uly Arǵy túrik imperiiasy edi. Mifologiiasy ózin qorshaǵan ormannan syrtqa shyǵýǵa ruqsat etpeitin, tyiym salatyn, jabaiylanyp ketken taipalarda jahandyq sana, jahandyq, geosaiasi ideia bolmaidy. Buny álemdik ǵylym sansyz ret dáleldegen.
«KitapAdamnyń» keiingi taǵdyry
Qazaqtyń kóne ańyzynda, búginde attary umytylǵan kóptegen uly keiipkerler bolǵan. Solardyń ekeýin aitaiyq. Bular Qumyra paiǵambar men Qulaiys paiǵambar. Meni bir nárse qatty tańqaldyrady. Shoqan Ýálihanov, Máshhúr Júsip Kópeev, Ábýbákir Divaev – osy úsh uly folkloristiń portfelderinde Qumyra paiǵambar men Qulaiys paiǵambar jaiynda bir aýyz sóz joq. Nuh paiǵambardan buryn týǵan dep kýálandyrylatyn, demek topanǵa deiingi mádeniettiń ókili bolyp sanalatyn bul dańqty eki keiipker jaily ańyzáńgimeler zamanynda qazaqtyń úsh júzinde de aitylsa kerek. Sekseninshi jyldardyń aiaǵynda konservatoriianyń bir muǵalimi men eki stýdenti jáne men, tórt adam Almatynyń túbindegi Jambyl aýdanynda turatyn belgili aitysker aqyn Ásimhan Qosbasarovtyń úiinde boldyq. Folklorlyq ekspeditsiianyń maqsatyn anyqtap, ejiktep alǵannan keiin, aqsaqal birde qara sózben, birde óleńmen uzaq tolǵady. Qisapsyz málimet magnit taspasyna syimai qaldy. Qalǵanyn qulaqpen tyńdadyq. Bala kezimde, jasóspirim kezimde talai estigen málimet osy jerde de rastaldy. – Qumyra men Qulaiys paiǵambar degendi estigenderiń bar ma? – dep alǵan qariia uzaquzaq áńgime shertti. – Bul málimet Shoqan Ýálihanovtyń bes tomdyǵynda joq siiaqty edi ǵoi, – dedi janymdaǵy muǵalim. – Bir adam bir halyqtyń murasyn taýysa almaityn shyǵar, – dedi Ásimhan aqsaqal. Qaljyńbas eken. – Shoqan Ýálihanov maǵan kelmedi ǵoi. Kelse aityp beretin edik qoi, – degen jymiyp. Kúlisip aldyq. – Men endi Orta júz ben Kishi júzde bolǵam joq, ol jaqta qalai aitylatynyn bilmeimin, – dedi Ásimhan aqsaqal sońynda, – Al ózim kórgende mynaý bizdiń Shapyrashty ǵana emes, Ysty, Oshaqty, Qańly, Dýlat, Sirgeli, barlyǵynda osy Qumyra men Qulaiystyń áńgimesi aitylatyn. Kelesi kúni Degeres aýylynda, sóz ustaǵan shejireshi qart Núsipbai Maiakovtyń úiinde boldyq. Qariia dastarhan basynda tosyn áńgime aitty. – Júsipbek qojanyń «Qubyra paiǵambardyń ólimi» degen dastany bar, – dedi shaiyn soraptai iship otyryp, – Shama sharqymsha aityp blereiin. – Qubyra ma, Qumyra ma? – dedim men. – Bireýler Qumyra deidi, bireýler Qubyra deidi, aiyrmasy joq, – dedi Núsipbai aqsaqal, – Júsipbek qoja osylai dep, Qubyra dep jazǵan. Endi Qumyra paiǵambardyń esimin paiymdap kóreiik (sebebi, Qulaiys paiǵambar kúishi bolǵan, demek onyń esiminiń tóńiregindegi ańyzáńgimeden saz óneriniń taǵdyryn tanýǵa bolady, alaida bul basqa áńgimeniń). Burynǵy parsy (farsi), búgingi iran tilinde «qumyranyń» maǵynasy «sharap» sózinen shyǵarylady. Osydan biraz buryn jazylǵan, qondyger – qańly jaiyndaǵy maqalamyzda «haoma» (adamdy mas qylatyn ishimdik ataýly) degendi aitqanbyz. Osy «haoma» sózi «hýoma – hýma – hým» fonetikalyq qubylý tizbeginen ótip «kým» sózine ainalǵan. Sonymen parsyiran tilinde sharap – «kým» dep atalady. Al sharap saqtaityn qysh ydys tiisinshe «kýmra» (kýmra) dep atalady. Tamasha versiia. Biraq bizdi qanaǵattandyrmaidy. Sebebi, parsyirannyń «kýmrasy» men áýeli arǵy túriktiń, sodan keiin qondygerqańlynyń «qumyrasy», ánsheiin fonetikalyq turǵydan birbirine sáikes kelgen túbir sózder ǵana. Eki túbir birbirine múldem janaspaityn qainarlardan paida bolǵan. Qum menen tas qazaq uǵymynda ejelden jazýdyń, eske saqtaýdyń t.b. simvoly bolyp sanalady. Endi osyny taratyńqyrap aitaiyq. Árine, bul simvoldardy qazaq oilap shyǵarǵan joq. Arǵy babalarymyz qondygerqańlydan, al olarǵa uly arǵy túrik jurtynan kelgen abzal uǵymdar. «Qorqyttyń jeti kebi» degen asa kóne ańyzda Qorqyt babamyzdyń bir kebi – tas. Qorqyt, dúniege jeti túrli bolyp keledi. Bir kelgeninde, tas bolyp keledi. Qazaqtyń rýtaipalary (nemese arydaǵy qańly, arǵy túrik) biik tastardyń, biik quz benen ushyrymdardyń janynda turyp anttasatyn bolǵan. Eki nemese birneshe taipa anttasyp, serttesip anda bolǵanda, ózderiniń rýlyq, taipalyq tańbalaryn tasqa qashaidy. Sebebi, Tas Qorqyt eki rýdyń antyna kýáger. Nemese, búgingishe aitqanda, eki rýdyń n kýá bolyp qol qoiady. Quzjartas joq jerde qazaqtar jerden qolyna ilingen tasty, tas bolmasa bir ýys qum, iaki topyraqty alyp, sony ustap otyryp anttasady. Qorqyttas, Qorqytqum menen topyraq. Tassyz, qumsyz, topyraqsyz jer joq, iaǵni, qaida júrseń de Qorqyt – kóz aldyńda, Qorqytpen birge, bergen antyń da – kóz aldyńda, búkil dúnie – uiatyńa til qatyp turǵan belgi, búkil dúnie – iman menen. Endi bir, búgingi ǵylymnyń jetistiginen alynǵan málimet. Kompiýterdiń informatsiiany esine saqtaityn tetikteriniń barlyǵy qumnan jasalady. Nege? Sebebi, qum – málimet saqtaǵysh zat. Mynadai bir mysal. Bul shól dalada sansyz ret bolǵan, jáne budan keiin de bola bermek qubylys. Shaǵyldardyń arasynda shólden ólip kele jatqan adam kenet jaiqalǵan abat óńirdi, syldyrap aǵyp jatqan bulaq nemese ózen, shalqyp jatqan kóldi kóredi. Eki ókpesin qolyna ustap júgirip barsa… eshteńe joq. Sol baiaǵy aptap qýyrǵan shól dala. Kerýen tartqan saýdagerler, dalada qalǵan shopyrlar saǵym salǵan sýrettiń neshe atasyn kórgen. Negizinen, jer betinen baiaǵyda kóship ketken órkenietterdiń kórinisteri, kóne qalalar. Egerde adam saǵymnan óz zamanynyń sýretterin kórse onda ony áldebir atmosferalyq qubylystarmen túsindirýge bolady. Alaida aldyńyzdan, mine, 2013 jyly ómir súrip otyrǵan sizdiń aldyńydan baiaǵyda joiylǵan Otyrar nemese Balasaǵun nemese turǵan ornynyń qaida ekenin eshkim bilmeitin Barshynkent shyqsa… onda ne ister edińiz? Baiaǵyda joiylǵan, orny da joq qalanyń saǵym bolyp bizdiń búgingi zamanymyzdan qalqyp shyqqanyn atmosferanyń qandai qubylysymen túsindirer edińiz? Kibernetika ǵalymdary jaltaqtap otyryp mynadai pikir aitady: qum, bul dúniede ne oqiǵa boldy, sonyń barlyǵyn kvanttyq deńgeide «kvantavaia pamiat) «esine» saqtaidy. Shól dala, belgili bir jaǵdaida, ásirese qatty ystyq bolǵanda, osykvanttyq deńgeide «kvantavaia pamiat) «esine» saqtaidy. Shól dala, belgili bir jaǵdaida, ásirese qatty ystyq bolǵanda, osy kvanttyq sýretterdi syrtqa shyǵarady. Búgingi ǵylym úshin jumbaq qubylysty osylai ǵana túsindirýge bolatyn siiaqty. Bir kompiýtershi aityp edi, kompiýterdegi chiptyń boiyndaǵy osy kóne zamannan kele jatqan málimet kenetten «iske qosylyp», búgingi programmamen qaqtyǵysyp qalady, sol kezde kompiýter kópke deiin isten shyǵyp «qalqyp» qalady, kópke deiin qosylmai qoiady dep. Topanǵa deiingi órkeniet, Dástúrdiń adamdary qumnyń osy túsiniksiz qasietin bilgen. Sol sebepti alǵashqy kitapty qumnan jasaǵan. Iaǵni, kóne dúniede, arabtyń «kitab» sózi áli joq kezde jazba mura ataýly «qum» nemese «qumyra» dep atalǵan. Bul jerde «qumyranyń» quramyndaǵy «yr» qaidan keldi deseńiz, onyń jaýaby baiaǵyda berilgen. «Yr» – bul «iyrtmaq», nemese qypshaqsha «jyrtpaq», «jyrtý» degen tuiyq etistiktiń qysqarǵan túri. Kóne adam qazirgi «jazý» degen sózdiń ornyna «jyrtý» (endi ǵana kebe bastaǵan qum (qysh) taqtanyń betine oiyp, «jyrtyp», «jyryp» áriptiń sýretin salý) sózin paidalanǵan. Keiinnen papirýs pen terige jazý qalyptasty. Shamasy, sodan keiin de tas kitap pen qysh kitap, jańa kitappen qatar jasaǵan bolýy kerek. Sońyra, zamannan zaman ozǵanda endi «qumyra» dep jazba murany saqtaityn, qyshtan kúidirip jasalǵan úlken ydystardy ataǵan. Mysaly, Izraildegi Óli teńizdiń janynan tabylǵan «Qumyran jazbalary» – úlken qysh qumyralardyń ishine salynǵan kitaptar. Bular búgingi tekshe kitaptar (kodeks) emes – baiaǵy shiyrshyq kitaptar (svitok). Endi, osynyń barlyǵyn qoryta kelgende, Qumyra paiǵambar degenimiz kim? Egerde keiinnen bir bilimdi degdar kelip, Qumyra paiǵambardyń kim bolǵanyn qolmen qoiǵandai qylyp aityp berse – nur ústine nur bolar edi. Al ázirge ózimizdiń joramalymyzdy ǵana ortaǵa salaiyq. Qumyra paiǵambar, topanǵa deiingi uly órkeniettiń jazba murasynyń búkil tarihi taǵdyryn boiyna jinaqtaǵan jiyntyq beine. Biraq ómirde bolmaǵan adam. Másele, onyń ómirde bolǵan, bolmaǵandyǵynda emes. Másele, kóne adamnyń osy Qumyra paiǵambar beinesi arqyly sol dańqty zamannyń eń asqaq idealdaryn bizge, myna búgingi urpaqtaryna jetkize bilgendiginde. Endi Núsipbai aqsaqal aityp bergen Júsipbek qojanyń «Qumyra paiǵambardyń ólimi» atty dastanyn qysqasha mazmundap bereiin. Eskerte ketetin bir nárse: bul dastan qazaqtyń úsh júzinde de aitylatyn Qumyra paiǵambar jaily áńgimelerdiń óleńmen órilgen nusqasy ǵana. Siýjetinde, el ishinen ózimiz estigen áńgimelerden eshqandai aiyrmasy joq sebepti aityp otyrmyz bul sózdi. Erteerteertede on segiz myń ǵalamnyń bilimin taýysqan Qumyra degen ǵalym bolypty. Sol eldiń patshasy ǵalymdy janyna aldyryp ýázir etipti. Saraidaǵy basqa ýázirler Qumyranyń patshaǵa syily bolǵanyn kóre almaidy eken, neshetúrli qiturqy arqyly patsha men ekeýiniń arasyn ashpaq bolǵan eken talai ret. Alaida, patsha aqyldy bolypty, ýázirleriniń áreketin jazbai tanyp, Qumyraǵa qarsy jasalǵan lańnyń barlyǵyn tyiyp tastap otyrady eken. Kúnderdiń kúninde kári patsha óledi. Sonymen Qumyranyń basyna azapty kún týady. Jas patsha aqymaq eken, ýázirlerdiń azǵyrǵanyna erip, Qumyrany janynan qýdyrtyp, ol az bolsa tereń zyndaǵa salyp, aýzyn bekitip, ústine egin aidańdar dep jarlyq beredi. Qumyra osylaisha jer astynda myń jyl otyrypty. Qolynda bir dárisi bar eken, bir iiskese (basqa nusqada bir jalasa) bir jyl tamaq ishpei otyra alady eken. Osylaisha zamannan zaman ótedi. Jer betinde bul kezde áldeneshe el, áldeneshe patsha áýleti aýysady. Sodan soń halyqqa sumdyq náýbet keledi. Eldiń barlyǵy soqyr bola bastaidy. Eń sońynda, adamǵa kún be, tún be, báribir bolypty, ákesi balasyn, balasy ákesin tanymapty. Sodan keiin, bul az bolǵandai, eldiń barlyǵy sańyraý bolypty, anasy óz ulyn, uly óz anasyn, aǵasy qaryndasyn, qaryndasy aǵasyn kórmeitin, estimeitin bolyp, búkil qabila, aitýǵa adamnyń aýzy barmaityn qiianattar istep, kúnáǵa batypty. El ishinde qudaiyna syiynǵan bir piradar bar eken, sol adam ǵana bul sumdyq syrqattan aman qalypty. Bir kúni Jaratqan Ie sol piradarǵa aian beripti. Ei, pálenshe, elińniń osyndaiǵa ushyraǵan sebebin sen bilmeseń men aitaiyn, ertede, osydan myń jyl buryn osy patshalyqta Qumyra degen adam jasaǵan. Izgiligi, tazalyǵy, imandylyǵy sondai, ataýsyz paiǵambar edi, on segiz myń ǵalamnyń tilin bilse de, eshteńe bilomeimin, bárin Qudai biledi deýshi edi. Sol adamdy aqymaq patshalaryń zyndanǵa tastap, kómip tastady. Seniń qabilań aqylǵa keler dep myń jyl kúttim. Aqylǵa kelmedińder. Aqyry osyndai qyldym. Endi men ózim jibergen zaýaldan qutylýdyń jolyn aitaiyn. Pálenpálen jerde, qyryq qulash zyndanda Qumyra áli tiri otyr. Sony shyǵaryp alyńdar. Sonda men qarǵysymdy qaiyryp alam depti. Piradar saraiǵa baryp, túk kórmei mańaiyn sipalap otyrǵan patshaǵa (patsha soqyr bolsa da qulaǵy estidi eken) bolǵan jaidy aitady. Osylaisha Qumyra paiǵambar zyndannan shyǵypty. Qolyndaǵy dárisin sońǵy ret iiskep taýysyp, óler shaqqa kelip otyr eken. Qumyra kelip, qalanyń ortasyndaǵy maidanǵa shyǵyp jar salǵanda Jaratqan Ieniń ámirimen halyqtyń kózi ashylyp, qulaǵy jarylypty. Jurt, patsha bastatyp Qumyranyń aiaǵyna jyǵylypty. Sodan soń, sol eldiń basynan eshqashan baq taimaǵan eken dep aiaqtaidy Júsipbek qoja.
Sońǵy sóz
Baiyrǵy zaman shyǵarmalaryn zerdeleýge búgingi ádebi taldaý printsipteri jetimsiz. Kóne dúnieniń simvoldyq shyǵarmalaryn sol simvoldyq printsipte taldaý kerek. Baiyrǵy ańyzjyrlardaǵy Qumyra paiǵambar, topanǵa deiingi búkil adamzattyń oióresiniń, jazba murasynyń, jalpy mádenietiniń simvoly dedik. Qumyra paiǵambarmen tatý bolǵan, ony qurmettegen, janynda aqylshy qylyp ustaǵan kári patsha – topanǵa deiingi qoǵamnyń simvoly. Al kári patshanyń ornyn basqan, Qumyrany zyndanǵa tastatqan, onyń atyn umyttyryp, óshirýge tyrysqan jas patsha – topannan keiin ornaǵan, baiyrǵy adamshylyqtan, baiyrǵy imani qoǵamnyń qaǵidalarynan bas tartqan, burynǵy eski sara joldan bólekshe basqa bir jol ashyp, sonymen júrmek bolǵan aqymaq qoǵam. Búkil eldiń, arada myń jyl ótkende tutastai soqyr, sańyraýǵa ainalýy, baiyrǵy dúnie salǵan Dástúrli joldan ainyǵan jurttyń nege urynatyndyǵynyń kórinisi. Al Qumyra paiǵambardyń jer betine shyǵýy jáne halyqtyń soqyrmylqaý kúiinen arylýy – azǵan adamzat burynǵy eski jolǵa, Dástúrge qaityp kele me degen úmittiń simvoly. Júsipbek qoja, topanǵa deiingi Altyn Ǵasyrdyń imandy tarihyna, topannan keiingi Temir ǵasyrdyń ǵapyl tarihyna kýá bolǵan Qumyra paiǵambar jaily ańyzáńgimelerdiń qorytyp, bir dastannyń ishine osylai siǵyzǵan eken. Topannan keiin ornaǵan qoǵamǵa, adamzattyń ondaǵan myń jyldyq mádeni tájiribesin boiyna jinaqtaǵan, Qumyra paiǵambar dep atalatyn KitapAdamnyń keregi bolmapty. Keregi bolmai qalypty. Karl Iaspers aitqan «kindik órkenietter» bizdi syrtqa teýipti. Árine, áýeli arǵy babalarymyz túrikter, odan keiin bergi babalarymyz qondygerqańlylar áreketsiz qalmaǵan, eki qolyn bos tastap qarap otyrmaǵan. Ońtústik tarapty, «kindik órkenietterdi» áldeneshe ret jaýlapty, baǵyndyrypty. Biraq topanǵa deiingi dúnieniń zańdaryna nandyra almapty. Qondyger erlikke toly júregimen soǵyssa, «kindik órkenietter» eshqashan tozbaityn, sharshamaityn qarý – Aqshamen soǵysty. Aqyrynda qondygerdiń semseri mairyldy. Álem aqshanyń biligine kóshti. «KitapAdamdardyń» budan keiingi taǵdyry jaiynda birer aýyz sóz. Topanǵa deiingi dúniede jazba ádebiet, aýyzeki ádebiet, jazba mádeniet, aýyzeki mádeniet degen bolmaǵan. Bul terminderdi, bireýdi joǵary, bireýdi tómen qoiyp jaman dándegen batys jáne orys ǵylymy oilap shyǵarǵan. Mádenietti bulai bólý, kádimgi násilshildiktiń ǵylymda kórinis tapqan formasy. Kóne dúnie adamdarynyń, búkil jazba murany jattap, esine saqtaýy, bul, topannyń aldynda ǵana bastalǵan úrdis emes. Bul amal, iaǵni mádeniettiń aýyzsha jáne tas, qysh, qaǵaz kitapqa tańbalanyp jazbasha saqtalýy – máńgi jait. Belgili ǵalym Rolan Barttyń «Hatsyz mádeniet bolmaidy» («Bespismennyh kýltýr ne byvaet») degen sózi bar. Kóne dúniede mynaý jazba mádeniet, iaǵni, jaqsy mádeniet, mynaý aýyzeki mádeniet, iaǵni, jaman mádeniet dep bólmegen. Informatsiiany saqtaýdyń eki formasy qatar júrgen. Al qandai da bolmasyn órkeniettiń kúireýiniń qarsańynda Dástúrdiń evakýatsiiasy, Dástúrdi kóshirý bastalǵanda, qaǵazǵa jazyp qaldyrǵannan góri eske saqtaý áldeqaida senimdi amal ekeni belgili bolady. Immanýil Velikovskii jáne taǵy basqa kóne dúnieni zertteýshi ǵalymdardyń pikirinshe jer betinde arasy pálenbaibolady. Immanýil Velikovskii jáne taǵy basqa kóne dúnieni zertteýshi ǵalymdardyń pikirinshe jer betinde arasy pálenbai myń jyl bolyp keletin pálenbai planetarlyq apat bolypty. Adamzat pálenbai ret joiylyp, pálenbai ret qaita jaratylypty. Osy, álsinálsin órkenietti, tirshilik ataýlyny jalmap ketip otyratyn apattardan, adamzat, eshqashan eskirmeitin, mánmaǵynasy eshqashan joiylmaityn bir ǵana ulaǵat alyp shyǵypty. Ol ulaǵat, «Dúnie – jalǵan, onda máńgi eshteńe joq. Ómirdiń, tirshiliktiń taǵdyry qashanda qyl ústinde turady. Bolmys kezkelgen sátte joiylýy múmkin» degen eki úshaq aýyz sózden turar edi. Sol sebepti kóne dúnieniń adamy, qashan da bolsyn qamdanyp, óziniń jetken órkeni, mádeni jetistikterin qaǵazǵa da tańbalaǵan, jáne eń senimdi qoima – óziniń sanasyna da saqtaǵan. Sodan keiin ǵasyrdan ǵasyr ozyp, batys jurtynyń ústemdigi bastaldy. Orientalizm (shyǵystaný), folkloristika degen ilimǵylymdar paida boldy. Damýdyń satysy degen uǵymdar keldi. Tarihi taǵdyrdyń, turmys qalpynyń áserinen tól mádenietin óz sanasyna saqtaǵan halyqtar «aýyzeki mádeniettegi halyqtar» (bunyń astarynda «damýyn endi ǵana bastaǵan, mahluqattyq tirshilikten adamdyq ómirge endi ǵana ótken» degen jasyryn pikir tur) dep atanyp, atalmysh marhamatty «damýdyń satysynyń» eń tómengi tepkishegine qoiyldy. (Bul «satydan» múldem alyp tastasa, bul «satyǵa» múldem jolatpai qoisa qaiter edińiz. Osyǵan da shúkir deiik). Bul kúnde aýyzeki mádeniettiń ekinshi qatardaǵy, ekinshi sortty (qazaqshasy – ekinshi suryp) mádeniet ekeni qalyptasqan, daý týdyrmaityn pikir. Bizdiń oiymyzsha, folkloristika ia basqa ǵylym, qandai da bolmasyn mádenietke baǵa bergende onyń saqtalý formasyna (aýyzsha nemese jazbasha) emes, eń áýeli sapasyna, oiynyń óresine nazar aýdarýy kerek. Onyń syrtynda álemdik ǵylym topanǵa deiingi órkenietti moiyndap, zertteýdiń baǵytyn, mánmaǵynasyn, muratyn ózgertýi kerek. Solai bolǵanda ǵana búginde ǵylym úshin sheshýin taptyrmaityn jumbaq bolyp otyrǵan kóptegen jaittardyń shyn syry ashylmaq. Qumyra paiǵambar áli tiri dep, aqymaq jas patsha áli aqylǵa keledi dep seneiik.
Talasbek ÁSEMQULOV
“Almaty aqsham” gazeti
