اڭىز جايىنداعى اڭىز نەمەسە اۋىزەكi مەدەنيەتتiڭ پايدا بولۋى تۋراسىندا بiر-ەكi تولعام

ەسكi اقىلدىڭ پايداسى

بۇل 1966 جىلى بولعان وقيعا ەدi. وسىنىڭ الدىندا عانا قازiرگi شىعىس قازاقستان, بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ اياگٶز اۋدانى ەكi اۋدانعا اينالدىرىلعان, شۇبارتاۋ دەگەن جاڭا ەكiمشiلiك نىسان پايدا بولعان. سول جىلدارى تەلمان قۇساتاەۆ دەگەن ادام بiزدiڭ اۋىلىمىزعا ديرەكتور بولىپ كەلدi. كەرەمەت iسكەر باسشى ەدi. از جىلدىڭ iشiندە بiزدiڭ اۋىلىمىز ميلليونەر كەڭشارعا اينالدى. مiنە, وسى 1966 جىلقى جىلى ەرتە كٶكتەمنiڭ باسىندا اۋىلدىڭ بiر توپ جٶن بiلەتiن قارييالارى ديرەكتوردىڭ قابىلداۋىنا بارادى. تۋمىسىندا تەكتi, كٶرگەندi جەنە ستالين زامانى­نىڭ قاتال تەربيەسiنەن ٶتكەن تەلمان اعامىز ٷلكەن ادامداردى يiلiپ قارسى الادى, جاقسىلاپ مەجiلiس قۇرادى. وسى مەجiلiس ٷستiندە جىل ساناۋمەن بالا كەزiنەن جاقسى تانىس قارييالار ديرەكتورعا الداعى جىل – قوي جىلىندا جۇت بولاتىنىن, سول جۇتقا دايىندالۋ كەرەگiن ايتادى. تەلمان اعامىز ال­عا­شىندا قاتتى كٷمەندانىپ, قوي جىلى جۇت بولا ما ەكەن, جۇت ەدەتتە دوڭىز جىلىنا كەلمەۋشi مە ەدi دەيدi. ٷلكەندەر جٶن-جوبانى قايىرا تٷسiندiرەدi.

وسىدان كەيiن ديرەكتور دايىندىققا كiرiسەدi. ەۋەلi ارىق-تۇراق, كٶتەرەمنiڭ بارلىعىن سۇرىپتايدى, ەتكە ايدايدى. تاڭبالى جاس مالدى iرiكتەپ الىپ, كەرi تابىندى, كەرi وتاردى شىعارىپ تاستايدى, ونى دا ەتكە ايدايدى. الىستاعى شابىندىقتاردى الدىمەن شاۋىپ, پiشەندi قىستاۋلارعا ەرتە تاسىتادى. وسى تىنىمسىز دايىندىق ٶز نەتيجەسiن بەردi. قوي جىلى قىس قاتتى بولدى, قۇرىق بويى قار جاۋدى. ول قار بiرنەشە كٷن قىسقى شiلدە كەزiندە ازىناۋلاق دەگدiپ, ەرiپ, قاڭتاردىڭ قىزىلشۇناق ايازىندا تەمiردەي بولىپ قاتتى. سودان سوڭ بٷكiل اۋدان, بٷكiل ارقا كٶلەمiندە مالدىڭ قىرعىنى باستالدى. بۇل جۇت تۋرالى سول كەزدەگi بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان مەلiمەت iزدەپ ەۋرە بولماي-اق قويۋعا بولادى. سەبەبi, ماركسيستiك كوم­مۋنيستiك تەورييا بويىنشا سوتسياليستiك قوعامدا مالدىڭ جۇتتان, iندەتتەن قىرىلۋى مٷمكiن ەمەس. جالپى جۇتتىڭ, ياكي باسقا اپاتتىڭ بولۋى مٷمكiن ەمەس, سوتسياليستiك قوعامدا. سەبەبi… سەبەبi, جاراتىلىستىڭ ٶزi سوتسياليستiك قوعامعا ىقىلاس-پەيiلدi. تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ ٶزi لەنين اتانىڭ ايتقانىمەن جٷرiپ-تۇرادى. سول سەبەپتi, باسپاسٶز, ەشتەڭە بولماعانداي, سوتسياليزمدi جىرلاپ وتىرا بەردi. سول سەبەپتi سەمەيدiڭ شۇبارتاۋ اۋدانى كالينين اتىنداعى كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى تەلمان قۇساتاەۆتىڭ بiر باس مالدى شىعىنعا ۇشىراتپاي الىپ شىققان ەرەكەتi ەلەۋسiز قالدى. ەستۋiمiزشە, قىس-قىستاۋدىڭ نەتيجەلەرiنە جەنە الداعى مiندەتتەرگە بايلانىستى سەمەيدە ٶتكەن, وبلىستىڭ بٷكiل كەڭشار ديرەكتورلارى قاتىسقان پارتاك­تيۆتە جوعارعى باسشىلار, قوعامدىق دەۋلەتتi قورعاۋدىڭ, ساقتاۋدىڭ تاڭعاجايىپ ٷلگiسiن كٶرسەتكەن ديرەكتوردى بiر اۋىز سٶزبەن اتاپ كەتۋگە دە جاراماپتى.

ال تەلمان اعامىزعا اقىل-كەڭەس ايتقان قارييالار شە? ولاردىڭ بار-جوعىن ەشكiم بiلمەيدi. جەنە ول شالدار, بىلايشا ايتقاندا… ٶزدەرiنiڭ ەرلiك iستەگەنiن بiلمەپتi. بiلەتiندەرiن باستىققا ايتتى, ەسكەرتتi. بولدى. ازىناۋلاق مالىن باعىپ, شايىن iشiپ, كەمپiرiمەن بiر ۇرسىسىپ, بiر تاتۋلاسىپ, قازاقتىڭ شالى وسىلاي جٷرە بەرiپتi. تەك اقىلدى باستىق جۇتتان كەيiن ەس جيعان جاز كەلiپ, جازدان كەيiن كٷز كەلگەندە قارييالاردى ٷيiنە قوناققا شاقىرىپ, راحمەتiن ايتىپ, سىي-سيياپاتىن بەرiپ شىعارىپ سالىپتى.

رەتiمەن جىلجىپ ۋاقىت ٶتتi. ەسەيiپ, ەرقايسىمىز ٶز جولىمىزدى تاپتىق. ەسكەردەن كەيiن اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ فيلولوگييا فاكۋلتەتiنە وقۋعا تٷستiم. بiرiنشi كۋرستان كەيiن جازدا ٷش مۇعالiم – اسحات ەبiلقاەۆ, مەرەكە جامانوۆ جەنە مۇحتار ماعاۋين ەلۋ ستۋدەنتتi باستاپ تالدىقورعان وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋدانىنا فولكلورلىق پراكتيكاعا باردىق. ەل iشiنەن اۋىز ەدەبيەتi ٷلگiلەرiن جينادىق. الماتىعا قايتىپ كەلiپ, ٷيدi-ٷيiمiزگە تاراردىڭ الدىندا بارلىعىمىزعا «ٶز اۋىلدارىڭنان دا ەرتەگi, اڭىز-ەڭگiمە جيناي جٷرiڭدەر» دەپ تاپسىرما بەرگەن.

اۋىلعا كەلگەننەن كەيiن سٶز بiلەتiن قارييالاردى شۇقىلاي باستادىم. مەنiڭ ناعاشى اتام, كٷيشi جٷنiسباي ستامباەۆپەن ٶمiر بويى سىيلاسىپ ٶتكەن مىرزاحان دەگەن اقساقال بار ەدi. باياعى تەلمان اعامىزعا جۇت جايىن ەسكەرتكەن ادامنىڭ بiرi ەكەنiن بiلەمiن. وسى تۋراسىندا ەڭگiمە بولدى. مىرزاحان اقساقال بiرنەشە وتىرىستا مٷشەل دەگەننiڭ نە ەكەنiن, ەسكi جىل ساناۋدىڭ جٶن-جوباسىن ۇعىندىرعان. ال «وسى جىل ساناۋ نە ٷشiن كەرەك?» دەگەنiمدە, اقىلدى قارييا ويلانىپ وتىرىپ بىلاي دەدi:

– مىنا دٷنيەنiڭ قۋانىش-سٷيiنiشi, قاسiرەتi مەن قايعىسى ٶزiنiڭ رەتiمەن, كەزەگiمەن كەلiپ وتىرادى, قاراعىم. جاقسى مەن جامان قالاي بولسا سولاي كەلە سالمايدى. نەۋبەت بولسىن, نەسiپ بولسىن, ٶز جٷيەسiمەن كەلەدi. جىل سانايتىن ەسەپشiلەر وسىنى, جۇتتىڭ قاي جىلدارى قاي­تالانىپ وتىراتىنىن, تاعى دا تولىپ جاتقان نەرسەلەردi بiلەدi. ٷيرەنسەڭ سەن دە بiلەتiن بولاسىڭ.

سودان سوڭ ەت پەنەن شاي الماسىپ كەلiپ وتىراتىن قازاق­تىڭ ۇزاق داستارحانىندا سەنۋدiڭ ٶزi قيىن مەلi­مەتتەرگە قانىقتىم. ون ەكi جىل – بiر مٷشەل. مٷشەل بەس رەت اينالادى. بۇل «اينالما مٷشەل» دەپ اتالاتىن الپىس (60) جىلدىق كەزەڭ قازاقتا «بiر جاس» دەپ ايتىلادى ەكەن. مىسالى, «ەكi جاستىڭ بiرiنە دە كەلمەي ٶلدi» دەگەن سٶز الپىسقا جەتپەي ٶلگەن ادامعا ايتىلادى.

– الپىس جىل – «بiر جاس», نەمەسە «بiر جىل» دەپ اتالادى ەكەن, ولاي بولسا بيىل, سونداي جىلدىڭ نەشiنشiسi? – دەپ سۇرادىم.

قازاق ورداسىنىڭ شامامەن 1456 جىلى قۇرىلعانىن, سودان بەرi تاعى دا شامامەن 521 جىل ٶتكەنiن بiلەمiن. قاعاز-قارىنداشىمدى الىپ, iلەزدە ەسەپتەپ شىعاردىم. الپىس جىلدىق «اينالما مٷشەلدiڭ» سەگiز جارىمى ٶتiپتi. وسىنى ايتتىم.

– سەگiز جارىم مٷشەل شىعار? – دەدiم.

– جوق, – دەدi مىرزاحان اقساقال باسىن شايقاپ كٷلiپ.

– ەندi قانشا?

قارييا تٶبەمنەن توڭق ەتكiزگەن.

– بيىل 270-جىل.

ەسەپتەدiم. سەنبەدiم. سەبەبi, ەسەپ بويىنشا 16 200 جىل بولىپ شىقتى. وسىنى ايتتىم.

– يە, جىلعا اينالدىرسا سولاي بولاتىن شىعار, – دەدi اقساقال كەلiسiپ.

ٷيگە كەلگەننەن كەيiن قايتادان ەسەپكە وتىردىم. ول 1977 جىلدىڭ شiلدە ايى ەدi. بٷكiل ەلەمدە قابىلدانعان حريستيان كالەندارى بويىنشا سولاي. 1977 جىل. مۇسىلمان كالەندارى (حيدجرا) بويىنشا 1398 جىل. ال بiزدiڭ جىل ساناۋىمىز بويىنشا 16200 جىل. ەگەردە جەر بەتiندە قازاق­تىڭ جىل ساناۋى دەگەن بار بولسا, وندا بiزدiڭ كالەندارى­مىز (نەمەسە, قازiرگiشە ايتقاندا – كٷنتiزبەمiز) بويىنشا وسىلاي. 16200 جىل!

سەنە المادىم. ەشكiمگە كٶرسەتكەم جوق. ٶزiم سەنبەسەم, باس­قانى قالاي سەندiرەم. ەرi-سەرi كٷيدە ەدiم. سەنبەيiن دەسەم, بۇل مەلiمەتتi بەرگەن مىرزاحان اقساقال ٶمiرiندە ٶتi­رiك ايتىپ كٶرمەگەن ادام. سەنەيiن دەسەم, اقىلعا سيياتىن ەمەس.

كەيiننەن اسقار اعاعا (سٷلەيمەنوۆ) ايتتىم. سەندi.

– سولاي ەكەنiنە ەشقانداي كٷمەنiڭ بولماسىن, – دەگەن ەدi ول ەدەتiنشە سيگارەتiن بۇرقىراتىپ وتىرىپ, – تەك جازبا مەلiمەت قانا كەرەك. اناۋ كارل ياسپەرس دەگەن, ادامزات تاريحىن زەرتتەگەندە, بەس مىڭ جىلدان ارىعا بارۋعا بولمايدى, دەپ «جارلىق» شىعارىپ قويىپتى عوي.

(اسەكەڭنiڭ ايتىپ وتىرعانى, بەلگiلi نەمiس عالىمى كارل ياسپەرستiڭ «سمىسل ي نازناچەنيە يستوريي» – «تاريحتىڭ مەنi مەن مۇراتى» دەپ اتالاتىن كiتابى ەدi. بۇل كiتابىندا عالىم, ادامزات تاريحىنا قاتىستى ەڭ كٶنە جەدiگەردiڭ جاسى – 5 مىڭ جىل. ودان ارعى تاريحتى كۋەلاندىراتىن بiر جاپىراق قاعاز جوق. سول سەبەپتi, بiز, وسى 5 مىڭ جىلدىق تاريحتى عانا ەڭگiمە ەتە الامىز, تاريح عالىمى وسى كەزەڭنەن ارى بارا المايدى, بارماۋ كەرەك, تەك وسى كەزەڭگە عانا ٷيiرiلۋi كەرەك دەپ جازعان).

سودان سوڭ ەرiك دوسىما (كٶكەەۆ) كٶرسەتتiم ەسەپ-قيساپتارىمدى. قالتقىسىز سەندi. اسقار اعانىڭ سٶزiن قايتالاپ, «جازبا مەلiمەت بولسا, قازاق كالەندارى دەگەن ۇعىمنىڭ عىلىمي اينالىسقا ەنۋi عاجاپ ەمەس» دەدi.

دجەيمس چەرچۆاردتىڭ ەرلiگi

كٷندەردiڭ كٷنiندە شۋمەرتانۋ (شۋمەرولوگييا), اسسي­ريياتانۋ (اسسيرولوگييا) دەگەن iلiمدەردiڭ بار ەكەنi, ادامزات تاريحى جوعارىدا اتى اتالعان كارل ياسپەرس بەلگiلەپ بەرگەن 5 مىڭ جىلدىق مەرزiمدi قاناعات ەتە المايتىندىعى, ول شەكتەن باياعىدا ٶتiپ كەتكەندiگi ايان بولدى. سونداي-اق, ولجاس سٷلەيمەنوۆتiڭ «از ي يا» كiتابى جارىق كٶرگەننەن كەيiن قازاقتاردىڭ شۋمەرتانۋمەن اينالىسۋعا حاقىسى جوق ەكەنi جەنە ايان بولدى. شاماسى, عالىمنىڭ قولىندا بايىرعى قاڭلى (سكيف) مەن اسسيرييا, قاڭلى مەن بابىلدىڭ اراقاتىناسى تاريحىنا قاتىستى مول مەلiمەت بولعان. الايدا «از ي يا»-دان كەيiن رەسەي عالىمدارى باستاعان لاڭنىڭ ەسەرiنەن, كەسiرiنەن, قازاقستاندا 37-جىلدىڭ ەلەسi قايتا تiرiلگەندەي بولدى. وداقتىق  جەنە قازاقستاندىق باسپالاردان شىعايىن دەپ جاتقان قانشاما كiتاپتار توقتاتىلىپ, قايىرا تسەنزۋرادان ٶتكiزiلدi. ەرينە, ول مەلiمەت جەردە قالعان جوق, اقىننىڭ «قىش كiتاپ» («گلينيانايا كنيگا») اتتى ەيگiلi پوەماسىنا ٶزەك بولدى. بiراق, بەرiبiر, وقي بiلەتiن ادامعا, سيۋجەتتە كەلتiرiلگەن مەلiمەتتەر داستانعا سىيماي لاقىلداپ تٶگiلiپ جاتقانى, عىلىم بولا الماعاندىقتان, امالسىز كٶركەم شىعارماعا اينالعاندىعى ايقايلاپ كٶرiنiپ تۇرار ەدi. كەيiننەن زاڭدى-زاڭسىز جولدارمەن تاعى دا قانشاما مەلiمەتكە قول جەتكiزدiك. سودان سوڭ كەڭەس حالقىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق دامۋىن بiر عاسىرعا, ال قازاق ويىنىڭ جەتiلۋiن كەم دەگەندە ەكi جارىم-ٷش عاسىرعا كەشەۋiلدەتكەن «تەمiر پەردە» قۇلا­عاننان كەيiن, باتىستان وزىق ەدەبيەت كەلدi. اعىلشىننىڭ بەلگiلi عالىمى دجەيمس چەرچۆاردتىڭ ەڭبەكتەرiمەن وسى كەزدە تانىسىپ ەدiم. حIح عاسىردىڭ 60-جىلدارى ٷندiستانداعى اعىلشىننىڭ وتارلىق ارميياسىنىڭ وفيتسەرi دجەيمس چەرچۆارد سول جەردەگi عيباداتحانالاردىڭ بiرiندە ۇمىتىلىپ كەتكەن كٶنە جازۋمەن جازىلعان قىش كiتاپتارعا جولىعادى. وسىدان باستاپ د.چەرچۆارد جەر بەتiندە بولعان, كەيiننەن جويىلىپ كەتكەن كٶنە ٶركەنيەتتەردiڭ تاريحىمەن اينالىسادى. حIح عاسىردىڭ اياعى مەن بٷكiل حح عاسىر بويى باتىس ەلەۋمەتiنiڭ عىلىمي حرەستوماتييالارىنىڭ بiرi بولعان عالىمنىڭ ەڭبەكتەرi ارادا كەم دەگەندە 130 جىل ٶتكەندە بiزگە ەزەر جەتiپ وتىر.

مiنە, قۇرمەتتi وقىرمان, مەنiڭ زامانداسىم بولساڭىز – ٶزiڭiز كٶرگەن, ال باعىڭىزعا قاراي دٷنيەگە كەيiن كەلگەن بولساڭىز, وندا ٶزiڭiز كٶرمەگەن, بٷگiندە ٶتكەن تاريحقا اينالعان كەڭەس قوعامى مەن ونىڭ عىلىم-بiلiمiنiڭ سيقى وسىنداي ەدi.

سونىمەن, ەڭگiمە, د.چەرچۆاردتىڭ باستى ەڭبەگi – «كٶنە كونتينەنت مۋ» («درەۆنيي كونتينەنت مۋ») كiتابى جايىندا. بٷگiندە ات تٶبەلiندەي از عالىمدار توبى عانا بiلەتiن, سانسكريتتەن دە ارعى, ەڭ كٶنە جازۋمەن جازىلعان قىش, تاس كiتاپتاردى تiرنەكتەي زەرتتەگەن, تاعى دا قانشاما قوسالقى مەلiمەتتەردi قاتىستىرعان عالىم اقىر سوڭىندا تاڭعاجايىپ تۇجىرىمعا كەلگەن. بۇل تۇجىرىم بويىنشا تىنىق مۇحيتتا, قازiرگi مۇحيتستان (وكەانييا) جەرiندە الىپ قۇرلىق (كونتينەنت) بولعان. قۇرلىق گونولۋلۋ مەن گاۆاي ارالدارىنان وڭتٷستiككە فيدجي ارالىنا قاراي 5 مىڭ ميلگە (1 ميل – 1,6 شاقىرىم), قازiرگi پالاۋ ارالىنان شىعىسقا, فرانتسۋز پولينەزيياسى, تۋاموتۋ ارالدارىنا قاراي 3 مىڭ ميلگە سوزىلىپ جاتىپتى. ەلەمدiك كارتاعا قاراساڭىز, جاڭا گۆينەيا مەن اۆسترالييا جەنە سول مۇحيتستاننىڭ ەر جەرiندە شاشىراپ جاتقان سانسىز ارال­دار وسى ۇلان-عايىر كونتينەنتتiڭ امان قالعان بٶلشەكتەرi, سىنىقتارى ما دەپ قالاسىز. مiنەكەي, ەلەمدiك عىلىم تاريحي جەدiگەر  دەپ كٶپ مويىنداعىسى كەلمەيتiن وسى قىش كiتاپتاردا ايتىلعانداي, اتالعان قۇرلىقتا وسىدان 50 مىڭ جىل بۇرىن ادامدىق تiرشiلiك باستالىپتى. كiتاپتاردا بۇل ماتەريك مۋ دەپ اتالادى. دامي كەلە, ٶركەندەي كەلە, بۇل قۇرلىق بٷكiل ەلەمگە ٶزiنiڭ ٷستەمدiگiن ورناتادى. حالقىنىڭ سانى ٶسە كەلە 60 ميلليونعا جەتiپتi. ساناسى ٶتە بيiك ٶركەنيەت جەر بەتiندە يماندى, ەدiلەتتi زامان ورناتادى. ەسكi جەدiگەرلەردە كٶپ ايتىلاتىن, ادامزات باسىنان ٶتiپ كەتكەن ۇجماقتاي التىن زامان وسى ەكەن. قۇرلىق – اراسى تار بۇعازدارمەن بٶلiنگەن ٷش ارالدان تۇرادى ەكەن, وسى ٷش الىپ ارالدا نەگiزگi جەتi ٷلكەن قالالار مەن اۋىلدار بولعان. قۇرلىق تۇتاستاي اسا بيiك ەمەس تٶبەلەردەن تۇرادى ەكەن, تروپيكالىق ىقىلىمدا تۇرعاندىقتان قالىڭ جىنىس ورمان, ساي-سالا سىلدىراپ اققان بۇلاق, قيسابى جوق ٶزەن مەن كٶل, يگەرiلگەن جەردە تاڭعاجايىپ ميۋا, حوش يiستi گٷلدەر. ادام مەيiرiمدi, قوعام مەيiرiمدi بولعاننان كەيiن دالانىڭ تاعى اڭدارى ەش سەسكەنبەي ٷي مالىمەن قاتار جايىلادى. ەلەۋمەت ٶتە بiلiمدi بولعان. ەسiرەسە, استرونومييا, سەۋلەت ٶنەرi, ماتەماتيكا, تەڭiزشiلiك بيiك دەڭگەيدە دامىعان. بٷگiنگi زاماندا ەلەمنiڭ ەر تٷكپiرiندە قالاي ەسەپتەلiنiپ, قالاي سالىنعانى بەلگiسiز زاڭعار عيماراتتار, پيراميدالار, تاعى دا تولىپ جاتقان قۇرىلىستار سول ۇلى ٶركەنيەتتiڭ بiزگە جەتكەن جۇرناقتارى دەيدi عالىم.

ەلبەتتە, دجەيمس چەرچۆارد اعىلشىن بولعاندىقتان, قانىنا تارتپاي تۇرمايدى. مۋ كونتينەنتiنiڭ حالقى نەگiزiنەن اق نەسiل ەدi, بiراق, سونىمەن قاتار سارى, قوڭىر, قارا نەسiلدiڭ ٶكiلدەرi دە بولدى دەپ جازادى عالىم. التىنمەن اپتاپ, اسىل تاسپەن بەزەندiرiلگەن الىپ سارايلار العاش وسى قۇرلىقتا سالىنعان, ەلەمدi شارلايتىن الىپ كەمەلەر العاش وسى قۇرلىقتا جاسالعان. نەسiلشiلدiك, ادامدى كەمسiتۋ اتىمەن جوق, سول سەبەپتi يمپەرييانىڭ قاي سالادا جەتكەن جەتiستiگi بولسا دا بٷكiل ەلەمگە, بارلىق ادامزاتقا ورتاق. (جەنە, د.چەرچۆاردتىڭ سٶزiنiڭ جانى بار ەكەنiن مويىنداۋىمىز كەرەك, سەبەبi, مۇحيتستان ارالدارىنىڭ قازiرگi تۇرعىندارى شىنىندا دا قان, گەن جاعىنان اق نەسiلگە ٶتە جاقىن ەكەنi بەلگiلi بولىپ وتىر).

ەلەم بiر عانا بيلiككە مويىنسۇنعان, بiر عانا يمپەراتورعا باعىنعان. ول كەزدە پلانەتادا يگەرiلمەگەن جەر بولماپتى. جەر شارىندا قانشا توپىراق بار, قانشا جۇرت بار – بارلىعى دا ەسەپتە. («اشىلماعان جەر», «جاڭا جەر» – بۇل حV عاسىردا ەۋروپا تەڭiزشiلiگi ٶركەندەپ, اق نەسiل گەوگرافييانى مەڭگەرiپ, جەر شارىن قايتا تاني باستاعاندا پايدا بولعان تەرميندەر). يمپەرييانىڭ قۇرامىندا قانشا تٷرلi نەسiل, حالىق بار – بارلىعى دا تەڭ قۇقىقتى. ول كەزدەگi يمپەرييانىڭ كولونيياسى بiزدiڭ ۇعىمىمىزداعى وتار ەمەس. ول كەزدەگi دiننiڭ اسىلدىعىن, دٷنيەتانىمنىڭ تازالىعىن اينا-قاتەسiز بەينەلەي الاتىن تەرمين تابۋ قيىن. بiز ويلانىپ وتىرىپ (جەنە قينالا وتىرىپ) سول ىقىلىم زامانداعى ادامدىق مەدەنيەتكە ەڭ جاقىن كەلەدi-اۋ دەپ «ەكولوگييالىق سانا» دەگەن انىقتامانى تاڭداپ الدىق. بۇل تەرميندi قازiرگi ۇعىمدا, ياعني ادامنىڭ تابي­عاتقا, قورشاعان ورتاعا دەگەن جاۋاپكەرشiلiگi ماعىناسىندا ەمەس, اسا كەڭ ماعىنادا تٷسiنگەن ابزال.

«ادام نەسiلدەرi عانا ەمەس, ادام مەن حايۋانات, ادام مەن ٶسiمدiك – بارلىعىنىڭ قۇقىعى تەڭ, سەبەبi, بارلىعىن قۇداي جاراتقان». مiنە, قىسقاشالاپ ايتقاندا, د.چەرچۆارد ەڭگi­مە ەتiپ وتىرعان, وسىدان ەلۋ مىڭ جىل بۇرىن تiرشiلiك كەش­كەن قوعامنىڭ ۇستانعان نەگiزگi ۇستانىمى وسى. ول كەزدەگi كولونييا – يمپەرييانىڭ قامقورلىعىنداعى جۇرت دەگەندi بiلدiرەدi. كەزi كەلەدi, كولونييا ەسەيiپ, ٶزiن-ٶزi بيلەي الاتىن دەرەجەگە جەتكەندە يمپەرييادان بٶلiنiپ شىعادى. الايدا, جاڭا ەگەمەندiك, يمپەرييادان ەنشiسiن الىپ بٶلەك شىق­قا­نىمەن ادامدىق قوعامنان بٶلەك كەتپەيدi. كولونييانىڭ جەرiندە دە بٷكiل يمپەريياعا ورتاق, ەڭ ەۋەلi جەنە ەڭ سوڭىن­دا, ياعني باسىنان اياعىنا دەيiن ادامشى­لىققا, ەكولوگييا­لىق ساناعا نەگiزدەلگەن زاڭدار جٷرiپ تۇرادى. جوعارىدا ايت­قا­نىمىزداي, بۇل كەزەڭ, ادامزاتتىڭ ەڭ كٶنە جەدiگەر­لەرiندە «التىن عاسىر», «التىن زامان» دەگەن اتپەن قالىپتى.

 قۇرلىقتىڭ كٷيرەۋi

مۋ كونتينەنتi قالاي كٷيرەدi, تاڭعاجايىپ, ەرتەگiدەي ەلەۋمەت ادامزات تاريحىنان قالاي كەتتi, كٶنە جەدiگەرلەردە كٶپ ايتىلعان الىپ قۇرلىق بٷگiنگi كارتالاردا نەگە جوق? ەندi شاما-شارقىمىزشا وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋگە تىرىسايىق. بٷگiنگi تاريح عىلىمى كارل ياسپەرس كەزiندە بەلگiلەپ بەرگەن 5 مىڭ جىلدىق ۋاقىت كەڭiستiگiندە ٶرiستەدi. ال بۇل مەرزiمدە ادامزاتتىڭ ەسiندە قالاتىنداي بٷكiل­پلانەتالىق اپات بولا قويماعان سيياقتى. بولا قالعان كٷننiڭ ٶزiندە ول اپات ەسەپكە الىنباس ەدi, سەبەبi, اپاتتار تەوريياسى, چ.دارۆين قالىپتاستىرعان, ەۆوليۋتسييالىق جولمەن بiرتiندەپ دامۋ تەوريياسىنا قايشى كەلەدi. د.چەرچۆارد جەنە تاعى باسقا عالىمدار قالىپتاستىرعان بۇل تەورييا ادامزات تاريحىن جەردiڭ گەولوگييالىق تاريحىمەن بايلانىستا قارايدى, سول سەبەپتi بٷگiنگi عىلىم جاۋاپ بەرە المايتىن كٶپتەگەن ساۋالدارعا اتالمىش تەورييا عانا جاۋاپ بەرە الادى. جەر بەتiندە كەزدەسەتiن فەنومەنالدىق ارتەفاكتاردىڭ شىعۋ تەگiن دارۆينيزم تٷسiنە المايدى. جەنە تٷسiندiرiپ بەرە المايدى. مىسالى, ادامنىڭ ەتiن قورەك ەتەتiن, دامۋدىڭ ەڭ تٶمەنگi ساتىسىندا تۇرعان بiر تايپا تابىلدى دەيiك. سول تابىلعان جەرiن اتام زاماننان بەرi, مىڭداعان جىلدار بويى مەكەندەگەن. كٷندەردiڭ كٷنiندە عالىمدار تايپانىڭ جەرiنەن الىپ پيراميدا, نەمەسە اسىل تاسپەن بەزەندiرiلگەن سالتاناتتى سارايدىڭ سىنىقتارىن تابادى. بۇنداي سارايدى تۇرعىزۋ بٷگiنگi تەحنيكانىڭ قولىنان كەلۋi دە مٷمكiن, كەلمەۋi دە مٷمكiن. ال ەندi وسى ساراي مەن پيراميدا نەمەسە تابىلعان باسقا قۇرىلىستىڭ تابيعاتىنان تانىلىپ تۇرعان ٶركەنيەتتiڭ دەڭگەيiن جەر يەسi – جابايى تايپانىڭ دامۋ دەڭگەيiمەن سالىستىرىپ كٶرiڭiز. ەرينە, سالعاستىرا المايمىز, سەبەبi, اراسى جەر مەن كٶكتەي. ال اپاتتار تەوريياسى (عىلىمي تiلدە «كاتاسترو­فيزم تەوريياسى» – «تەورييا كاتاستروف», «تەورييا كاتاستروفيزما») سالعاس­تىرىپ تٷسiندiرە الادى, سەبەبi, ٶركەنيەتتiڭ جاراتىلىس قۇبىلىستارىمەن بiرگە iلگەرiندi-كەيiندi داميتىنىن باسشىلىققا الادى.

وسى كٷنi بiرقاتار عالىمدار (مىسالى يممانۋيل ۆەليكوۆسكي) بيبلييادا ايتىلاتىن اقىرزامان سۋرەتتەرiنiڭ قييامەت سۋرەتتەرi ەكەنiنە كٷمەن كەلتiرەدi. بۇنداي سۇمدىق كٶرiنiستi, ادام ٶز بەتiنشە تۇرىپ ەلەستەتە المايدى, اقىرزامان تۋرالى سول اقىرزاماندى كٶزبەن كٶرگەن ادام عانا جازا الادى دەيدi ي.ۆەليكوۆسكي. دەمەك, Iنجiلدiڭ پايعام­بارلارى, جەر بەتiندە بولعان عارىشتىق اپاتتاردىڭ بiرiنiڭ نەمەسە بiر­نەشەۋiنiڭ كۋەسi بولعان. مۋ كونتينەنتiنiڭ جويىلۋىن سونداي عارىش­تىق اپاتتىڭ بiرi دەپ قاراڭىز, د.چەرچۆارد كەلتiرگەن كٶنە جەدiگەرلەردiڭ ايتىسىندا مۋ ەكi اپاتقا ۇرىنعان. العاشىندا بٷكiل قۇرلىق بiرنەشە رەت سiلكiنiپ بارىپ توقتاعان. ەرينە, قانشاما قالالار, الىپ سارايلار, تاعى قانشاما قۇرىلىستار قيراعان. كونتينەتتiڭ حالقى قيراعاننىڭ بارلىعىن قالىپقا كەلتiرەدi دە, وسىمەن تىنىم تابادى. اپات قايتا­لانۋى مٷمكiن, كەلەسi اپات اقىرزامان بولۋى مٷمكiن, قۇرلىق جويىلىپ كەتۋi مٷمكiن دەگەن وي ەشكiمنiڭ باسىنا كەلمەسە كەرەك. سونىمەن ۋاقىت ٶتiپ, العاشقى زiلزالا ۇمىتىلىپ, ەرتەگiگە اينالعاندا ەكiنشi جەنە سوڭعى اپات باستالادى.

عالىم كەلتiرگەن «تروان مانۋسكريپتى», «كورتەستiڭ كودەكسi», «لحاسانىڭ شەجiرەسi» سيياقتى كٶنە جەدiگەرلەر كونتينەنتتiڭ تٷبiنە جەتكەن اپاتتى بىلاي سۋرەتتەيدi: «بٷكiل قۇرلىق ورنىنان كٶتەرiلiپ, تولقىندا تۇرعانداي شايقالدى. جەر داۋىل كەزiندەگi اعاشتىڭ جاپىراعىنداي قالتىرادى. التىن سارايلار مەن عيباداتحانالار, ەسكەرتكiشتەر وپىرىلا قۇلادى. قالالار تاۋ-تاۋ ٷيiندiگە اينالدى», «مىڭداعان ادامداردىڭ ٶلiم الدىنداعى ايقايىنان قۇلاق تۇندى. بارلىعى التىن ساراي مەن عيباداتحانادان پانا iزدەدi, الايدا, جەردiڭ جارىعىنان شىققان ٶرتتەن قاشىپ, قايىرا دالاعا شىقتى. ادامدار قولدارىن جايىپ, «قۇتقارا گٶر بiزدi, مۋ!» دەپ جالبارىندى». «بiر تٷننiڭ iشiندە الىپ قۇرلىق بٶلەك-بٶلەك سىنىپ, كٷندەي كٷركiرەپ مۇحيتقا باتتى. تۇتاستاي ٶرت العان كونتينەنت جاھاننامنىڭ تۇڭعيىعىنا بويلاي بەردi», «ٶرت بارلىعىن جالمادى. مۋ جەنە ونىڭ 64 ميلليون تۇرعىنى قۇرباندىققا شالىنىپ كەتە باردى». قۇرلىق جويىلعانان كەيiن, ەندi جاڭا زiلزالا كەلدi. ول – سەكسەن ميلليون شارشى شاقىرىم سۋ, بٷكiل تىنىق مۇحيت ەدi. جان-جاقتان قاۋمالاعان سۋ, اسپانمەن تالاسقان الىپ تولقىندار بiر كەزدەگi ۇلى ٶركەنيەتتiڭ ورتا تۇسىنا كەلiپ, بiر-بiرiنە شاپشىپ بارىپ تىنىم تاۋىپتى.

«باقىتسىز قۇرلىق, ادام اتتى ماقلۇقاتتىڭ العاشقى وتانى, ٶزiنiڭ بايتاق شاھارلارىمەن, التىن سارايلارىمەن, بارلىق ٶنەرiمەن, بiلiمiمەن كٶرگەن تٷسكە اينالدى» دەپ جازادى د.چەرچۆارد.

ال ەندi وسى جويقىن اپاتتان امان قالعاندار بار ما ەدi? بار بولسا, ولاردىڭ تاعدىرلارى نە بولدى? د.چەرچۆارد بۇل تۋراسىندا بىلاي دەيدi: «اپاتتان امان قالعاندار ماڭايداعى ارالدار مەن ارحيپەلاگتاردى پانالادى. بiر-اق كٷندە بارلىعىنان ايرىلعان بۇلاردىڭ قولىندا ەشتەڭە جوق ەدi. Iس جاراتاتىن سايمان دا, كيiم دە, جەيتiن اس تا, ەشتەڭە دە جوق. تەك قانا تۋلاقتاي جەر مەن شەتسiز-شەكسiز مۇحيت.

ولاردىڭ بويىن بيلەگەن ٷرەي مەن تٷڭiلiستi ەلەستەتۋ قيىن ەمەس. ٶركەنيەتتiڭ بار بازارى جويىلدى. ەندi نە قالدى? قاراپ وتىرىپ اشتان ٶلۋ. مىڭداعان شاقىرىم جەردە قالعان بۇرىنعى كولونييالارعا جٷزiپ باراتىن كەمە دە, قايىق تا, سال دا جوق.

كٶپ ادامنىڭ اپات ەسەرiنەن جىندانىپ كەتكەنiنە ەشقانداي كٷمەن جوق, باسقالارى تەزiرەك ٶلiم تiلەدi. سەبەبi, ٶلiم ازاپتان قۇتقارادى. بۇلار ٷشiن تiرi قالۋدىڭ بiر عانا جولى بار ەدi. ول – كاننيباليزمگە بارۋ, ياعني, بiر-بiرiنiڭ ەتiن قورەك ەتۋ. وسىلايشا اسا بيiك دامىعان ٶركەنيەت ٶكiلدەرi جابايىلىقتىڭ ەڭ تٶمەنگi دەڭگەيiنە تٷستi.

ٶركەنيەتتi ادامنىڭ بۇنداي استان العاشىندا جيiركەنگەنiنە ەشقانداي كٷمەن جوق, سوندىقتان ولاردىڭ كٶبi اتالعان جاحيلدiككە بارماي اشتان ٶلدi دەپ سەنەيiك. الايدا, عاسىردان عاسىر ٶتتi, ۇرپاقتار بiرiن-بiرi توقتاۋسىز الماستىردى. وسىلايشا ارالداردىڭ بەيباق تۇرعىندارى جابايىلىقتىڭ تۇڭعيىعىنا باتا بەردi. دiنمەن تيياناق­تالعان, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ٶتكەن iزگi دەستٷرلەر اقىرىندا تولىقتاي ۇمىتىلدى. ادام ساناسىنان كٶنە ابىروي مەن كiسiلiك ٶشتi.

مۋ دەپ اتالاتىن ۇلى قۇرلىقتىڭ كولونييالارى مەتروپولييانىڭ ٶركەنيەت جەتiستiكتەرiن تاعى بiراز ۋاقىت جوعالتپاي ۇستاپ تۇردى, الايدا, يمپەرييانىڭ قامقورلىعى تىيىلعاننان كەيiن, اقىرىنداپ ولار دا ازىپ-توزدى, اقىرىندا جەر بەتiنەن جويىلدى. ال كٶنە ٶركەنيەتتiڭ, ٶلگەن ٶركەنيەتتiڭ جۇرتىندا جاڭا ٶركەنيەتتەر پايدا بولدى».

بۇل جەردە د.چەرچۆارد, مۇحيتستاننىڭ كٶپتەگەن ارالدارىن مەكەن­دەگەن, گەن تۇرعىسىنان اق نەسiلگە جاقىن, الايدا, تاس دەۋiرiندەگi جابايى­لىقتا ٶمiر سٷرiپ جاتقان تايپالار, اقيقاتىندا, باياعى جوعارى دامىعان ٶركەنيەتتiڭ, مۋ دەپ اتالاتىن ۇلى يمپەرييانىڭ مۇراگەرلەرi دەگەندi ايتىپ وتىر. دجەيمس چەرچۆارد بۇل جاڭالىقتى حIح عاسىردا اشتى. ارادا عاسىردان استام ۋاقىت ٶتتi. ەرينە, جاراتىلىستانۋ عىلىمى وسىنداي ۇزاق ۋاقىت بارىسىندا بiر ورنىندا تۇرعان جوق. دامىدى. تەحنيكانىڭ ەڭ سوڭعى جەتiستiكتەرiن پايدالاندى, ٷلكەن جەتiستiكتەرگە جەتتi. بٷگiندە جاراتىلىستانۋ عىلىمى, تاريح عىلىمى د.چەرچۆارد سيياقتى پيونەر­لەردiڭ ايتقاندارىن, ٶتكەن عاسىردا كٷپiرلiك بولىپ سانالعان ويلارىن جارىم-جارتىلاي بولسا دا مويىنداپ وتىر.

توپانعا دەيiنگi كٶنە ٶركەنيەتتەردi زەرتتەگەن عالىمدار دجەيمس چەرچۆاردپەن بiر مەسەلەدە عانا كەلiسە المايدى. د.چەرچۆاردتىڭ قاتەسi – بiر كونتينەنتتiڭ اپاتىن بٷكiلەلەمدiك اپاتتان بٶلiپ قاراۋىندا. ەگەردە مۋ كونتينەنتiنiڭ جويىلۋى جەرگiلiكتi اپات بولاتىن بولسا, وندا بەرi دە باسقاشا بولار ەدi. اپاتتان كەيiن اپتا ٶتپەي, يمپەرييامەن ەكi اراداعى قاتىناستىڭ ٷزiلگەنiنەن, كٷندەلiكتi جولاۋشىلار مەن تٷرلi تاۋار تاسىعان كەمەلەردiڭ كەلۋi ساپ تىيىلعانىنان سەكەم العان يمپەرييانىڭ باسقا جەرلەرiنiڭ, كولونييالاردىڭ تۇرعىندارى نە بولعانىن دەرەۋ انىقتاۋعا تىرىسار ەدi. بولعان جايعا قانعاننان كەيiن تiرi قالعان ادامداردى تاسىپ الىپ كەتەر ەدi. نەمەسە, باسقاشا ايتاتىن بولساق, د.چەرچۆارد ايتقان, «مۇحيتستان ارالىنداعى جابايى قوعام» پايدا بولماس ەدi. ۇلى عالىم وسى جەردەن عانا سٷرiنگەن.

ول ايتقان, جوعارى ٶركەنيەتتi مۋ كونتينەنتi ادامدارىنىڭ مۇحيت­ستان ارالدارىنا جەتiپ, سول جەردە جابايىلانىپ, پريميتيۆ دەڭگەيگە تٷسۋi بiر عانا جاعدايدا – ەلەمدiك اپات بٷكiل ادامزاتتى جالماعاندا  عانا مٷمكiن. وسىلاي بولعاندا عانا, قۇرلىقتاردىڭ بارلىعى كٷيرەپ, ادامدار بiر-بiرiن قۇتقارماق تٷگiلi باسىمەن قايعى بولىپ كەتكەندە عانا, وسىنداي دامىعان ٶركەنيەت iزدەۋسiز قالادى. ياعني, د,چەرچۆارد ٶز ەركiنەن تىس, بٷكiل ەلەمدi قيراتىپ, جايپاپ ٶتكەن, ٶركەنيەت اتاۋلىنى جويعان ۇلى اپات – توپانعا كەلiپ تiرەلگەن. الايدا, قولىنداعى مەلiمەت جەتiمسiز بولعاندىقتان ٷلكەن تۇجىرىمدارعا  بارا الماعان.

ەندٸ ەڭگٸمەمٸزدٸڭ باسىنداعى قازاق كٷنتٸزبەسٸنە قايتىپ كەلەيٸك.

كٶنە ەلدٸك

د.چەرچۆارد قىتايدىڭ جىلناماسىنا سٸلتەمە جاساپ وتىرىپ ارعى تٷرٸكتەر ٶركەنيەتٸ وسىدان 17 000 جىل بۇرىن ٶزٸنٸڭ شىڭىنا جەتتٸ دەيدٸ. ارعى تٷرٸك يمپەريياسى مۋدىڭ باس كولونيياسى ەكەن. دجەيمس چەرچۆارد كەلتٸرگەن كارتادا يمپەريياسىنىڭ جەرٸ بٸزدٸڭ, ياعني تٷرٸك حالىقتارىنىڭ وتانى – ەۋرازييانى الىپ جاتىر. جەرٸ دە, اتى دا بٸزدٸكٸ. ياعني, ارعى تٷرٸك يمپەريياسى – بٸزدٸڭ بابالارىمىز قۇرعان كٶنە ەلدٸك. 17000 جىل… ەرينە, اقىلعا سيمايدى. بٸراق, بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ اقىلىمىزعا عانا. سوۆەت زامانىندا بٸزدٸڭ جازبا تاريحي عىلىمىمىز قايىرا جاڭعىرا باستادى. وسى جاڭادان دٷنيەگە كەلگەن, نەمەسە قايىرا دٷنيەگە كەلگەن تاريحي عىلىم قالت ەتپەيتٸن قاداعالاۋدا بولدى. وسى كەزدە, توتاليتارلىق تاريح, سانانىڭ ەزگٸسٸ ەسەرٸنەن بٸز «جٷز جىلدىق», «ەكٸ جٷز جىلدىق», «ٷش جٷز جىلدىق» دەگەن «تاريحتارعا» ٷيرەندٸك. بٸزدٸ وسىعان ٷيرەتتٸ. ودان ارىعا بارۋعا بولمايدى. تٸپتٸ, قازاق ورداسىنىڭ بەس عاسىرلىق تاريحىنىڭ ٶزٸن بٸزگە قيمايتىن. ال تٶڭٸرەكتەگٸ قىتاي, يران, يندييا, مىسىر, قيىر شىعىس جۇرتتارى ونداعان مىڭ جىلدىق تاريحتارىن ايتىپ وتىرادى. جەنە ولارعا ەلەمدٸك عىلىمنىڭ مويىنداعان­مويىنداماعانىنىڭ كەرەگٸ جوق. ەڭ باستىسى – سول جەردە تۇرىپ جاتقان حالىق ٶز تاريحىنا سەنسە بولدى. ارعى تٷرٸك يمپەريياسى, د.چەرچۆاردتىڭ ايتىسىندا تىنىق مۇحيتتان باستاپ باتىس ەۋروپاعا دەيٸنگٸ, وڭتٷستٸكتە يندييا, بيرما مەن پارسىدان سولتٷستٸكتە سٸبٸرگە دەيٸنگٸ جەردٸ الىپ جاتىپتى. سٸبٸر جاقتاعى انىق شەكاراسى بەلگٸسٸز, الايدا وڭتٷستٸك سٸبٸردەن ارعى تٷرٸك قالالارىنىڭ جۇرتتارى تابىلعان. كٶنە يندييانىڭ جەدٸگەرلەرٸندە ولاردىڭ ورتالىق ەۋروپانى جاۋلاپ يرلانديياعا دەيٸن, باتىس پەن وڭتٷستٸك تاراپتا قازٸرگٸ فرانتسييا, يسپانييا جەنە بالكان تٷبەگٸنە دەيٸن جەتكەنٸ ايتىلادى. ەۋرازييادا ادام نەسٸلٸنٸڭ پايدا بولۋىن تيياناقتايتىن ارحەولوگييالىق مەلٸمەتتەر, اقيقاتىندا, ارعى تٷرٸكتەردٸڭ ەۋروپاعا جىلجۋىنىڭ, ەۋروپانى جاۋلاۋىنىڭ تاريحي كۋەلٸكتەرٸ بولىپ تابىلادى, دەپ جازادى د.چەرچۆارد. «ارعى تٷرٸكتەردٸڭ تاريحى – ارييلەردٸڭ تاريحى, ولاردىڭ استاناسى قازٸرگٸ گوبي شٶلٸندەگٸ حارا­حوتو. ارعى تٷرٸك يمپەريياسى كەزٸندە قازٸرگٸ گوبي شٶل ەمەس – جازىل جازيرا ابات ٶلكە ەكەن. ارعى تٷرٸكتەر بيٸك ٶركەنيەتكە جەتتٸ, استرولوگييا, تاۋ­كەن ٸسٸ, توقىما ٶندٸرٸس, سەۋلەت, ماتەماتيكا, اۋىلشارۋشىلىق, جازۋ­سىزۋ, مەديتسينا – وسىنىڭ بەرٸ ارعى تٷرٸكتەردە بولدى. جٸبەك پەن باسقا ماتا, تەرٸ, اعاش پەن مەتاللدان تٷرلٸ ەشەكەي, التىن, كٷمٸس, قولا, قىش مٷسٸندەردٸ جاساۋدى, ارعى تٷرٸكتەر ەيگٸلٸ مىسىر ٶركەنيەتٸنەن كٶپ بۇرىن ٷيرەنگەن. ارعى تٷرٸك يمپەريياسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ مۋ كونتينەنتٸ سۋعا باتاردان بۇرىن, ال قالعان بٶلٸگٸ باس قۇرلىقتان كەيٸن جويىلدى. پرجەۆالسكييدٸڭ سٷيٸكتٸ شەكٸرتٸ, پروفەسسور پ.ك.كوزلوۆ, حارا­حوتو تٶڭٸرەگٸندە قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, 18 مەتر تەرەڭدٸكتە تاڭعاجايىپ قازىناعا تاپ بولعان. بۇل قازىنانى الماق تٷگٸلٸ قول تيگٸزۋگە رۇقسات بەرمەگەننەن كەيٸن, ول, فوتوعا تٷسٸرٸپ العان. «ساندي امەريكان» جۋرنالىنىڭ رۇقساتىمەن مەن بۇل فوتوسۋرەتتەرگە قول جەتكٸزدٸم. وسى فوتوسۋرەتتەردٸڭ ەكەۋٸن كٸتابىمدا جارييالاپ وتىرمىن, سەبەبٸ بۇل – سيمۆولعا تولى بەدەر» دەيدٸ عالىم. «بۇل سۋرەتتەگٸ زاتتاردىڭ 17­189 مىڭ جىلدىق تاريحى بار ەكەنٸنە مەنٸڭ ەشقانداي كٷمەنٸم جوق. بٸرٸنشٸ فوتوگرافييادا جٸبەككە سالىنعان سۋرەت تۇر; ەيەل پاتشا مەن ونىڭ جۇبايى. ەۋەلٸ ەيەل پاتشانىڭ بويىنداعى سيمۆوليكانى زەردەلەيٸك. باسىنا كيگەنٸ ٷش ايىر تەج. تەجدٸڭ ورتاسىندا – ٷش سەۋلەلٸ شەڭبەر. پاتشانىڭ ارتىندا ٷلكەن شەڭبەر – كٷن, جەلكەسٸندە كٸشٸرەك شەڭبەر – كٸشٸ كٷن تۇر. ٷلكەن شەڭبەر – باس پاتشالىق مۋ, كٸشٸ شەڭبەر – ارعى تٷرٸك يمپەريياسى. پاتشانىڭ سول قولىندا ٷش ايىر اسا. ٷش ايىر – ٸلكٸ وتان, مۋدىڭ سيمۆولى. پاتشا, ٸلكٸ وتاننىڭ سيمۆولى – قاۋىزى الاقانداي اشىلعان قاسيەتتٸ لوتوس گٷلٸنٸڭ ٷستٸندە وتىر. بۇل, پاتشانىڭ التىن تاعى مەن قولىنداعى بيلٸكتٸڭ ٸلكٸ وتاننان, باس پاتشالىق مۋدان تامىر تارتاتىنىن كٶرسەتەتٸن سيمۆول. پاتشانىڭ جۇبايىندا بۇل سيمۆولدار جوق. الايدا, ونىڭ باسىنداعى تەجدٸڭ ٷش ايىر بولىپ كەلۋٸ – بۇل دا ٸلكٸ وتاننىڭ سان ارقىلى بەينەلەنەتٸن سيمۆولى. كوزلوۆ بٸرنەشە اسانىڭ سۋرەتٸن تٷسٸرگەن. بٸزدٸڭ كٸتابىمىزدا كەلتٸرٸلگەن ەكٸنشٸ سۋرەتتەگٸ اساتاياقتىڭ, ەيەل پاتشانىڭ قولىنداعى اساتاياقتان ايىرماسى بار; بۇل كەيٸنگٸ ۆاريانت, بٸراق سيمۆوليكا سول بۇرىنعى كٷيٸندە قالعان. اساتاياقتىڭ جوعارى جاقتارى ٷش ايىر بولىپ كەلەدٸ. ٷش – ٸلكٸ وتاننىڭ ساندىق سيمۆولى. سونىمەن, ازييا, امەريكا, وڭتٷستٸك تەڭٸزدەردٸڭ ارالدارى مەن جاڭا زەلاندييانىڭ سيمۆوليكاسى سول جەردٸ مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ اڭىزدارىمەن استاس كەلەدٸ ەكەن. بۇدان ارتىق, انىق, بۇدان نانىمدى كۋەلٸك تابۋعا بولار ما ەدٸ? كٸم بٸلەدٸ. ول ٷشٸن كٶنە بابالارىمىزدى كٶردەن تۇرعىزىپ, مۋ كونتينەنتٸنٸڭ تاعدىرىن ٶز اۋىزدارىنان ايتقىزۋىمىز كەرەك شىعار» دەپ قورىتادى بۇل تاراۋدى د.چەرچۆارد. ارعى تٷرٸك يمپەريياسى قالاي كٷيرەدٸ? توپاننىڭ تاريحىن زەرتتەيتٸن عالىمدار بۇل كٷندە بٸر پٸكٸرگە كەلگەن. بٸز «توپان سۋى» دەپ اتايتىن, ەلەمدٸك ٶركەنيەتتٸ كٷيرەتٸپ, بٷكٸل ادامزات بالاسىن كەرٸ – جاحيلدٸككە قاراي اپارىپ تاستاعان پلانەتارلىق اپات وسىدان 11500 جىل بۇرىن بولعان. ولاي بولسا بٸزدٸڭ جىل ساناۋىمىز اپاتتان 4700 جىل بۇرىن باستالعان. الايدا, د.چەرچۆارد قىتاي مەلٸمەتتەرٸنە سٸلتەمە جاساي وتىرىپ, ۇلى ارعى تٷرٸك يمپەريياسى وسىدان 17000 جىل بۇرىن ٶركەنيەتتٸڭ شىڭىنا شىققان دەيدٸ. يمپەرييانىڭ, باس بيلٸك, مۋ كونتينەنتٸندەگٸ ورتالىق ٶكٸمەتتەن قاشان ەگەمەندٸك الىپ شىققانى بەلگٸسٸز. 16200 جىلدىق كٷنتٸزبە ارعى تٷرٸك ٶركەنيەتٸ گٷلدەنگەن كەزدەن سەگٸز (8) عاسىر بەرٸ جاتىر. وسى سەگٸز عاسىردا نە بولدى, ونى بٸز بٸلمەيمٸز. جەنە جورامالداي دا المايمىز. بٸلەتٸنٸمٸز, قانداي دا بولماسىن جىل ساناۋ, كٷنتٸزبە, ەلدەبٸر ۇلى وقيعادان باستالادى. مىسالى, قازٸرگٸ جىل ساناۋ ايسا عالايىسسالامنىڭ دٷنيەگە كەلگەن جىلىنان باستالادى. سودان بەرٸ 2013 جىل ٶتٸپتٸ. مۇسىلمان جىل ساناۋى مۇحامەد پايعامباردىڭ مەدينادان مەكەگە ٶتكەن جىلىنان باستالادى. سودان بەرٸ 1434 جىل ٶتٸپتٸ. ال وسىدان 16200 جىل بۇرىن ۇلى ارعى تٷرٸك يمپەريياسىندا نە بولدى, ونى, ەگەردە اياق استىنان بٸر جازبا مەلٸمەت تابىلا قالماسا, قۇداي عانا بٸلەدٸ دەيمٸز. قولىمىزدا قازاقتىڭ ەسەپشٸ قارييالارىنىڭ اۋىزشا ايتقان مەلٸمەتٸ عانا بار. بولدى. بٸراق, ەسەسٸنە, كٶنە ٶركەنيەتتەر جايىنداعى, بايىرعى جەدٸگەر ورتالىقتارىنان تابىلىپ جاتقان مەلٸمەت ۇشان­تەڭٸز. وسى مەلٸمەتتەردٸ بايىپتاي زەردەلەپ, باتىستىڭ جاراتىلىستانۋشى, تاريحشى عالىمدارىنىڭ جازعان ەڭبەكتەرٸ دە قۇدايعا شٷكٸر, جەتەرلٸك. مٸنە, وسى جەردە بٸز, بايىرعى مەدەنيەتتٸڭ ٶزٸن بولماسا دا, كٶزٸن كٶرگەندەردٸ كٶرٸپ وتىرمىز. يە, قۇرمەتتٸ وقىرمان, ەلەم تاريحىندا ۇلى ارعى تٷرٸك مەدەنيەتٸنٸڭ ٸزٸ, ەتكەن ىقپالى سايراپ كٶرٸنٸپ جاتىر. سول ٸزدٸ, سول ىقپالدى تەك وقي بٸلۋ كەرەك.

توپاننىڭ قارساڭى جەنە «كٸتاپ­ادامداردىڭ» پايدا بولۋى

ۇلى ارعى تٷرٸك يمپەريياسى ەلەمدٸك اپاتتىڭ كەلە جاتقانىن بٸلگەن بە? ەلبەتتە. بٸلگەن. بٸراق قارا حالقى ەمەس. كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸك كٷيبەڭٸمەن جٷرگەن قارا توبىر, يمپرام, تٸپتٸ بٸلگەن نەرسەسٸنٸڭ ٶزٸن ۇمىتىپ قالۋى مٷمكٸن. اپات جايىن بيلەۋشٸ ەۋلەت بٸلگەن. ولاي بولسا, بٸلە تۇرا نەگە تيٸسٸنشە دايىندىق جاساماعان دەگەن ساۋال بوي كٶتەرەدٸ. وسى جەردە مىناداي بٸر نەرسەنٸ تٷسٸندٸرٸپ كەتكٸمٸز كەلەدٸ. بٷگٸندە دٷنيەدە قانشاما سەنساتسييالىق وقيعالار بولىپ جاتادى. بارلىق ۋاقىتتاعىداي. بۇنىڭ بٸرٸ راس بولسا, بٸرٸ ٶتٸرٸك, پيار­تەحنولوگييامەن قولدان جاسالعان سەنساتسييا ەكەنٸ كٶپ ۇزاماي ايان بولادى. بٸراق بٸر قىزىعى جەرگٸلٸكتٸ ٷكٸمەتتەر بولسىن, ونىڭ سىرتىندا بارلىعىنىڭ تٶبەسٸنەن قارايتىن ەلەمدٸك ٷكٸمەت بولسىن, بۇل سەنساتسييالارعا ەشقاشان كوممەنتاريي بەرمەيدٸ. نەگە? حالىقتى دٷرلٸكتٸرمەۋ ٷشٸن. بيلٸكتٸڭ بۇل تاراپتا ٷنسٸز قالۋىنىڭ باستى بٸر سەبەبٸ – وسى. دٷرلٸككەن, بۇلعاققا شىققان حالىققا يە بولۋ قيىن, كەي جاعدايدا تٸپتٸ توقتاتۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان سەنساتسييانىڭ تٶڭٸرەگٸندە «ٷنسٸزدٸك قابىرعاسىن» ورناتۋ, جۇرتتى دٷرلٸكتٸرٸپ جٷرگەن بۇلعاقشىل ادامداردىسوندىقتان سەنساتسييانىڭ تٶڭٸرەگٸندە «ٷنسٸزدٸك قابىرعاسىن» ورناتۋ, جۇرتتى دٷرلٸكتٸرٸپ جٷرگەن بۇلعاقشىل ادامداردى امالىن تاۋىپ كٶزٸن جويۋ – بيلٸكتٸڭ ەجەلگٸ پايدالاناتىن تەسٸلٸ. مىناداي بٸر مىسال. وسمان يمپەريياسىن ۇلى جەڭٸستەرگە جەتكٸزگەن ۋەزٸر مەحمەت پاشا سوكولوۆيچ (تٷرٸكشە سوكوللۋ مەحمەت), كەزٸندە, ەسكەردٸ بۇلعاققا جٸبەرمەۋ ٷشٸن تاڭعاجايىپ تەسٸل پايدالانعان. ەۋروپاعا جاسالعان كەزەكتٸ جورىق كەزٸندە ارمييانى ٶزٸ باسقارىپ بارعان سۇلتان ٶلەدٸ. سوندا ستامبۋلعا قايتىپ كەلە جاتقان مەحمەت پاشا جابىق كٷيمەدە كەلە جاتقان سۇلتاننىڭ مەيٸتٸمەن تٸرٸ اداممەن سٶيلەسكەندەي سٶيلەسەدٸ. ەشكٸم ەشتەڭە بايقاماعان, سۇلتاننىڭ ٶلگەنٸن ەشكٸم بٸلمەگەن. ەسكەردٸ امان­ەسەن ستامبۋلعا جەتكٸزگەن مەحمەت پاشا جاڭا سۇلتاندى تاققا وتىرعىزىپ, بٷكٸل ارمييانى جاڭا ەمٸرشٸگە انتقا كەلتٸرگەننەن كەيٸن عانا بارىپ سۇمدىق حاباردى جارييالاعان. توپانعا دەيٸنگٸ دەستٷرلٸ ٶركەنيەتتە استرونومييا ٶتە جوعارى دەرەجەدە دامىعان دەدٸك. استرونومييا دەگەنٸمٸز, قاراپايىمداپ ايتساق, اسپاننىڭ تاريحى. نەۋبەت بولسىن, يگٸلٸك­نەسٸپ بولسىن بەلگٸلٸ بٸر رەتكە, ىرعاق زاڭىنا (بٷگٸنگٸ عىلىمدا بۇل «عارىشتىق تسيكل» – «كوسميچەسكيي تسيكل» دەپ اتالادى) باعىنادى دەدٸك. ياعني, وسىدان 11500 جىل بۇرىن, نەمەسە بٸزدٸڭ قازٸرگٸ جىل ساناۋىمىزدان 9487 جىل بۇرىن, نەمەسە سول ارعى تٷرٸك زامانىنان كەلە جاتقان كٷنتٸزبە بويىنشا 4700­شٸ جىلى يمپەرييانىڭ بيلەۋشٸ ەۋلەتٸ كەزەكتٸ ۇلى نەۋبەتتٸڭ تاقاعانىن بٸلەدٸ. قوندىگەر­قاڭلىلار تۋرالى جازعان ەكٸ تاريحشى بۇل جايىندا ازعانتاي بولسا دا مەلٸمەت بەرەدٸ. ادامدار زٸلزالا نەۋبەتتٸڭ كەلە جاتقانىن ون تٶرت (14) جىل بۇرىن بٸلدٸ, بٸراق ول نەۋبەتتٸڭ قانداي كەپتە كەلەتٸنٸن, قاي جەردٸڭ جويىلاتىنىن, قاي جەردٸڭ امان قالاتىنىن, بولجاي المادى, جاراتقان يەنٸڭ قاي قابيلانى قۇرباندىققا بۇيىرعانىن, قاي قابيلانى امان الىپ قالاتىنىن بٸلە المادى. سول سەبەپتٸ اقىرزامان كەلەدٸ ەكەن, اقىر بارلىعىمىز قۇريدى ەكەنبٸز, ولاي بولسا قۇدايعا دەگەن قۇلشىلىقتا نە مەن, نە ماعىنا بار دەپ, ادامنىڭ ايتۋعا اۋزى بارمايتىن كٷنەعا باتقان پەندەلەر بولدى. بۇلاردى پاتشالار اياۋسىز جازالادى. اقىرزامان كەلە جاتقانىن ايتىپ ەل ٸشٸن دٷرلٸكتٸرٸپ جٷرگەن جۇلدىزشى­سەۋەگەيلەردٸڭ بارلىعىنىڭ باسى شابىلدى دەيدٸ كٶنە تاريحشىلار. سودان كەيٸن تاعى بٸر ەلەۋسٸز عانا, بٸراق بٸز ٷشٸن زور ماعىناسى بار مەلٸمەتتٸ سٶز اراسىنا قىستىرا سالادى. پاتشالار ٷلەمدەردٸ (عالىمداردى) جيناپ بارلىعىنا كٸتاپ جاتتاتتى دەيدٸ. ول كٸتاپتى نە ٷشٸن جاتتاتقانى ايتىلمايدى. بٸراق بٸزگە ونىڭ كەرەگٸ دە جوق. بٸز ٷشٸن وسى بٸر اۋىز سٶز, جەتٸپ­ارتىلاتىن مەلٸمەت. وسى جەردە مەن «دەستٷردٸڭ ەۆاكۋاتسيياسى» دەگەن جاڭا تەرميندٸ اينالىسقا ەنگٸزگٸم كەلەدٸ. «ەۆاكۋاتسييا» – «كٶشٸرۋ» دەگەن سٶز. كٶنە ٶركەنيەتتٸڭ ەلەمدٸك اپات الدىنداعى تەڭدەسٸ جوق ەرەكەتٸن بەينەلەي الاتىن باسقا سٶز تابا المادىم. ەۋروپا تٸلدەرٸندە, ورىس تٸلٸندە «ەۆاكۋاتسييا», تٷرلٸ اپات, سوعىس كەزٸندە بەيبٸت حالىقتى بولاشاق مايداننىڭ جەرٸنەن باسقا جاققا كٶشٸرۋ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. سونداي­اق بۇل سٶزدٸڭ مال­مٷلٸك, تٷرلٸ دەۋلەتكە دە قاتىسى بار. ال بٸز اتالمىش تەرميندٸ باسقاشا ماعىنادا قولدانعىمىز كەلەدٸ. ۇلى ارعى تٷرٸك يمپەريياسىنىڭ ەمٸرشٸلەرٸ عالىمدارعا بٷكٸل جازبا مۇرانى جاتتاتقان. ياعني, دەستٷردٸ كٶشٸرۋگە, ەۆاكۋاتسيياعا دايىنداعان. بٸراق, بۇل, بٸر ٶلكەدەن ەكٸنشٸ بٸر ٶلكەگە كٶشٸرۋدٸڭ دايىندىعى ەمەس. ارعى تٷرٸك يمپەريياسى ٶزٸنٸڭ ۇلى مەدەنيەتٸن زاماننان زامانعا كٶشٸرۋگە دايىنداعان. نەمەسە بۇدان دا تٷسٸنٸكتٸ قىلىپ ايتساق, بٸزدٸڭ كٶنە بابالارىمىز توپاننان كەيٸنگٸ, اقىرزاماننان كەيٸنگٸ ٶمٸرگە, تٸرشٸلٸككە دايىندالعان. ەلبەتتە, مەدەنيەتتٸ سول جازبا كٷيٸندە دە ساقتاۋعا ەرەكەت جاسالعانىنا ەشقانداي كٷمەن جوق. وسى ورايدا مىناداي بٸر وقيعا ەسٸمە تٷسەدٸ. ەرتە كٶكتەمنٸڭ لايساڭدى كٶڭٸلسٸز بٸر كٷنٸ ەدٸ. اسقار اعا, مەنٸڭ ەرٸك دوسىم ٷشەۋمٸز كونسەرۆاتورييانىڭ فولكلور كابينەتٸندە وتىرعانبىز. كٷن جەكسەنبٸ. كونسەرۆاتورييادا بٸردٸ­ەكٸلٸ ستۋدەنت بولماسا ەشكٸم جوق. ەر تاقىرىپتىڭ باسىن شالعان ەڭگٸمە اقىرىندا كٶنە مەدەنيەت مەسەلەسٸنە كەلٸپ تٸرەلگەن. – مەنٸڭ ويىمشا, مىسىر پيراميدالارى پەرعاۋىنداردىڭ قابىرستانى ەمەس, – دەدٸ ەرٸك, – ول كەيٸننەن قابىرستانعا اينالۋى مٷمكٸن. ال شىندىعىندا پيراميدا – قولدان جاسالعان تاۋ. ٶتە بيٸك, جاساندى تاۋ. ولاي بولسا پيراميدانىڭ ۇشار باسىندا جاسىرىن كامەرالار بار. ول كامەرالاردا توپانعا دەيٸنگٸ ەڭ نەگٸزگٸ كٸتاپتار ساقتاۋلى تۇرۋى مٷمكٸن. اسەكەڭ قاتتى ريزا بولدى. ول كٸسٸنٸڭ مىناداي ەدەتٸ بار ەدٸ. ٶزٸ قۇرمەتتەيتٸن ادامنىڭ جانىندا وتىرعاندا, جايشىلىقتاعىداي سيگارەت ەمەس, قورقورعا گاۆانالىق سيگارانىڭ حوش يٸستٸ جاپىراعىن سالىپ شەگەتٸن. بۇل جولى دا قورقورىن تۇتاتىپ, جۇپار تٷتٸندٸ بۇرقىراتىپ, بٶلمەنٸ ارى بٸر, بەرٸ بٸر كەزٸپ ٶتتٸ. – سەن گەنييسٸڭ, – دەدٸ سودان سوڭ ەرٸكتٸڭ بەتٸنە قاراپ , – وسى كٷنٸ مىسىر ٶكٸمەتٸ پيراميدالاردىڭ ٸشٸن اقتارۋعا تىيىم سالعان كٶرٸنەدٸ. ول جەردە نە بار ەكەنٸن بٸز, ەرينە, بٸلمەيمٸز. جەنە كٶپكە دەيٸن بٸلمەيتٸن بولامىز. سەنٸڭ جورامالىڭ كەرەمەت.

ارمەنييانىڭ اتاقتى كٸتاپحاناسى ماتەنادارانا ارارات تاۋىنىڭ ەڭ بيٸك جەرٸنە ورنالاسقان

كٶزبەن كٶرە المادىق. بٸراق تانىستىرعىش ەدەبيەتتەن بارىنشا تولىق مەلٸمەت الدىق. وسىعان قاراپ وتىرىپ, ادامنىڭ كٶڭٸلٸندە نەشەتٷرلٸ كٷمەندٸ ويلار پايدا بولادى. ارميان عالىمدارى بۇل كٸتاپحانانىڭ تٸپتٸ التىن وردا كەزٸندەگٸ كاۆكازداعى قىپشاق حاندارىنىڭ كٸتاپحاناسى ەكەنٸن مويىندامايدى. العاشىندا ەچميادزين موناستىرٸنٸڭ كٸتاپ قويماسى بولدى, ارتىنان ەرەۆانعا كٶشٸرٸلدٸ, وسىلايشا ارمەنييانىڭ باس كٸتاپحاناسى, مۋزەيٸ بولدى دەيدٸ. وسىمەن ەڭگٸمە بٸتتٸ. ال ول كٸتاپحاناداعى قىپشاق تٸلٸندە جازىلعان كٸتاپتار قايدان كەلٸپتٸ, زامانىندا التىن وردانىڭ بيلٸگٸنەن تىس تۇرعان ول قانداي ارميان مەملەكەتٸ, ەرينە, بۇل ساۋالدارعا جاۋاپ جوق. جەنە, ارميان باۋىرلار, بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋدٸ كەرەك دەپ تاپپايدى. عالىم اقسەلەۋ سەيدٸمبەكوۆ «سوتسياليستٸك قازاقستان» گازەتٸندە قىزمەت ەتٸپ جٷرگەن كەزٸندە ارمەنيياعا, وسى ماتەنادارانا كٸتاپحاناسىنا بارىپ قايتقان ەكەن. بٸر ەڭگٸمەسٸندە – ارمياننىڭ كٸتاپحاناسى ەمەس­اۋ, – دەدٸ باسىن شايقاپ وتىرىپ, – التىن وردانىڭ عىلىمي ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ­اۋ. كٸتاپتاردىڭ ەسكٸلٸگٸ سونداي, قول تيگٸزسەڭ ٷگٸتٸلەيٸن دەپ تۇر. كوپيياسىمەن جۇمىس ٸستەي بەرۋگە بولادى. ال تٷپنۇسقالار سەنٸمدٸ قويمالاردا تىعۋلى جاتىر. – تاس, قىش كٸتاپتار بار ما? – دەپ سۇرادىم. احاڭ سەل ٷنسٸز قالدى دا, – كٸم بٸلەدٸ, – دەدٸ, – قويمالارىنا ەشكٸمدٸ كٸرگٸزبەيدٸ. ٶزدەرٸنٸڭ ايتىسىنا قاراعاندا, 5­6 مىڭ جىل بۇرىن جازىلعان كٸتاپتار بار ەكەن. كٸرٸپ, ٶز كٶزٸڭمەن كٶرە الماعاننان كەيٸن, نە ايتۋعا بولادى? بٸز دە «كٸم بٸلەدٸ?» دەگەننەن باسقا ەشتەڭە ايتا المايمىز. وسىنشا قۇپييالاپ ساقتالعانىنا قاراعاندا, كٶلدەنەڭ جۇرتقا كٶرسەتۋگە بولمايتىن جەدٸگەرلەردٸڭ جاسىرۋلى جاتقانىنا ەشقانداي كٷمەن جوق. ال ٶزٸمنٸڭ جەكە پٸكٸرٸمدٸ بٸلگٸڭٸز كەلسە, ايتايىن, قۇرمەتتٸ وقىرمان. ماتەنادارانا – توپانعا دەيٸنگٸ كٸتاپتار ساقتاۋلى تۇرعان قويما. ارميان عالىمدارى بۇل قويمانى كەيٸن, كٶپ كەيٸن پايدا بولعان ٶز مەملەكەتتەرٸنٸڭ تاريحىمەن ماتاستىرا سالعان. جازۋلارى كەشە عانا پايدا بولعان ەل. مەسروپ ماشتوتس دەگەن ادام 405 جىلى ارميان ەلٸپبيٸن تيياناقتاعان ەكەن. العاشقى ارمياننىڭ جازبا مۇراسى – بيبلييانىڭ ارميان تٸلٸنە اۋدارىلعان نۇسقاسى. مەسروپ ماشتوتس پەن كاتوليكوس سااك پارتەۆ ٶز وقۋشىلارىمەن ەۋەلٸ اۋدارما جاساعان, سودان سوڭ تٶل شىعارمالار جازعان. 405 جىل ارميان جازبا ەدەبيەتٸنٸڭ تۋعان جىلى بولىپ ەسەپتەلەدٸ. سودان بەرٸ 15 عاسىر ۋاقىت ٶتٸپتٸ. ولاي بولسا 5­6 مىڭ جىل بۇرىن جازىلعان كٸتاپ ولارعا قايدان كەلدٸ? جەنە ارميان عالىمدارى بۇل كٸتاپتاردى تىم «جاسارتىپ» جٸبەرگەن. بۇل كەم دەگەندە 12 مىڭ جىلدىق مۇرا. بۇنداي مۇرانى ساتىپ الۋ, ايىرباستاپ الۋ, نەمەسە كٶشٸرٸپ الۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇنداي مۇرا نە بار بولادى, نە جوق بولادى. باعىنا وراي ارميانداردا بار. تەك اقيقاتىنا جەتۋگە ٶرە جٸبەرمەيدٸ. ال, شىندىعىندا بۇل ارارات تاۋىنىڭ ەڭ بيٸك جەرلەرٸنٸڭ بٸرٸنە اماناتتاپ كٶمٸپ كەتكەن ارعى تٷرٸك يمپەريياسىنىڭ كٸتاپحاناسى. كٶمۋلٸ كٸتاپ ساقتالۋى مٷمكٸن, ساقتالماۋى دا مٷمكٸن. الايدا, دەستٷردٸڭ ادامدارى كٸتاپتى, جازبا مۇرا اتاۋلىنى ساقتايتىن ەڭ سەنٸمدٸ قويما – ادامنىڭ ساناسى دەپ بٸلگەن. نەۋبەت, زٸلزالا مەڭگٸ تۇرمايدى, بٸر كٷنٸ اياقتالادى. سودان سوڭ, ٶركەنيەتتٸ قالىپقا كەلتٸرۋ كەزەڭٸ باستالادى. كٸتاپتاردى جاتتاعان ادامدار, وتىرىپ, جادىنداعى تەكستەردٸ, بٸر ەرپٸن تٷسٸرمەي قاعازعا قايىرا قوتارادى. وسىلايشا كٸتاپ قايتادان جاراتىلادى. مٸنە, كٶنە تاريحشىلار «ارعى تٷرٸكتەردٸڭ پاتشالارى عالىمدارعا كٸتاپ جاتتاتتى» دەپ ەلەۋسٸز عانا ايتىپ كەتكەن بٸر اۋىز سٶزدٸڭ تاساسىندا وسىنداي سىر, وسىنداي تاريح جاتىر. تۇتاس كٸتاپتاردى جاتتاۋ, ەسكە ساقتاۋ, ەلەمدٸك اپاتتىڭ قارساڭىندا عانا پايدا بولعان امال ما? جوق. ۇلاڭعايىر كٸتاپحانالاردى جادىندا ساقتاعان «كٸتاپ­ادامدار» قاشاندا بولعان. ونداعان ەپيكالىق جىرلاردى, جٷزدەگەن ەرتەگٸلەردٸ,مىڭداعان ماقال­مەتەلدٸ كوممەنتاريي­تٷسٸندٸرمەلەرٸمەن, ارعى­بەرگٸ اقىن­جىراۋلاردىڭ مۇراسىەن مٷمكٸندٸگٸنشە تولىقتاي ەسٸنە ساقتاعان ادامداردى ٶز كٶزٸمٸزبەن كٶرگەن ەدٸك. وسى كٷنٸ بٸرقاتار عىلىمي ەڭبەكتەردە ارييلەردٸڭ, نەمەسە كەيدە اتلانت دەپ اتالاتىن ەلدەبٸر نەسٸلدٸڭ سولتٷستٸكتەن وڭتٷستٸككە قاراي الىپ كٶشكٸنٸ جايىندا ايتىلادى. مەرزٸمٸ – ٶتە كٶنە, بٸزدٸڭ جىل ساناۋىمىزدان ەلدەنەشە مىڭ جىل بۇرىنعى زامان. ەلبەتتە, باتىستىڭ نەسٸلشٸل, تولىقتاي ساياساتقا باعىنعان عىلىمى بۇل جەردە دە كٶپ نەرسەنٸ بۇرمالاپ كٶرسەتەدٸ. بٸراق, قالاي قيتۇرقىلاسا دا ەڭ باستى نەرسەنٸ – سولتٷستٸكتەن وڭتٷستٸككە قاراي باعىتتالعان ۇلى كٶشكٸندٸ, ۇلاڭعايىر جاۋگەرشٸلٸكتٸڭ ٶزٸن جاسىرا الماعان. يە, سولاي بولعان. بٸراق باتىستىڭ عالىمدارى ايتقانداعىدان سەل ٶزگەشە. كٶشكٸن ەۋروپانىڭ, ازييانىڭ قيىر سولتٷستٸگٸنەن باستالماعان. سەبەبٸ, توپاننان كەيٸن ول جاقتا تٸرٸ جان قالماعان. جاۋگەرشٸلٸك باياعى ۇلى ارعى تٷرٸك يمپەريياسىنىڭ تەرريتوريياسىنان باستالعان. توپاننان امان قالعان ازىناۋلاق ارعى تٷرٸكتەر ارادا, شامامەن 1500 جىل ٶتكەندە ەس جيىپ, اينا­قاتەسٸز بۇرىنعى قالپىن تاپپاسا دا, كٶبەيٸپ قايتادان ٷلكەن جۇرتقا اينالادى. سودان سوڭ, ادامزات بالاسىن تٷگەندەپ, قانداي تايپا, قابيلا جويىلدى, قانداي تايپا, قابيلا امان قالدى, وسىنى انىقتاۋ ماقساتىندا, ال شىندىعىندا, بۇرىنعى ۇلى ٶركەنيەتتٸ قالپىنا كەلتٸرۋ ماقساتىندا وڭتٷستٸككە باعىتتالعان داڭقتى ارعى تٷرٸك جورىعى باستالادى. مٸنە, وسى كٷنگٸ ەۋرازييانىڭ كٶنە تاريحىنا قاتىستى جازىلعان ەڭبەكتەردەگٸ اتلانتتاردىڭ, نەمەسە ارييلەردٸڭ وڭتٷستٸككە قاراي ۇلى كٶشكٸنٸ دەگەنٸڭٸز وسى. سەبەبٸڭ, بۇنداي جاھاندىق, گەوساياسي جوسپاردى بۇرىن ەۋرازييانى بيلەگەن, وسى جاھاندىق يدەيانى ەسٸندە ساقتاعان (كٸتاپ­ادامدار) جەنە العىشارتتارى كەلٸسٸپ, كٷشٸ تولعاندا قايتادان ٸسكە اسىرا الاتىن تەك قانا بايىرعى ۇلى ارعى تٷرٸك يمپەريياسى ەدٸ. ميفولوگيياسى ٶزٸن قورشاعان ورماننان سىرتقا شىعۋعا رۇقسات ەتپەيتٸن, تىيىم سالاتىن, جابايىلانىپ كەتكەن تايپالاردا جاھاندىق سانا, جاھاندىق, گەوساياسي يدەيا بولمايدى. بۇنى ەلەمدٸك عىلىم سانسىز رەت دەلەلدەگەن.

«كٸتاپ­ادامنىڭ» كەيٸنگٸ تاعدىرى

قازاقتىڭ كٶنە اڭىزىندا, بٷگٸندە اتتارى ۇمىتىلعان كٶپتەگەن ۇلى كەيٸپكەرلەر بولعان. سولاردىڭ ەكەۋٸن ايتايىق. بۇلار قۇمىرا پايعامبار مەن قۇلايىس پايعامبار. مەنٸ بٸر نەرسە قاتتى تاڭقالدىرادى. شوقان ۋەليحانوۆ, مەشحٷر جٷسٸپ كٶپەەۆ, ەبۋبەكٸر ديۆاەۆ – وسى ٷش ۇلى فولكلوريستٸڭ پورتفەلدەرٸندە قۇمىرا پايعامبار مەن قۇلايىس پايعامبار جايىندا بٸر اۋىز سٶز جوق. نۇح پايعامباردان بۇرىن تۋعان دەپ كۋەلاندىرىلاتىن, دەمەك توپانعا دەيٸنگٸ مەدەنيەتتٸڭ ٶكٸلٸ بولىپ سانالاتىن بۇل داڭقتى ەكٸ كەيٸپكەر جايلى اڭىز­ەڭگٸمەلەر زامانىندا قازاقتىڭ ٷش جٷزٸندە دە ايتىلسا كەرەك. سەكسەنٸنشٸ جىلداردىڭ اياعىندا كونسەرۆاتورييانىڭ بٸر مۇعالٸمٸ مەن ەكٸ ستۋدەنتٸ جەنە مەن, تٶرت ادام الماتىنىڭ تٷبٸندەگٸ جامبىل اۋدانىندا تۇراتىن بەلگٸلٸ ايتىسكەر اقىن ەسٸمحان قوسباساروۆتىڭ ٷيٸندە بولدىق. فولكلورلىق ەكسپەديتسييانىڭ ماقساتىن انىقتاپ, ەجٸكتەپ العاننان كەيٸن, اقساقال بٸردە قارا سٶزبەن, بٸردە ٶلەڭمەن ۇزاق تولعادى. قيساپسىز مەلٸمەت ماگنيت تاسپاسىنا سىيماي قالدى. قالعانىن قۇلاقپەن تىڭدادىق. بالا كەزٸمدە, جاسٶسپٸرٸم كەزٸمدە تالاي ەستٸگەن مەلٸمەت وسى جەردە دە راستالدى. – قۇمىرا مەن قۇلايىس پايعامبار دەگەندٸ ەستٸگەندەرٸڭ بار ما? – دەپ العان قارييا ۇزاق­ۇزاق ەڭگٸمە شەرتتٸ. – بۇل مەلٸمەت شوقان ۋەليحانوۆتىڭ بەس تومدىعىندا جوق سيياقتى ەدٸ عوي, – دەدٸ جانىمداعى مۇعالٸم. – بٸر ادام بٸر حالىقتىڭ مۇراسىن تاۋىسا المايتىن شىعار, – دەدٸ ەسٸمحان اقساقال. قالجىڭباس ەكەن. – شوقان ۋەليحانوۆ ماعان كەلمەدٸ عوي. كەلسە ايتىپ بەرەتٸن ەدٸك قوي, – دەگەن جىميىپ. كٷلٸسٸپ الدىق. – مەن ەندٸ ورتا جٷز بەن كٸشٸ جٷزدە بولعام جوق, ول جاقتا قالاي ايتىلاتىنىن بٸلمەيمٸن, – دەدٸ ەسٸمحان اقساقال سوڭىندا, – ال ٶزٸم كٶرگەندە مىناۋ بٸزدٸڭ شاپىراشتى عانا ەمەس, ىستى, وشاقتى, قاڭلى, دۋلات, سٸرگەلٸ, بارلىعىندا وسى قۇمىرا مەن قۇلايىستىڭ ەڭگٸمەسٸ ايتىلاتىن. كەلەسٸ كٷنٸ دەگەرەس اۋىلىندا, سٶز ۇستاعان شەجٸرەشٸ قارت نٷسٸپباي ماياكوۆتىڭ ٷيٸندە بولدىق. قارييا داستارحان باسىندا توسىن ەڭگٸمە ايتتى. – جٷسٸپبەك قوجانىڭ «قۇبىرا پايعامباردىڭ ٶلٸمٸ» دەگەن داستانى بار, – دەدٸ شايىن سوراپتاي ٸشٸپ وتىرىپ, – شاما­ شارقىمشا ايتىپ بلەرەيٸن. – قۇبىرا ما, قۇمىرا ما? – دەدٸم مەن. – بٸرەۋلەر قۇمىرا دەيدٸ, بٸرەۋلەر قۇبىرا دەيدٸ, ايىرماسى جوق, – دەدٸ نٷسٸپباي اقساقال, – جٷسٸپبەك قوجا وسىلاي دەپ, قۇبىرا دەپ جازعان. ەندٸ قۇمىرا پايعامباردىڭ ەسٸمٸن پايىمداپ كٶرەيٸك (سەبەبٸ, قۇلايىس پايعامبار كٷيشٸ بولعان, دەمەك ونىڭ ەسٸمٸنٸڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ اڭىز­ەڭگٸمەدەن ساز ٶنەرٸنٸڭ تاعدىرىن تانۋعا بولادى, الايدا بۇل باسقا ەڭگٸمەنٸڭ). بۇرىنعى پارسى (فارسي), بٷگٸنگٸ يران تٸلٸندە «قۇمىرانىڭ» ماعىناسى «شاراپ» سٶزٸنەن شىعارىلادى. وسىدان بٸراز بۇرىن جازىلعان, قوندىگەر – قاڭلى جايىنداعى ماقالامىزدا «حاوما» (ادامدى ماس قىلاتىن ٸشٸمدٸك اتاۋلى) دەگەندٸ ايتقانبىز. وسى «حاوما» سٶزٸ «حۋوما – حۋما – حۋم» فونەتيكالىق قۇبىلۋ تٸزبەگٸنەن ٶتٸپ «كۋم» سٶزٸنە اينالعان. سونىمەن پارسى­يران تٸلٸندە شاراپ – «كۋم» دەپ اتالادى. ال شاراپ ساقتايتىن قىش ىدىس تيٸسٸنشە «كۋمرا» (كۋم­را) دەپ اتالادى. تاماشا ۆەرسييا. بٸراق بٸزدٸ قاناعاتتاندىرمايدى. سەبەبٸ, پارسى­يراننىڭ «كۋمراسى» مەن ەۋەلٸ ارعى تٷرٸكتٸڭ, سودان كەيٸن قوندىگەر­قاڭلىنىڭ «قۇمىراسى», ەنشەيٸن فونەتيكالىق تۇرعىدان بٸر­بٸرٸنە سەيكەس كەلگەن تٷبٸر سٶزدەر عانا. ەكٸ تٷبٸر بٸر­بٸرٸنە مٷلدەم جاناسپايتىن قاينارلاردان پايدا بولعان. قۇم مەنەن تاس قازاق ۇعىمىندا ەجەلدەن جازۋدىڭ, ەسكە ساقتاۋدىڭ ت.ب. سيمۆولى بولىپ سانالادى. ەندٸ وسىنى تاراتىڭقىراپ ايتايىق. ەرينە, بۇل سيمۆولداردى قازاق ويلاپ شىعارعان جوق. ارعى بابالارىمىز قوندىگەر­قاڭلىدان, ال ولارعا ۇلى ارعى تٷرٸك جۇرتىنان كەلگەن ابزال ۇعىمدار. «قورقىتتىڭ جەتٸ كەبٸ» دەگەن اسا كٶنە اڭىزدا قورقىت بابامىزدىڭ بٸر كەبٸ – تاس. قورقىت, دٷنيەگە جەتٸ تٷرلٸ بولىپ كەلەدٸ. بٸر كەلگەنٸندە, تاس بولىپ كەلەدٸ. قازاقتىڭ رۋ­تايپالارى (نەمەسە ارىداعى قاڭلى, ارعى تٷرٸك) بيٸك تاستاردىڭ, بيٸك قۇز بەنەن ۇشىرىمداردىڭ جانىندا تۇرىپ انتتاساتىن بولعان. ەكٸ نەمەسە بٸرنەشە تايپا انتتاسىپ, سەرتتەسٸپ اندا بولعاندا, ٶزدەرٸنٸڭ رۋلىق, تايپالىق تاڭبالارىن تاسقا قاشايدى. سەبەبٸ, تاس قورقىت ەكٸ رۋدىڭ انتىنا كۋەگەر. نەمەسە, بٷگٸنگٸشە ايتقاندا, ەكٸ رۋدىڭ ن كۋە بولىپ قول قويادى. قۇز­جارتاس جوق جەردە قازاقتار جەردەن قولىنا ٸلٸنگەن تاستى, تاس بولماسا بٸر ۋىس قۇم, ياكي توپىراقتى الىپ, سونى ۇستاپ وتىرىپ انتتاسادى. قورقىت­تاس, قورقىت­قۇم مەنەن توپىراق. تاسسىز, قۇمسىز, توپىراقسىز جەر جوق, ياعني, قايدا جٷرسەڭ دە قورقىت – كٶز الدىڭدا, قورقىتپەن بٸرگە, بەرگەن انتىڭ دا – كٶز الدىڭدا, بٷكٸل دٷنيە – ۇياتىڭا تٸل قاتىپ تۇرعان بەلگٸ, بٷكٸل دٷنيە – يمان مەنەن. ەندٸ بٸر, بٷگٸنگٸ عىلىمنىڭ جەتٸستٸگٸنەن الىنعان مەلٸمەت. كومپيۋتەردٸڭ ينفورماتسييانى ەسٸنە ساقتايتىن تەتٸكتەرٸنٸڭ بارلىعى قۇمنان جاسالادى. نەگە? سەبەبٸ, قۇم – مەلٸمەت ساقتاعىش زات. مىناداي بٸر مىسال. بۇل شٶل دالادا سانسىز رەت بولعان, جەنە بۇدان كەيٸن دە بولا بەرمەك قۇبىلىس. شاعىلداردىڭ اراسىندا شٶلدەن ٶلٸپ كەلە جاتقان ادام كەنەت جايقالعان ابات ٶڭٸردٸ, سىلدىراپ اعىپ جاتقان بۇلاق نەمەسە ٶزەن, شالقىپ جاتقان كٶلدٸ كٶرەدٸ. ەكٸ ٶكپەسٸن قولىنا ۇستاپ جٷگٸرٸپ بارسا… ەشتەڭە جوق. سول باياعى اپتاپ قۋىرعان شٶل دالا. كەرۋەن تارتقان ساۋداگەرلەر, دالادا قالعان شوپىرلار ساعىم سالعان سۋرەتتٸڭ نەشە اتاسىن كٶرگەن. نەگٸزٸنەن, جەر بەتٸنەن باياعىدا كٶشٸپ كەتكەن ٶركەنيەتتەردٸڭ كٶرٸنٸستەرٸ, كٶنە قالالار. ەگەردە ادام ساعىمنان ٶز زامانىنىڭ سۋرەتتەرٸن كٶرسە وندا ونى ەلدەبٸر اتموسفەرالىق قۇبىلىستارمەن تٷسٸندٸرۋگە بولادى. الايدا الدىڭىزدان, مٸنە, 2013 جىلى ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان سٸزدٸڭ الدىڭىدان باياعىدا جويىلعان وتىرار نەمەسە بالاساعۇن نەمەسە تۇرعان ورنىنىڭ قايدا ەكەنٸن ەشكٸم بٸلمەيتٸن بارشىنكەنت شىقسا… وندا نە ٸستەر ەدٸڭٸز? باياعىدا جويىلعان, ورنى دا جوق قالانىڭ ساعىم بولىپ بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ زامانىمىزدان قالقىپ شىققانىن اتموسفەرانىڭ قانداي قۇبىلىسىمەن تٷسٸندٸرەر ەدٸڭٸز? كيبەرنەتيكا عالىمدارى جالتاقتاپ وتىرىپ مىناداي پٸكٸر ايتادى: قۇم, بۇل دٷنيەدە نە وقيعا بولدى, سونىڭ بارلىعىن كۆانتتىق دەڭگەيدە «كۆانتاۆايا پاميات) «ەسٸنە» ساقتايدى. شٶل دالا, بەلگٸلٸ بٸر جاعدايدا, ەسٸرەسە قاتتى ىستىق بولعاندا, وسىكۆانتتىق دەڭگەيدە «كۆانتاۆايا پاميات) «ەسٸنە» ساقتايدى. شٶل دالا, بەلگٸلٸ بٸر جاعدايدا, ەسٸرەسە قاتتى ىستىق بولعاندا, وسى كۆانتتىق سۋرەتتەردٸ سىرتقا شىعارادى. بٷگٸنگٸ عىلىم ٷشٸن جۇمباق قۇبىلىستى وسىلاي عانا تٷسٸندٸرۋگە بولاتىن سيياقتى. بٸر كومپيۋتەرشٸ ايتىپ ەدٸ, كومپيۋتەردەگٸ چيپتىڭ بويىنداعى وسى كٶنە زاماننان كەلە جاتقان مەلٸمەت كەنەتتەن «ٸسكە قوسىلىپ», بٷگٸنگٸ پروگراممامەن قاقتىعىسىپ قالادى, سول كەزدە كومپيۋتەر كٶپكە دەيٸن ٸستەن شىعىپ «قالقىپ» قالادى, كٶپكە دەيٸن قوسىلماي قويادى دەپ. توپانعا دەيٸنگٸ ٶركەنيەت, دەستٷردٸڭ ادامدارى قۇمنىڭ وسى تٷسٸنٸكسٸز قاسيەتٸن بٸلگەن. سول سەبەپتٸ العاشقى كٸتاپتى قۇمنان جاساعان. ياعني, كٶنە دٷنيەدە, ارابتىڭ «كيتاب» سٶزٸ ەلٸ جوق كەزدە جازبا مۇرا اتاۋلى «قۇم» نەمەسە «قۇمىرا» دەپ اتالعان. بۇل جەردە «قۇمىرانىڭ» قۇرامىنداعى «ىر» قايدان كەلدٸ دەسەڭٸز, ونىڭ جاۋابى باياعىدا بەرٸلگەن. «ىر» – بۇل «يىرتماق», نەمەسە قىپشاقشا «جىرتپاق», «جىرتۋ» دەگەن تۇيىق ەتٸستٸكتٸڭ قىسقارعان تٷرٸ. كٶنە ادام قازٸرگٸ «جازۋ» دەگەن سٶزدٸڭ ورنىنا «جىرتۋ» (ەندٸ عانا كەبە باستاعان قۇم (قىش) تاقتانىڭ بەتٸنە ويىپ, «جىرتىپ», «جىرىپ» ەرٸپتٸڭ سۋرەتٸن سالۋ) سٶزٸن پايدالانعان. كەيٸننەن پاپيرۋس پەن تەرٸگە جازۋ قالىپتاستى. شاماسى, سودان كەيٸن دە تاس كٸتاپ پەن قىش كٸتاپ, جاڭا كٸتاپپەن قاتار جاساعان بولۋى كەرەك. سوڭىرا, زاماننان زامان وزعاندا ەندٸ «قۇمىرا» دەپ جازبا مۇرانى ساقتايتىن, قىشتان كٷيدٸرٸپ جاسالعان ٷلكەن ىدىستاردى اتاعان. مىسالى, يزرايلدەگٸ ٶلٸ تەڭٸزدٸڭ جانىنان تابىلعان «قۇمىران جازبالارى» – ٷلكەن قىش قۇمىرالاردىڭ ٸشٸنە سالىنعان كٸتاپتار. بۇلار بٷگٸنگٸ تەكشە كٸتاپتار (كودەكس) ەمەس – باياعى شيىرشىق كٸتاپتار (سۆيتوك). ەندٸ, وسىنىڭ بارلىعىن قورىتا كەلگەندە, قۇمىرا پايعامبار دەگەنٸمٸز كٸم? ەگەردە كەيٸننەن بٸر بٸلٸمدٸ دەگدار كەلٸپ, قۇمىرا پايعامباردىڭ كٸم بولعانىن قولمەن قويعانداي قىلىپ ايتىپ بەرسە – نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ. ال ەزٸرگە ٶزٸمٸزدٸڭ جورامالىمىزدى عانا ورتاعا سالايىق. قۇمىرا پايعامبار, توپانعا دەيٸنگٸ ۇلى ٶركەنيەتتٸڭ جازبا مۇراسىنىڭ بٷكٸل تاريحي تاعدىرىن بويىنا جيناقتاعان جيىنتىق بەينە. بٸراق ٶمٸردە بولماعان ادام. مەسەلە, ونىڭ ٶمٸردە بولعان, بولماعاندىعىندا ەمەس. مەسەلە, كٶنە ادامنىڭ وسى قۇمىرا پايعامبار بەينەسٸ ارقىلى سول داڭقتى زاماننىڭ ەڭ اسقاق يدەالدارىن بٸزگە, مىنا بٷگٸنگٸ ۇرپاقتارىنا جەتكٸزە بٸلگەندٸگٸندە. ەندٸ نٷسٸپباي اقساقال ايتىپ بەرگەن جٷسٸپبەك قوجانىڭ «قۇمىرا پايعامباردىڭ ٶلٸمٸ» اتتى داستانىن قىسقاشا مازمۇنداپ بەرەيٸن. ەسكەرتە كەتەتٸن بٸر نەرسە: بۇل داستان قازاقتىڭ ٷش جٷزٸندە دە ايتىلاتىن قۇمىرا پايعامبار جايلى ەڭگٸمەلەردٸڭ ٶلەڭمەن ٶرٸلگەن نۇسقاسى عانا. سيۋجەتٸندە, ەل ٸشٸنەن ٶزٸمٸز ەستٸگەن ەڭگٸمەلەردەن ەشقانداي ايىرماسى جوق سەبەپتٸ ايتىپ وتىرمىز بۇل سٶزدٸ. ەرتە­ەرتە­ەرتەدە ون سەگٸز مىڭ عالامنىڭ بٸلٸمٸن تاۋىسقان قۇمىرا دەگەن عالىم بولىپتى. سول ەلدٸڭ پاتشاسى عالىمدى جانىنا الدىرىپ ۋەزٸر ەتٸپتٸ. سارايداعى باسقا ۋەزٸرلەر قۇمىرانىڭ پاتشاعا سىيلى بولعانىن كٶرە المايدى ەكەن, نەشەتٷرلٸ قيتۇرقى ارقىلى پاتشا مەن ەكەۋٸنٸڭ اراسىن اشپاق بولعان ەكەن تالاي رەت. الايدا, پاتشا اقىلدى بولىپتى, ۋەزٸرلەرٸنٸڭ ەرەكەتٸن جازباي تانىپ, قۇمىراعا قارسى جاسالعان لاڭنىڭ بارلىعىن تىيىپ تاستاپ وتىرادى ەكەن. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە كەرٸ پاتشا ٶلەدٸ. سونىمەن قۇمىرانىڭ باسىنا ازاپتى كٷن تۋادى. جاس پاتشا اقىماق ەكەن, ۋەزٸرلەردٸڭ ازعىرعانىنا ەرٸپ, قۇمىرانى جانىنان قۋدىرتىپ, ول از بولسا تەرەڭ زىنداعا سالىپ, اۋزىن بەكٸتٸپ, ٷستٸنە ەگٸن ايداڭدار دەپ جارلىق بەرەدٸ. قۇمىرا وسىلايشا جەر استىندا مىڭ جىل وتىرىپتى. قولىندا بٸر دەرٸسٸ بار ەكەن, بٸر يٸسكەسە (باسقا نۇسقادا بٸر جالاسا) بٸر جىل تاماق ٸشپەي وتىرا الادى ەكەن. وسىلايشا زاماننان زامان ٶتەدٸ. جەر بەتٸندە بۇل كەزدە ەلدەنەشە ەل, ەلدەنەشە پاتشا ەۋلەتٸ اۋىسادى. سودان سوڭ حالىققا سۇمدىق نەۋبەت كەلەدٸ. ەلدٸڭ بارلىعى سوقىر بولا باستايدى. ەڭ سوڭىندا, ادامعا كٷن بە, تٷن بە, بەرٸبٸر بولىپتى, ەكەسٸ بالاسىن, بالاسى ەكەسٸن تانىماپتى. سودان كەيٸن, بۇل از بولعانداي, ەلدٸڭ بارلىعى ساڭىراۋ بولىپتى, اناسى ٶز ۇلىن, ۇلى ٶز اناسىن, اعاسى قارىنداسىن, قارىنداسى اعاسىن كٶرمەيتٸن, ەستٸمەيتٸن بولىپ, بٷكٸل قابيلا, ايتۋعا ادامنىڭ اۋزى بارمايتىن قيياناتتار ٸستەپ, كٷنەعا باتىپتى. ەل ٸشٸندە قۇدايىنا سىيىنعان بٸر پٸرادار بار ەكەن, سول ادام عانا بۇل سۇمدىق سىرقاتتان امان قالىپتى. بٸر كٷنٸ جاراتقان يە سول پٸرادارعا ايان بەرٸپتٸ. ەي, پەلەنشە, ەلٸڭنٸڭ وسىندايعا ۇشىراعان سەبەبٸن سەن بٸلمەسەڭ مەن ايتايىن, ەرتەدە, وسىدان مىڭ جىل بۇرىن وسى پاتشالىقتا قۇمىرا دەگەن ادام جاساعان. ٸزگٸلٸگٸ, تازالىعى, يماندىلىعى سونداي, اتاۋسىز پايعامبار ەدٸ, ون سەگٸز مىڭ عالامنىڭ تٸلٸن بٸلسە دە, ەشتەڭە بٸلومەيمٸن, بەرٸن قۇداي بٸلەدٸ دەۋشٸ ەدٸ. سول ادامدى اقىماق پاتشالارىڭ زىندانعا تاستاپ, كٶمٸپ تاستادى. سەنٸڭ قابيلاڭ اقىلعا كەلەر دەپ مىڭ جىل كٷتتٸم. اقىلعا كەلمەدٸڭدەر. اقىرى وسىنداي قىلدىم. ەندٸ مەن ٶزٸم جٸبەرگەن زاۋالدان قۇتىلۋدىڭ جولىن ايتايىن. پەلەن­پەلەن جەردە, قىرىق قۇلاش زىنداندا قۇمىرا ەلٸ تٸرٸ وتىر. سونى شىعارىپ الىڭدار. سوندا مەن قارعىسىمدى قايىرىپ الام دەپتٸ. پٸرادار سارايعا بارىپ, تٷك كٶرمەي ماڭايىن سيپالاپ وتىرعان پاتشاعا (پاتشا سوقىر بولسا دا قۇلاعى ەستيدٸ ەكەن) بولعان جايدى ايتادى. وسىلايشا قۇمىرا پايعامبار زىنداننان شىعىپتى. قولىنداعى دەرٸسٸن سوڭعى رەت يٸسكەپ تاۋىسىپ, ٶلەر شاققا كەلٸپ وتىر ەكەن. قۇمىرا كەلٸپ, قالانىڭ ورتاسىنداعى مايدانعا شىعىپ جار سالعاندا جاراتقان يەنٸڭ ەمٸرٸمەن حالىقتىڭ كٶزٸ اشىلىپ, قۇلاعى جارىلىپتى. جۇرت, پاتشا باستاتىپ قۇمىرانىڭ اياعىنا جىعىلىپتى. سودان سوڭ, سول ەلدٸڭ باسىنان ەشقاشان باق تايماعان ەكەن دەپ اياقتايدى جٷسٸپبەك قوجا.

سوڭعى سٶز

بايىرعى زامان شىعارمالارىن زەردەلەۋگە بٷگٸنگٸ ەدەبي تالداۋ پرينتسيپتەرٸ جەتٸمسٸز. كٶنە دٷنيەنٸڭ سيمۆولدىق شىعارمالارىن سول سيمۆولدىق پرينتسيپتە تالداۋ كەرەك. بايىرعى اڭىز­جىرلارداعى قۇمىرا پايعامبار, توپانعا دەيٸنگٸ بٷكٸل ادامزاتتىڭ وي­ٶرەسٸنٸڭ, جازبا مۇراسىنىڭ, جالپى مەدەنيەتٸنٸڭ سيمۆولى دەدٸك. قۇمىرا پايعامبارمەن تاتۋ بولعان, ونى قۇرمەتتەگەن, جانىندا اقىلشى قىلىپ ۇستاعان كەرٸ پاتشا – توپانعا دەيٸنگٸ قوعامنىڭ سيمۆولى. ال كەرٸ پاتشانىڭ ورنىن باسقان, قۇمىرانى زىندانعا تاستاتقان, ونىڭ اتىن ۇمىتتىرىپ, ٶشٸرۋگە تىرىسقان جاس پاتشا – توپاننان كەيٸن ورناعان, بايىرعى ادامشىلىقتان, بايىرعى يماني قوعامنىڭ قاعيدالارىنان باس تارتقان, بۇرىنعى ەسكٸ سارا جولدان بٶلەكشە باسقا بٸر جول اشىپ, سونىمەن جٷرمەك بولعان اقىماق قوعام. بٷكٸل ەلدٸڭ, ارادا مىڭ جىل ٶتكەندە تۇتاستاي سوقىر, ساڭىراۋعا اينالۋى, بايىرعى دٷنيە سالعان دەستٷرلٸ جولدان اينىعان جۇرتتىڭ نەگە ۇرىناتىندىعىنىڭ كٶرٸنٸسٸ. ال قۇمىرا پايعامباردىڭ جەر بەتٸنە شىعۋى جەنە حالىقتىڭ سوقىر­مىلقاۋ كٷيٸنەن ارىلۋى – ازعان ادامزات بۇرىنعى ەسكٸ جولعا, دەستٷرگە قايتىپ كەلە مە دەگەن ٷمٸتتٸڭ سيمۆولى. جٷسٸپبەك قوجا, توپانعا دەيٸنگٸ التىن عاسىردىڭ يماندى تاريحىنا, توپاننان كەيٸنگٸ تەمٸر عاسىردىڭ عاپىل تاريحىنا كۋە بولعان قۇمىرا پايعامبار جايلى اڭىز­ەڭگٸمەلەردٸڭ قورىتىپ, بٸر داستاننىڭ ٸشٸنە وسىلاي سيعىزعان ەكەن. توپاننان كەيٸن ورناعان قوعامعا, ادامزاتتىڭ ونداعان مىڭ جىلدىق مەدەني تەجٸريبەسٸن بويىنا جيناقتاعان, قۇمىرا پايعامبار دەپ اتالاتىن كٸتاپ­ادامنىڭ كەرەگٸ بولماپتى. كەرەگٸ بولماي قالىپتى. كارل ياسپەرس ايتقان «كٸندٸك ٶركەنيەتتەر» بٸزدٸ سىرتقا تەۋٸپتٸ. ەرينە, ەۋەلٸ ارعى بابالارىمىز تٷرٸكتەر, ودان كەيٸن بەرگٸ بابالارىمىز قوندىگەر­قاڭلىلار ەرەكەتسٸز قالماعان, ەكٸ قولىن بوس تاستاپ قاراپ وتىرماعان. وڭتٷستٸك تاراپتى, «كٸندٸك ٶركەنيەتتەردٸ» ەلدەنەشە رەت جاۋلاپتى, باعىندىرىپتى. بٸراق توپانعا دەيٸنگٸ دٷنيەنٸڭ زاڭدارىنا ناندىرا الماپتى. قوندىگەر ەرلٸككە تولى جٷرەگٸمەن سوعىسسا, «كٸندٸك ٶركەنيەتتەر» ەشقاشان توزبايتىن, شارشامايتىن قارۋ – اقشامەن سوعىستى. اقىرىندا قوندىگەردٸڭ سەمسەرٸ مايرىلدى. ەلەم اقشانىڭ بيلٸگٸنە كٶشتٸ. «كٸتاپ­ادامداردىڭ» بۇدان كەيٸنگٸ تاعدىرى جايىندا بٸرەر اۋىز سٶز. توپانعا دەيٸنگٸ دٷنيەدە جازبا ەدەبيەت, اۋىزەكٸ ەدەبيەت, جازبا مەدەنيەت, اۋىزەكٸ مەدەنيەت دەگەن بولماعان. بۇل تەرميندەردٸ, بٸرەۋدٸ جوعارى, بٸرەۋدٸ تٶمەن قويىپ جامان دەندەگەن باتىس جەنە ورىس عىلىمى ويلاپ شىعارعان. مەدەنيەتتٸ بۇلاي بٶلۋ, كەدٸمگٸ نەسٸلشٸلدٸكتٸڭ عىلىمدا كٶرٸنٸس تاپقان فورماسى. كٶنە دٷنيە ادامدارىنىڭ, بٷكٸل جازبا مۇرانى جاتتاپ, ەسٸنە ساقتاۋى, بۇل, توپاننىڭ الدىندا عانا باستالعان ٷردٸس ەمەس. بۇل امال, ياعني مەدەنيەتتٸڭ اۋىزشا جەنە تاس, قىش, قاعاز كٸتاپقا تاڭبالانىپ جازباشا ساقتالۋى – مەڭگٸ جايت. بەلگٸلٸ عالىم رولان بارتتىڭ «حاتسىز مەدەنيەت بولمايدى» («بەسپيسمەننىح كۋلتۋر نە بىۆاەت») دەگەن سٶزٸ بار. كٶنە دٷنيەدە مىناۋ جازبا مەدەنيەت, ياعني, جاقسى مەدەنيەت, مىناۋ اۋىزەكٸ مەدەنيەت, ياعني, جامان مەدەنيەت دەپ بٶلمەگەن. ينفورماتسييانى ساقتاۋدىڭ ەكٸ فورماسى قاتار جٷرگەن. ال قانداي دا بولماسىن ٶركەنيەتتٸڭ كٷيرەۋٸنٸڭ قارساڭىندا دەستٷردٸڭ ەۆاكۋاتسيياسى, دەستٷردٸ كٶشٸرۋ باستالعاندا, قاعازعا جازىپ قالدىرعاننان گٶرٸ ەسكە ساقتاۋ ەلدەقايدا سەنٸمدٸ امال ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولادى. يممانۋيل ۆەليكوۆسكيي جەنە تاعى باسقا كٶنە دٷنيەنٸ زەرتتەۋشٸ عالىمداردىڭ پٸكٸرٸنشە جەر بەتٸندە اراسى پەلەنبايبولادى. يممانۋيل ۆەليكوۆسكيي جەنە تاعى باسقا كٶنە دٷنيەنٸ زەرتتەۋشٸ عالىمداردىڭ پٸكٸرٸنشە جەر بەتٸندە اراسى پەلەنباي مىڭ جىل بولىپ كەلەتٸن پەلەنباي پلانەتارلىق اپات بولىپتى. ادامزات پەلەنباي رەت جويىلىپ, پەلەنباي رەت قايتا جاراتىلىپتى. وسى, ەلسٸن­ەلسٸن ٶركەنيەتتٸ, تٸرشٸلٸك اتاۋلىنى جالماپ كەتٸپ وتىراتىن اپاتتاردان, ادامزات, ەشقاشان ەسكٸرمەيتٸن, مەن­ماعىناسى ەشقاشان جويىلمايتىن بٸر عانا ۇلاعات الىپ شىعىپتى. ول ۇلاعات, «دٷنيە – جالعان, وندا مەڭگٸ ەشتەڭە جوق. ٶمٸردٸڭ, تٸرشٸلٸكتٸڭ تاعدىرى قاشاندا قىل ٷستٸندە تۇرادى. بولمىس كەز­كەلگەن سەتتە جويىلۋى مٷمكٸن» دەگەن ەكٸ­ ٷش­اق اۋىز سٶزدەن تۇرار ەدٸ. سول سەبەپتٸ كٶنە دٷنيەنٸڭ ادامى, قاشان دا بولسىن قامدانىپ, ٶزٸنٸڭ جەتكەن ٶركەني, مەدەني جەتٸستٸكتەرٸن قاعازعا دا تاڭبالاعان, جەنە ەڭ سەنٸمدٸ قويما – ٶزٸنٸڭ ساناسىنا دا ساقتاعان. سودان كەيٸن عاسىردان عاسىر وزىپ, باتىس جۇرتىنىڭ ٷستەمدٸگٸ باستالدى. وريەنتاليزم (شىعىستانۋ), فولكلوريستيكا دەگەن ٸلٸم­عىلىمدار پايدا بولدى. دامۋدىڭ ساتىسى دەگەن ۇعىمدار كەلدٸ. تاريحي تاعدىردىڭ, تۇرمىس قالپىنىڭ ەسەرٸنەن تٶل مەدەنيەتٸن ٶز ساناسىنا ساقتاعان حالىقتار «اۋىزەكٸ مەدەنيەتتەگٸ حالىقتار» (بۇنىڭ استارىندا «دامۋىن ەندٸ عانا باستاعان, ماحلۇقاتتىق تٸرشٸلٸكتەن ادامدىق ٶمٸرگە ەندٸ عانا ٶتكەن» دەگەن جاسىرىن پٸكٸر تۇر) دەپ اتانىپ, اتالمىش مارحاماتتى «دامۋدىڭ ساتىسىنىڭ» ەڭ تٶمەنگٸ تەپكٸشەگٸنە قويىلدى. (بۇل «ساتىدان» مٷلدەم الىپ تاستاسا, بۇل «ساتىعا» مٷلدەم جولاتپاي قويسا قايتەر ەدٸڭٸز. وسىعان دا شٷكٸر دەيٸك). بۇل كٷندە اۋىزەكٸ مەدەنيەتتٸڭ ەكٸنشٸ قاتارداعى, ەكٸنشٸ سورتتى (قازاقشاسى – ەكٸنشٸ سۇرىپ) مەدەنيەت ەكەنٸ قالىپتاسقان, داۋ تۋدىرمايتىن پٸكٸر. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, فولكلوريستيكا يا باسقا عىلىم, قانداي دا بولماسىن مەدەنيەتكە باعا بەرگەندە ونىڭ ساقتالۋ فورماسىنا (اۋىزشا نەمەسە جازباشا) ەمەس, ەڭ ەۋەلٸ ساپاسىنا, ويىنىڭ ٶرەسٸنە نازار اۋدارۋى كەرەك. ونىڭ سىرتىندا ەلەمدٸك عىلىم توپانعا دەيٸنگٸ ٶركەنيەتتٸ مويىنداپ, زەرتتەۋدٸڭ باعىتىن, مەن­ماعىناسىن, مۇراتىن ٶزگەرتۋٸ كەرەك. سولاي بولعاندا عانا بٷگٸندە عىلىم ٷشٸن شەشۋٸن تاپتىرمايتىن جۇمباق بولىپ وتىرعان كٶپتەگەن جايتتاردىڭ شىن سىرى اشىلماق. قۇمىرا پايعامبار ەلٸ تٸرٸ دەپ, اقىماق جاس پاتشا ەلٸ اقىلعا كەلەدٸ دەپ سەنەيٸك.

تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ

“الماتى اقشام” گازەتٸ