Ulttyq valiýtamyzdyń baǵamyna álemdik munai baǵasy emes, orys ekonomikasy yqpal etip tur.
Munai baǵasynyń ósimi 2014 jyldan beri rekordtyq kórsetkishke ósti. Biraq teńgeniń jaǵdaiy jaqsarǵan joq. Demek ulttyq valiýtamyzdyń baǵamyna álemdik munai baǵasy yqpal etpeidi. Moiyndasaq ta, moiyndamasaq ta biz Resei ekonomikasyna salynǵan sanktsiianyń saldaryn sezinip, soǵan táýeldi bolyp otyrmyz.
Esterińizge sala keteiik, birer apta buryn ǵana qara altyn quny barreline 70 dollardan asqan edi. Baǵanyń 70 dollardan asýyna Taiaý Shyǵystaǵy shielenisti jaǵdai sebep bolǵan. Naqtyraq aitar bolsaq, AQSh-tyń Asad áskerine ashyq shabýyl jasaýy aimaqtaǵy áskeri jaǵdaidy ýshyqtyryp, óz kezeginde shikizat naryǵyna yqpal etken edi. Munaimen birge terbeletin teńge úshin bul jańalyq oń ózgeris ákelmegen edi. Óitkeni sol áskeri qaqtyǵystyń nátijesi retinde AQSh-tyń jańa ekonomikalyq sanktsiialary rýblge soqqy bolyp tigen. Sóitip alǵash ret shikizat naryǵy qalypqa kelgen ýaqyttan bastap rýbl-dollar jubynyń qatynasy 60/1-den asyp ketken. Osylaisha teńgege munai baǵasynan góri rýbl quny qattyraq yqpal etetini baiqalǵan.
Reseidiń qor naryǵy kúrt tómendegende, dollardyń teńgege shaqqandaǵy quny 330-ǵa deiin kóterilip keiin qaita tómendei bastady. Kei sarapshylar bul baǵamnyń Ulttyq bank interventsiiasy nátijesinde jasandy tómendetilip otyrǵanyn alǵa tartsa, bas bankirdiń ózi teńge óz kúshimen turǵanyn aitqan. Qalai bolǵanda da, teńge úshin alǵashqy birneshe apta jaily bolatynǵa uqsaidy. Dollar quny 300 teńgeden tómendep ketpese de, qazirgi baǵamnan anaǵurlym tómendeýi ábden yqtimal. Munyń eń birinshi alǵysharty Resei qor naryǵynyń qalypqa kele bastaýy. Orys sarapshylarynyń aitqanyndai, qazirgi tańda elde Vashingtonnyń tikelei sanktsiiasyna ushyraǵan «Rosal» kompaniiasynan basqasynyń jaǵdaiy jaman emes kórinedi. Máselen RTS pen Mosbirja sekildi eki iri qor naryǵynyń quny apta basynan beri tiisinshe 2,95% jáne 2,3% kóterilgen. Osylaisha bir-aq kúnniń ishinde qulaǵan birja jyl basynan bergi jaǵdaiyn qaita qalpyna kóterip, endigi 0,01% ósimge shyqqan. Árine bul byltyrǵy osy ýaqyttaǵy 8,2%-dyq ósimge jetpeidi, degenmen bastysy «minýsta» emes.
Aita keterligi, qazir orys saýdagerleri aldaǵy birneshe aptalyq ahýalǵa óte pozitivti qarap otyr.
«Munaidyń qazirgi baǵasynda dollar 59 rýbl ainalasynda bolýy kerek. Al qazir qymbat bolyp turǵany naryq áli de bolsa santsiianyń áserinen shyǵa almai otyr», – degen sarapshy sózderin jariialaidy orys basylymdary.
Munaidyń qymbattaýymen qosa orystyń ortalyq banki rýbdi qoldaý operatsiialaryn da júieli júrgizýde.
Teńgeni órge tartýshy tek orys birjasy ǵana emes eken. Munai naryǵyna eń kóp yqpal etetin eki alyptyń búgingi málimdemesi joǵaryda aitylǵandai munai baǵasynyń 2014 jyldan bergi rekordty jańartýyna muryndyq boldy. Naqtyraq aitar bolsaq, aldymen AQSh energetika agenttigi munai satýshy elder úshin jaǵymdy jańalyǵymen bólisti. Qurama shtattardyń munai qory ótken apta 1,07 mln barrelge, janarmai qory 2,97 mln barrelge azaiǵan eken. Osy jańalyqtyń artynsha Saýd Arabiiasynyń aldaǵy jospary týraly Reiters basylymy qyzyq derek jariialady. Basylym eldiń quziretti organdarynyń úsh ókiline silteme jasai otyryp, el úkimeti aldaǵy ýaqytta munai baǵasyn 80 dollarǵa, artynsha tipti 100 dollarǵa deiin kóterý operatsiiasyn qolǵa alǵaly jatqanyn habarlady. Ázirge naqty shara qabyldanatyny týraly derek joq. Degenmen OPEK+ sharty boiynsha shikizat óndirisine shekteý qoiý kelisimi odan saiyn kúsheie túsetini jasyryn emes. Qazirdiń ózinde OPEK músheleri moiyndaryna mindet qylyp alǵan kólemdi artyǵymen qysqartyp, naryqta jasandy tapshylyqty kúsheite túsip jatyr.
Geosaiasi ahýal men álemdik shikizat naryǵynyń qaisy da qazirgi tańda shikizat satýshy elder úshin tiimdi bolyp tur. Deiturǵanymen teńge ornynan qozǵalar túri joq. Ǵalamdyq shikizat daǵdarysynan endi shyqtyq pa degende antireseilik sanktsiialar sap ete qalyp, ekonomika sol baiaǵy báseń qalpy qala bergendei. Eger munai baǵasynyń ósimi qazirgi qarqyndy saqtaityn bolsa, jaz ortasyna deiin qara altyn quny 80 dollardy mańailap qalýy ǵajap emes. Ondai kezde dollardyń teńgege shaqqandaǵy quny 310 dollardan tómendeýi tiis edi. Degenmen munai baǵasyna qaraǵanda bizdiń ulttyq valiýtaǵa Resei ekonomikasy qatty áser etip jatqanǵa uqsaidy.
Qalai degende de, jaqyn bolashaqta AQSh-tyń orys kompaniialaryna taǵy da tikelei sanktsiia salýy ekitalai, demek rýbl turaqtanady. Óz kezeginde munai ósimi saqtalatyn bolsa, teńgeniń quny nyǵaiady. Boljam boiynsha, baǵam 315-320 arasynda saqtalýy tiis.
Baýyrjan Muqan, abctv.kz
.jpg)