Ánshiler nege rýshyl ári nege qazaq bolýdan qashady?

Redaktsiiadan: Nazarlaryńyzǵa usyny­lyp otyrǵan maqala qazaqqa jappai tán dert desek ótirik. Biraq, mundai ult tutastyǵyna ziian tigizetin qadir-qasiet el-jurt arasynda joq desek te qatty qatelesemiz. Endeshe, ashy da bolsa aitaiyq, tómendegi maqalanyń jazylýy da zańdylyq. Óitkeni, qazaq qoǵamy osy bir dertten áli de bolsa aryla almai-aq keledi. Reti kelgende aitýǵa týra kelip tur. Ánshilerdi bylai qoiǵanda, Almaty kósheleri men bazarlaryndaǵy «Bojban» nemese «Naiman», sondai-aq, «Alban» degen siiaqty rý attaryndaǵy dúkender men avtokólikterdi kórgende erik­siz avtor sóziniń jany barlyǵyna kóz jetkizesiń. Sebebi, bul bizdiń áli de qaýym­dyq sana-sezimnen, qoǵamdyq sana-sezimge qol jetkize qoimaǵandyǵymyzdyń birden-bir kórinisi. Tómendegi maqala týraly oi-pikirlerińizdi jazyp jiberseńizder de esh artyqshylyq etpeidi. Demokratiialyq qoǵam kórinisiniń bir qyry: oi jáne sóz erkindigindegi ashyqtyq jáne jariialylyq bolsa kerek. Endeshe, atalǵan maqala qoǵam­dyq pikir týdyryp jatsa, eshqandai da artyqtyq etpeidi.

Rýshyldyq endi‑endi basy qosyla bas­­ta­ǵan qazaqtyń birligine syzat tú­sirip, bó­linip‑jarylýǵa aparatyny jó­ninde jii aitylady. Ásirese, mundai aqyldy ulaǵatty sózdi aitatyn óner adamdary. Solai bola tura, qazaq ánshi­leriniń birazy ata‑teginen jerip, rýynyń atyn familiia qylyp aldy. Mysaly, Asha Matai, Nurlan Alban, Aqylbek Jemenei, Sara Naiman, Maira Kerei syndy ánshiler rýyn «juldyz» jasap, jarnamalap júr. Tipti, ózderiniń bul isine olar qymsynbaidy da. Buǵan qa­rap «olardyń tula boiyn rýshyldyq dendep, ishke syimaǵany sonshalyqty, syrtyna teýip, ábden beti ashylyp alǵan ba?» degen de oiǵa qalasyń. Sóitsek, gáp basqada eken. Olardyń rýshyl bolýynyń  ózindik sebebi bar eken. Mańǵystaýlyq ánshi Aqylbek Jemenei óziniń «rýshyl» bolýyn osydan biraz ýaqyt buryn «Qala men dala» gazetine bergen suhbatynda bylai túsindirgen edi. «Osydan 5-6 jyl buryn sahnaǵa alǵash shyǵyp júrgenimde belgili syqaqshy Marat Kókkózovpen kontsertte birge boldym. Adaidyń ishindegi Jemenei ekenimdi bilip, sol kisi tegimdi aýystyrýǵa usynys jasaǵan bolatyn. Sodan beri osylai kele jatyrmyn» depti. Sonda, Marat Kókkózov Aqylbekke nege mundai aqyl aitty? Nege ony rýshyldyqtyń jolyna salyp jiberdi? Shyndyǵynda, bul máselege tereń úńilsek, Maratty jazǵyrýǵa bolmaidy, kerisinshe, ol Aqylbekke jamanshylyq oilamaǵanyn, qaita onyń adam bolyp, jurt qatarly ómir súrip ketkenin qalaǵan aǵalyq janashyrlyǵyn kóremiz.

Shyǵys halqynda Qojanasyrdan, qazaqta Aldarkóseden bastaý alatyn sy­qaqshylar aqylsyz adamdar emes. Olar halyqtyń ishki oiyn sezetin, minezin jaq­sy biletin psihologtar. Onyń ústine, M.Kókkózov – A.Jemeneidiń jerles aǵasy. Aqylbektiń án salyp júrgenin bir qarap jiberip, ol oǵan óte paidaly aǵalyq keńes qosqan. Sebebi, Aqylbektiń ánshiligi, qui­qyl­jytyp áketip bara jatqan daýysy, qudai bergen talanty shamaly, túr‑sipaty da estradaǵa kele bermeidi – ony halyqtyń «jaryq juldyz» dep qabyldaýy qiyn edi. Endi ne isteý kerek? Syqaqshy Marat Kókkózov tyǵyryqtan shyǵatyn joldy tapty. Jemenei – adaidyń ishindegi eń úlken rý. Soǵan sáikes toi‑tomalaqty da kóp jasaidy. Mysaly, jemeneiler toi jasap jatyr delik. Tamada «Qurmetti qonaqtar, búgin jemenei eli dúbirletip toi jasap otyr. Sizderdiń qurmetterińizge Aqylbek Jemenei án salady» dese, toida otyrǵan jemeneiler quda‑jekjattyń aldynda mereii artyp, bir jasap qalmai ma?! Jemeneidiń toiynda Jemenei án shyrqap jatyr… Qandai úilesimdi, qandai tamasha! Budan keiin Aqylbekti toiǵa shaqyrtý kóbeiedi, soǵan sáikes ánshiniń tabysy da artady. Mine, osyny biletin syqaqshy Kókkózov inisine janashyrlyq aqylyn aitqan. Árine, aǵasynyń aitqanyn múltiksiz oryndaǵan Aqylbek te aqylsyz jigit emes. «Men, men» dep kókiregin urmaidy. Ol óziniń shamasyn biledi – asyp‑tasyp bara jatqan talanty joq. Bulai jasamasa, shoý‑bizneste kún joq, aqsha tabý da qiyn.

Aqylbek Jemenei buryn Ulyqpan Joldasov qurǵan «Kaspii» tobynyń múshesi boldy. Top U.Joldasovtyn bastap túgelimen batystyń jigitterinen turatyn. Toptyń «Kaspii» dep atalýy da Aqylbektiń Jemenei atalýy siiaqty esepten týyndaǵan siiaqty. «Qurmetti qonaqtar, Sizder tolqyny  men bekiresi týlaǵan Kaspii teńiziniń jaǵasynda otyrsyzdar. Sizderge arnap Kaspiidiń túlekterinen quralǵan «Kaspii» toby án shyrqaidy» deidi tamada. Taǵy da toishy qaýym bir jasap qalady. Kaspii… Kaspii… Kaspii… Ylǵi batys óńirdiń toi‑tomalaǵynda án aityp aqsha tabatyn toptyń quramynda júrgende muny Aqylbek baiqaǵan. Keiin toptan bólinip óz aldyna sharýa jasai bastaǵanda Ulyqpan aǵasynan úirengenin Marat Kókkózov aǵasynyń aqylymen júzege asyrdy. Budan Aqylbek utylǵan joq, jaman bolǵan joq – Almatydan dúmbirletip eki‑úsh qabat úi de saldy, qymbat máshine de aldy…

Qazaq estradasynda basqalardan oq boiy ozyq kele jatqan ońtústiktiń jigit­terinen quralǵan «Muzart» atty top bar. Biraq, olar toptyń atyn «Dýlat» nemese «Taraz» dep atap, bir óńirdiń nemese bir rýdyń qoldaýyna súiengisi kelmedi. Nege? Sebebi, olar ózderiniń talantty ekenin bildi. Toida óleń aityp, án shyrqap aqsha tabýdy emes, óner jasaýdy maqsat tutty. Toptyń atyn jai ǵana mýzykalyq óner – «Muzart» dep atai saldy. Tabystan da qur alaqan emes. Olardy batystyń da, shyǵystyń da, ońtústiktiń de, soltústiktiń de hal­qy toiyn­da án aitýǵa shaqyrady. Tabysy da «Kas­piige» qaraǵanda áldeqaida qomaqty – shynaiy óner de jasap jatyr, kúrep aqsha da taýyp jatyr.

Mine, baiqap otyrǵandaryńyzdai ánshi­lerdiń rýshyl, jershil bolýynyń bir sebebi osynda jatyr. Mysaly, naiman rýy bútkil qazaqtyń úshten birin quraidy. Alban da Uly júzdegi úlken rýdyń biri. Matailar da kóp. Kerei de Orta júzdegi uiymshyl beldi rýlardyń biri sanalady. Degenmen, «qazaq ishindegi rýshyldyq sezim asqynyp tur» dep aita almaimyz. Biraq, halyq «Ý ishseń rýyńmen» degen túsinikten áli aryla qoiǵan joq. Halyqtyń osy bir osal tusyn óner adamdary óz paidasyna jaratyp jatyr.

Qazaq ánshileriniń rýshyl bolyp ketýiniń taǵy bir sebebi bar. Bul joǵaryda aitylǵan birinshi sebepten áldeqaida jaman, qazaq úshin áldeqaida qaýipti. Olai deitinimiz ánshilerdiń qazaq bolýdan qashýy. Olar nege olai etedi? Mysaly, ánshi Maira Muhammedqyzy óziniń tegin aýystyryp, Maira Kerei atanǵanyna biraz boldy.  Ol bul isin bylaisha túsindirip júr. Maira anda-sanda Eýropaǵa baryp án shyrqaidy eken. Onyń oiynsha, eýropalyqtar «Maira Muhammed» dep aitýǵa qiynsynady-mys. Shyndyǵynda, musylman áleminiń kindigine jaqyn jatqan eýropalyqtarǵa paiǵambarymyz Muhammedtiń esimi jat emes, ol úirenshikti esimderdiń birine ainalǵaly qashan! Dál osy esimmen álemge áigili qanshama tulǵa shyqty! Qara násildi boksshy islamdy qabyldap, «Muhammed Áli» atanǵanda da hristiandar onyń esimin ataýǵa  tipti de «qiynsynbaǵan» bolatyn. Bul jerde Maira Kerei bir nárseni jasyryp otyr. Óziniń familiiasyn ózgertýge qatysty aitqan onyń ýáji aqylǵa qonymdy emes. Shyndyǵynda, ol qazaq bolýdan qash­qaqtap otyr. Nege?

«Muhammedqyzy» degen sózde qazaq­qa, qazaq tiliniń álipbiine ǵana tán «u», «q» siiaq­ty «quiryqty» áripter kezde­se­di. Ol ózge halyqtyń tilinde joq mundai árip­terdiń (dybystardyń) óziniń aty-jóninde bolmaǵanyn qa­laidy. Iaǵni, onyń qazaqtyqtan qash­­qaqtap otyrǵany baiqalyp tur. Ekin­shiden, qazaqtar – musylman. Til men din ultty basqalardan ereksheleitin basty faktorlardyń biri. Halqymyz islamdy qabyldaǵannan beri ul-qyzdarynyń atyn musylmansha qoia bastady. Al, Maira taza qazaq bola tura islam dástúrin, qazaq dástúrin moiynsynbai musylmansha esimnen qashyp otyr. Iaǵni, budan onyń taǵy da qazaq bol­ǵysy kelmeitinin kóremiz. Osy siiaqty qazaqtyqtan qashqaqtap júrgenderdiń qataryna Matai, Alban, Jemenei, Naiman, ál-Tarazi, Tarazi degen familiia alyp, tegin ózgertkenderdi qosýǵa bolady. Sebebi, rý men jer attarynyń túgelge jýyǵy qazaq musylman bolǵanǵa deiin qoldanylǵan eski sózder. Árine, aty-jónin ózgertken adamdardyń birazy báribir qazaqshylyqtyń «quryǵynan» qutylyp kete almady. Familiiasyn «oryssha» stan­dartqa keltirip eýropashalaǵanmen óz esiminde «u», «ń», «ǵ», «q», «á» siiaqty áripter qalyp qoidy.

Sovet odaǵy kezinde orys ortaǵa túsip qalǵan Tuńǵyshbai, Toqtar esimdi adamdar «Tolik», Aqylbek pen Ákim esimdi jigitter «Alik», Maqpal men Móldir esimdi qazdar «Masha», Amangúl men Názigúlder «Nastia» dep tanysýdy jón kóretin. «Sen qazaq ekensiń ǵoi, biraq túriń qazaqqa uqsamaidy» dep bireý kúmándi sóz aitsa, soǵan máz bolyp, bir jasap qalatyn. Sol kemis psihologiia qazaqtyń boiynda áli bar siiaqty. Biraq, «Masha», «Tolik», «Alik» bolý «modadan» qaldy – qazir ersi kórinedi. Onyń ústine familiiany ózgertý ońai bolǵanmen azan shaqyrtyp qoiǵan óz atyn zań boiynsha ózgertý qiyn. Osy jaǵdai at aýystyrǵysh ánshilerdi tejep tur. Áitpese, olar myna túrimen «Aleks», «Maikl», «Djenifer» dep atyn ózgertip alýdan taiynatyn emes.

Qazaqtardyń qazaq bolýdan qashqaq­taitynyn Sara Naimanǵa qatystyra aityp, taǵy da júielei túsýge bolady. Ánshi óziniń «Naiman» atalýyn tarihqa aparyp biraq tirepti. Aitýynsha, ol mektepte «Qazaqstan tarihy» pánin jaqsy kóripti. Eski tarihqa qyzyǵypty. Oqyp otyrsa, naimandar kezinde óz aldyna jeke memleket bolyp, dáýreni júrgen eken. Soǵan tań qalyp, ózi naiman rýynan bolǵan soń Sara Naiman atanyp alypty. Durys delik. Biraq, onyń eski tarihty jańǵyrtqysy kelse, familiiasyn nege «Kúshilik» nemese «Ketbuǵa» dep almaǵany tańyrqatady. Biri – Naiman memleketiniń uly hany, ekinshisi – Mysyrǵa deiin jaýlap barǵan monǵol áskeriniń dańqty qolbasshysy. Ekeýi de álem tarihyndaǵy tanymal tulǵalar. Sara tarihty jaqsy oqysa olar týraly bilse kerekti. Biraq, ol Kúshilik nemese Ketbuǵany familiia retinde almai, Naiman atandy. Sebebi,  ol da Maira apasy siiaqty qazaqsha áripterden, qazaqtyqtan qashqaqtap otyr.

Maira men Sara shetelge shyǵyp án aityp, «ónerimmen elimdi, jerimdi álemge tanytam» dese, familiiasyn «Qazaq» dep alýshy edi. Eýropada Ketbuǵany bilse de, naimandy bilmeidi. Oǵan qaraǵanda qazir qazaqtyń aty birshama tanymal bolyp qaldy. Eger, ánshilerimiz «Maira Qazaq», «Sara Qazaq» dep ózin jariia etip júrse, eýropalyqtar «Á, kúmis kómei ánshiler Qazaqstannan kelgen eken» deýshi edi! Biraq olar «quiryqty» «Q»-dan bosqa sekemdenip, kelip turǵan baqty óz qolymen qaǵyp tastap otyr. Munysy ózderi úshin de, qazaq úshin de ókinishti jaǵdai.

Álniiaz Bestemir