رەداكتسييادان: نازارلارىڭىزعا ۇسىنىلىپ وتىرعان ماقالا قازاققا جاپپاي تەن دەرت دەسەك ٶتٸرٸك. بٸراق, مۇنداي ۇلت تۇتاستىعىنا زييان تيگٸزەتٸن قادٸر-قاسيەت ەل-جۇرت اراسىندا جوق دەسەك تە قاتتى قاتەلەسەمٸز. ەندەشە, اششى دا بولسا ايتايىق, تٶمەندەگٸ ماقالانىڭ جازىلۋى دا زاڭدىلىق. ٶيتكەنٸ, قازاق قوعامى وسى بٸر دەرتتەن ەلٸ دە بولسا ارىلا الماي-اق كەلەدٸ. رەتٸ كەلگەندە ايتۋعا تۋرا كەلٸپ تۇر. ەنشٸلەردٸ بىلاي قويعاندا, الماتى كٶشەلەرٸ مەن بازارلارىنداعى «بوجبان» نەمەسە «نايمان», سونداي-اق, «البان» دەگەن سيياقتى رۋ اتتارىنداعى دٷكەندەر مەن اۆتوكٶلٸكتەردٸ كٶرگەندە ەرٸكسٸز اۆتور سٶزٸنٸڭ جانى بارلىعىنا كٶز جەتكٸزەسٸڭ. سەبەبٸ, بۇل بٸزدٸڭ ەلٸ دە قاۋىمدىق سانا-سەزٸمنەن, قوعامدىق سانا-سەزٸمگە قول جەتكٸزە قويماعاندىعىمىزدىڭ بٸردەن-بٸر كٶرٸنٸسٸ. تٶمەندەگٸ ماقالا تۋرالى وي-پٸكٸرلەرٸڭٸزدٸ جازىپ جٸبەرسەڭٸزدەر دە ەش ارتىقشىلىق ەتپەيدٸ. دەموكراتييالىق قوعام كٶرٸنٸسٸنٸڭ بٸر قىرى: وي جەنە سٶز ەركٸندٸگٸندەگٸ اشىقتىق جەنە جارييالىلىق بولسا كەرەك. ەندەشە, اتالعان ماقالا قوعامدىق پٸكٸر تۋدىرىپ جاتسا, ەشقانداي دا ارتىقتىق ەتپەيدٸ.
رۋشىلدىق ەندٸ‑ەندٸ باسى قوسىلا باستاعان قازاقتىڭ بٸرلٸگٸنە سىزات تٷسٸرٸپ, بٶلٸنٸپ‑جارىلۋعا اپاراتىنى جٶنٸندە جيٸ ايتىلادى. ەسٸرەسە, مۇنداي اقىلدى ۇلاعاتتى سٶزدٸ ايتاتىن ٶنەر ادامدارى. سولاي بولا تۇرا, قازاق ەنشٸلەرٸنٸڭ بٸرازى اتا‑تەگٸنەن جەرٸپ, رۋىنىڭ اتىن فاميلييا قىلىپ الدى. مىسالى, اشا ماتاي, نۇرلان البان, اقىلبەك جەمەنەي, سارا نايمان, مايرا كەرەي سىندى ەنشٸلەر رۋىن «جۇلدىز» جاساپ, جارنامالاپ جٷر. تٸپتٸ, ٶزدەرٸنٸڭ بۇل ٸسٸنە ولار قىمسىنبايدى دا. بۇعان قاراپ «ولاردىڭ تۇلا بويىن رۋشىلدىق دەندەپ, ٸشكە سىيماعانى سونشالىقتى, سىرتىنا تەۋٸپ, ەبدەن بەتٸ اشىلىپ العان با?» دەگەن دە ويعا قالاسىڭ. سٶيتسەك, گەپ باسقادا ەكەن. ولاردىڭ رۋشىل بولۋىنىڭ ٶزٸندٸك سەبەبٸ بار ەكەن. ماڭعىستاۋلىق ەنشٸ اقىلبەك جەمەنەي ٶزٸنٸڭ «رۋشىل» بولۋىن وسىدان بٸراز ۋاقىت بۇرىن «قالا مەن دالا» گازەتٸنە بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي تٷسٸندٸرگەن ەدٸ. «وسىدان 5-6 جىل بۇرىن ساحناعا العاش شىعىپ جٷرگەنٸمدە بەلگٸلٸ سىقاقشى مارات كٶككٶزوۆپەن كونتسەرتتە بٸرگە بولدىم. ادايدىڭ ٸشٸندەگٸ جەمەنەي ەكەنٸمدٸ بٸلٸپ, سول كٸسٸ تەگٸمدٸ اۋىستىرۋعا ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. سودان بەرٸ وسىلاي كەلە جاتىرمىن» دەپتٸ. سوندا, مارات كٶككٶزوۆ اقىلبەككە نەگە مۇنداي اقىل ايتتى? نەگە ونى رۋشىلدىقتىڭ جولىنا سالىپ جٸبەردٸ? شىندىعىندا, بۇل مەسەلەگە تەرەڭ ٷڭٸلسەك, ماراتتى جازعىرۋعا بولمايدى, كەرٸسٸنشە, ول اقىلبەككە جامانشىلىق ويلاماعانىن, قايتا ونىڭ ادام بولىپ, جۇرت قاتارلى ٶمٸر سٷرٸپ كەتكەنٸن قالاعان اعالىق جاناشىرلىعىن كٶرەمٸز.
شىعىس حالقىندا قوجاناسىردان, قازاقتا الداركٶسەدەن باستاۋ الاتىن سىقاقشىلار اقىلسىز ادامدار ەمەس. ولار حالىقتىڭ ٸشكٸ ويىن سەزەتٸن, مٸنەزٸن جاقسى بٸلەتٸن پسيحولوگتار. ونىڭ ٷستٸنە, م.كٶككٶزوۆ – ا.جەمەنەيدٸڭ جەرلەس اعاسى. اقىلبەكتٸڭ ەن سالىپ جٷرگەنٸن بٸر قاراپ جٸبەرٸپ, ول وعان ٶتە پايدالى اعالىق كەڭەس قوسقان. سەبەبٸ, اقىلبەكتٸڭ ەنشٸلٸگٸ, قۇيقىلجىتىپ ەكەتٸپ بارا جاتقان داۋىسى, قۇداي بەرگەن تالانتى شامالى, تٷر‑سيپاتى دا ەستراداعا كەلە بەرمەيدٸ – ونى حالىقتىڭ «جارىق جۇلدىز» دەپ قابىلداۋى قيىن ەدٸ. ەندٸ نە ٸستەۋ كەرەك? سىقاقشى مارات كٶككٶزوۆ تىعىرىقتان شىعاتىن جولدى تاپتى. جەمەنەي – ادايدىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ٷلكەن رۋ. سوعان سەيكەس توي‑تومالاقتى دا كٶپ جاسايدى. مىسالى, جەمەنەيلەر توي جاساپ جاتىر دەلٸك. تامادا «قۇرمەتتٸ قوناقتار, بٷگٸن جەمەنەي ەلٸ دٷبٸرلەتٸپ توي جاساپ وتىر. سٸزدەردٸڭ قۇرمەتتەرٸڭٸزگە اقىلبەك جەمەنەي ەن سالادى» دەسە, تويدا وتىرعان جەمەنەيلەر قۇدا‑جەكجاتتىڭ الدىندا مەرەيٸ ارتىپ, بٸر جاساپ قالماي ما?! جەمەنەيدٸڭ تويىندا جەمەنەي ەن شىرقاپ جاتىر… قانداي ٷيلەسٸمدٸ, قانداي تاماشا! بۇدان كەيٸن اقىلبەكتٸ تويعا شاقىرتۋ كٶبەيەدٸ, سوعان سەيكەس ەنشٸنٸڭ تابىسى دا ارتادى. مٸنە, وسىنى بٸلەتٸن سىقاقشى كٶككٶزوۆ ٸنٸسٸنە جاناشىرلىق اقىلىن ايتقان. ەرينە, اعاسىنىڭ ايتقانىن مٷلتٸكسٸز ورىنداعان اقىلبەك تە اقىلسىز جٸگٸت ەمەس. «مەن, مەن» دەپ كٶكٸرەگٸن ۇرمايدى. ول ٶزٸنٸڭ شاماسىن بٸلەدٸ – اسىپ‑تاسىپ بارا جاتقان تالانتى جوق. بۇلاي جاساماسا, شوۋ‑بيزنەستە كٷن جوق, اقشا تابۋ دا قيىن.
اقىلبەك جەمەنەي بۇرىن ۇلىقپان جولداسوۆ قۇرعان «كاسپيي» توبىنىڭ مٷشەسٸ بولدى. توپ ۇ.جولداسوۆتىن باستاپ تٷگەلٸمەن باتىستىڭ جٸگٸتتەرٸنەن تۇراتىن. توپتىڭ «كاسپيي» دەپ اتالۋى دا اقىلبەكتٸڭ جەمەنەي اتالۋى سيياقتى ەسەپتەن تۋىنداعان سيياقتى. «قۇرمەتتٸ قوناقتار, سٸزدەر تولقىنى مەن بەكٸرەسٸ تۋلاعان كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ جاعاسىندا وتىرسىزدار. سٸزدەرگە ارناپ كاسپييدٸڭ تٷلەكتەرٸنەن قۇرالعان «كاسپيي» توبى ەن شىرقايدى» دەيدٸ تامادا. تاعى دا تويشى قاۋىم بٸر جاساپ قالادى. كاسپيي… كاسپيي… كاسپيي… ىلعي باتىس ٶڭٸردٸڭ توي‑تومالاعىندا ەن ايتىپ اقشا تاباتىن توپتىڭ قۇرامىندا جٷرگەندە مۇنى اقىلبەك بايقاعان. كەيٸن توپتان بٶلٸنٸپ ٶز الدىنا شارۋا جاساي باستاعاندا ۇلىقپان اعاسىنان ٷيرەنگەنٸن مارات كٶككٶزوۆ اعاسىنىڭ اقىلىمەن جٷزەگە اسىردى. بۇدان اقىلبەك ۇتىلعان جوق, جامان بولعان جوق – الماتىدان دٷمبٸرلەتٸپ ەكٸ‑ٷش قابات ٷي دە سالدى, قىمبات مەشينە دە الدى…
قازاق ەستراداسىندا باسقالاردان وق بويى وزىق كەلە جاتقان وڭتٷستٸكتٸڭ جٸگٸتتەرٸنەن قۇرالعان «مۇزارت» اتتى توپ بار. بٸراق, ولار توپتىڭ اتىن «دۋلات» نەمەسە «تاراز» دەپ اتاپ, بٸر ٶڭٸردٸڭ نەمەسە بٸر رۋدىڭ قولداۋىنا سٷيەنگٸسٸ كەلمەدٸ. نەگە? سەبەبٸ, ولار ٶزدەرٸنٸڭ تالانتتى ەكەنٸن بٸلدٸ. تويدا ٶلەڭ ايتىپ, ەن شىرقاپ اقشا تابۋدى ەمەس, ٶنەر جاساۋدى ماقسات تۇتتى. توپتىڭ اتىن جاي عانا مۋزىكالىق ٶنەر – «مۇزارت» دەپ اتاي سالدى. تابىستان دا قۇر الاقان ەمەس. ولاردى باتىستىڭ دا, شىعىستىڭ دا, وڭتٷستٸكتٸڭ دە, سولتٷستٸكتٸڭ دە حالقى تويىندا ەن ايتۋعا شاقىرادى. تابىسى دا «كاسپييگە» قاراعاندا ەلدەقايدا قوماقتى – شىنايى ٶنەر دە جاساپ جاتىر, كٷرەپ اقشا دا تاۋىپ جاتىر.
مٸنە, بايقاپ وتىرعاندارىڭىزداي ەنشٸلەردٸڭ رۋشىل, جەرشٸل بولۋىنىڭ بٸر سەبەبٸ وسىندا جاتىر. مىسالى, نايمان رۋى بٷتكٸل قازاقتىڭ ٷشتەن بٸرٸن قۇرايدى. البان دا ۇلى جٷزدەگٸ ٷلكەن رۋدىڭ بٸرٸ. ماتايلار دا كٶپ. كەرەي دە ورتا جٷزدەگٸ ۇيىمشىل بەلدٸ رۋلاردىڭ بٸرٸ سانالادى. دەگەنمەن, «قازاق ٸشٸندەگٸ رۋشىلدىق سەزٸم اسقىنىپ تۇر» دەپ ايتا المايمىز. بٸراق, حالىق «ۋ ٸشسەڭ رۋىڭمەن» دەگەن تٷسٸنٸكتەن ەلٸ ارىلا قويعان جوق. حالىقتىڭ وسى بٸر وسال تۇسىن ٶنەر ادامدارى ٶز پايداسىنا جاراتىپ جاتىر.
قازاق ەنشٸلەرٸنٸڭ رۋشىل بولىپ كەتۋٸنٸڭ تاعى بٸر سەبەبٸ بار. بۇل جوعارىدا ايتىلعان بٸرٸنشٸ سەبەپتەن ەلدەقايدا جامان, قازاق ٷشٸن ەلدەقايدا قاۋٸپتٸ. ولاي دەيتٸنٸمٸز ەنشٸلەردٸڭ قازاق بولۋدان قاشۋى. ولار نەگە ولاي ەتەدٸ? مىسالى, ەنشٸ مايرا مۇحاممەدقىزى ٶزٸنٸڭ تەگٸن اۋىستىرىپ, مايرا كەرەي اتانعانىنا بٸراز بولدى. ول بۇل ٸسٸن بىلايشا تٷسٸندٸرٸپ جٷر. مايرا اندا-ساندا ەۋروپاعا بارىپ ەن شىرقايدى ەكەن. ونىڭ ويىنشا, ەۋروپالىقتار «مايرا مۇحاممەد» دەپ ايتۋعا قيىنسىنادى-مىس. شىندىعىندا, مۇسىلمان ەلەمٸنٸڭ كٸندٸگٸنە جاقىن جاتقان ەۋروپالىقتارعا پايعامبارىمىز مۇحاممەدتٸڭ ەسٸمٸ جات ەمەس, ول ٷيرەنشٸكتٸ ەسٸمدەردٸڭ بٸرٸنە اينالعالى قاشان! دەل وسى ەسٸممەن ەلەمگە ەيگٸلٸ قانشاما تۇلعا شىقتى! قارا نەسٸلدٸ بوكسشى يسلامدى قابىلداپ, «مۇحاممەد ەلي» اتانعاندا دا حريستياندار ونىڭ ەسٸمٸن اتاۋعا تٸپتٸ دە «قيىنسىنباعان» بولاتىن. بۇل جەردە مايرا كەرەي بٸر نەرسەنٸ جاسىرىپ وتىر. ٶزٸنٸڭ فاميليياسىن ٶزگەرتۋگە قاتىستى ايتقان ونىڭ ۋەجٸ اقىلعا قونىمدى ەمەس. شىندىعىندا, ول قازاق بولۋدان قاشقاقتاپ وتىر. نەگە?
«مۇحاممەدقىزى» دەگەن سٶزدە قازاققا, قازاق تٸلٸنٸڭ ەلٸپبيٸنە عانا تەن «ۇ», «ق» سيياقتى «قۇيرىقتى» ەرٸپتەر كەزدەسەدٸ. ول ٶزگە حالىقتىڭ تٸلٸندە جوق مۇنداي ەرٸپتەردٸڭ (دىبىستاردىڭ) ٶزٸنٸڭ اتى-جٶنٸندە بولماعانىن قالايدى. ياعني, ونىڭ قازاقتىقتان قاشقاقتاپ وتىرعانى بايقالىپ تۇر. ەكٸنشٸدەن, قازاقتار – مۇسىلمان. تٸل مەن دٸن ۇلتتى باسقالاردان ەرەكشەلەيتٸن باستى فاكتورلاردىڭ بٸرٸ. حالقىمىز يسلامدى قابىلداعاننان بەرٸ ۇل-قىزدارىنىڭ اتىن مۇسىلمانشا قويا باستادى. ال, مايرا تازا قازاق بولا تۇرا يسلام دەستٷرٸن, قازاق دەستٷرٸن مويىنسىنباي مۇسىلمانشا ەسٸمنەن قاشىپ وتىر. ياعني, بۇدان ونىڭ تاعى دا قازاق بولعىسى كەلمەيتٸنٸن كٶرەمٸز. وسى سيياقتى قازاقتىقتان قاشقاقتاپ جٷرگەندەردٸڭ قاتارىنا ماتاي, البان, جەمەنەي, نايمان, ەل-تارازي, تارازي دەگەن فاميلييا الىپ, تەگٸن ٶزگەرتكەندەردٸ قوسۋعا بولادى. سەبەبٸ, رۋ مەن جەر اتتارىنىڭ تٷگەلگە جۋىعى قازاق مۇسىلمان بولعانعا دەيٸن قولدانىلعان ەسكٸ سٶزدەر. ەرينە, اتى-جٶنٸن ٶزگەرتكەن ادامداردىڭ بٸرازى بەرٸبٸر قازاقشىلىقتىڭ «قۇرىعىنان» قۇتىلىپ كەتە المادى. فاميليياسىن «ورىسشا» ستاندارتقا كەلتٸرٸپ ەۋروپاشالاعانمەن ٶز ەسٸمٸندە «ۇ», «ڭ», «ع», «ق», «ە» سيياقتى ەرٸپتەر قالىپ قويدى.
سوۆەت وداعى كەزٸندە ورىس ورتاعا تٷسٸپ قالعان تۇڭعىشباي, توقتار ەسٸمدٸ ادامدار «توليك», اقىلبەك پەن ەكٸم ەسٸمدٸ جٸگٸتتەر «اليك», ماقپال مەن مٶلدٸر ەسٸمدٸ قازدار «ماشا», امانگٷل مەن نەزٸگٷلدەر «ناستيا» دەپ تانىسۋدى جٶن كٶرەتٸن. «سەن قازاق ەكەنسٸڭ عوي, بٸراق تٷرٸڭ قازاققا ۇقسامايدى» دەپ بٸرەۋ كٷمەندٸ سٶز ايتسا, سوعان مەز بولىپ, بٸر جاساپ قالاتىن. سول كەمٸس پسيحولوگييا قازاقتىڭ بويىندا ەلٸ بار سيياقتى. بٸراق, «ماشا», «توليك», «اليك» بولۋ «مودادان» قالدى – قازٸر ەرسٸ كٶرٸنەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە فاميلييانى ٶزگەرتۋ وڭاي بولعانمەن ازان شاقىرتىپ قويعان ٶز اتىن زاڭ بويىنشا ٶزگەرتۋ قيىن. وسى جاعداي ات اۋىستىرعىش ەنشٸلەردٸ تەجەپ تۇر. ەيتپەسە, ولار مىنا تٷرٸمەن «الەكس», «مايكل», «دجەنيفەر» دەپ اتىن ٶزگەرتٸپ الۋدان تايىناتىن ەمەس.
قازاقتاردىڭ قازاق بولۋدان قاشقاقتايتىنىن سارا نايمانعا قاتىستىرا ايتىپ, تاعى دا جٷيەلەي تٷسۋگە بولادى. ەنشٸ ٶزٸنٸڭ «نايمان» اتالۋىن تاريحقا اپارىپ بٸراق تٸرەپتٸ. ايتۋىنشا, ول مەكتەپتە «قازاقستان تاريحى» پەنٸن جاقسى كٶرٸپتٸ. ەسكٸ تاريحقا قىزىعىپتى. وقىپ وتىرسا, نايماندار كەزٸندە ٶز الدىنا جەكە مەملەكەت بولىپ, دەۋرەنٸ جٷرگەن ەكەن. سوعان تاڭ قالىپ, ٶزٸ نايمان رۋىنان بولعان سوڭ سارا نايمان اتانىپ الىپتى. دۇرىس دەلٸك. بٸراق, ونىڭ ەسكٸ تاريحتى جاڭعىرتقىسى كەلسە, فاميليياسىن نەگە «كٷشٸلٸك» نەمەسە «كەتبۇعا» دەپ الماعانى تاڭىرقاتادى. بٸرٸ – نايمان مەملەكەتٸنٸڭ ۇلى حانى, ەكٸنشٸسٸ – مىسىرعا دەيٸن جاۋلاپ بارعان مونعول ەسكەرٸنٸڭ داڭقتى قولباسشىسى. ەكەۋٸ دە ەلەم تاريحىنداعى تانىمال تۇلعالار. سارا تاريحتى جاقسى وقىسا ولار تۋرالى بٸلسە كەرەكتٸ. بٸراق, ول كٷشٸلٸك نەمەسە كەتبۇعانى فاميلييا رەتٸندە الماي, نايمان اتاندى. سەبەبٸ, ول دا مايرا اپاسى سيياقتى قازاقشا ەرٸپتەردەن, قازاقتىقتان قاشقاقتاپ وتىر.
مايرا مەن سارا شەتەلگە شىعىپ ەن ايتىپ, «ٶنەرٸممەن ەلٸمدٸ, جەرٸمدٸ ەلەمگە تانىتام» دەسە, فاميليياسىن «قازاق» دەپ الۋشى ەدٸ. ەۋروپادا كەتبۇعانى بٸلسە دە, نايماندى بٸلمەيدٸ. وعان قاراعاندا قازٸر قازاقتىڭ اتى بٸرشاما تانىمال بولىپ قالدى. ەگەر, ەنشٸلەرٸمٸز «مايرا قازاق», «سارا قازاق» دەپ ٶزٸن جارييا ەتٸپ جٷرسە, ەۋروپالىقتار «ە, كٷمٸس كٶمەي ەنشٸلەر قازاقستاننان كەلگەن ەكەن» دەۋشٸ ەدٸ! بٸراق ولار «قۇيرىقتى» «ق»-دان بوسقا سەكەمدەنٸپ, كەلٸپ تۇرعان باقتى ٶز قولىمەن قاعىپ تاستاپ وتىر. مۇنىسى ٶزدەرٸ ٷشٸن دە, قازاق ٷشٸن دە ٶكٸنٸشتٸ جاعداي.
ەلنيياز بەستەمٸر
2013 جىل, «اقيقات» جۋرنالى
