Almaty haiýanattar baǵynda sońǵy 10 jylda janýarlardyń úshten bir bóligi qyrylǵan
Jyl basynan beri Almaty haiýanattar baǵynda 20 janýar ólgen. Taǵy 12 haiýannyń jaǵdaiy múshkil. Keselge shaldyqqan janýarlardyń tizimi men diagnozy zoobaqtyń resmi saitynda jariialandy. Olardyń qatarynda sirek kezdesetin amýr jolbarysy, qasqyr, iavandyq makaka, kapibara men poni da bar. Kózdiń qarashyǵyndai qorǵalýy tiis ańdardyń jappai ólip jatqany, haiýandar arasynda aýrý-syrqaýdyń jiileýi, tóldeý túitkilderiniń kóbeiýi alańdatarlyq. Bulai jalǵasa berse, keler jyly 80 jyldyǵyn toilaityn zoobaq keshegi jaqsy atynan túbegeili airylatyn túri bar.
Gepard, kerik jáne ólekshinniń ólimi
Almaty zoobaǵy ańdardyń baǵy emes, soryna ainalǵandai. Kúni keshe ǵana Chita esimdi jalǵyz gepard óldi. Mamandardyń aitýynsha, jyrtqysh ań 3 jyldan beri aýyrǵan. Veterinarlar osy kúnge deiin onyń em-domyn jasap kelgen. Al qazannyń basynda Melman esimdi eki jasar kerik aram qatty. Zoobaq qyzmetkerleri janýardyń esh aýyrmaǵanyn, densaýlyǵynda kinárat bolmaǵanyn alǵa tartty. Haiýanattar baǵynyń baspasóz hatshysy Toqtar Áliev haiýandy kelgen qonaqtardyń nemese qyzmetkerlerdiń biri ádeii ýlaýy múmkin ekenin aitady. Keiinnen saraptama jumystary aiaqtalǵanda keriktiń ólimine mi isigi sebep bolǵan degen aqparat taratyldy. Ázirge haiýanattar baǵynyń tek 60 paiyzy ǵana beinebaqylaý kamerasymen jabdyqtalǵan. Arnaiy qurylǵynyń baqylaýyna alynbaǵan aýmaqtardaǵy janýarlardyń toryna bireý-mireý qaýipti zat laqtyryp ketse de, anyqtaý qiyn. Sondyqtan zoobaq aýmaǵyna bir aidyń ishinde qosymsha 120 kamera ortatylmaqshy. Alaida munymen haiýanatar baǵynyń jumysyna narazylyq tanytqan tabiǵat janashyrlarlarynyń kóńili ornyǵady degenge sený qiyn.
Buǵan deiin Almaty jurtshylyǵyn zoobaqtaǵy Quralai esimdi ólekshinniń ólimi shýlatqan bolatyn. 6 jasar ańnyń syrqaty 4 aiǵa sozylǵan. Onyń betin beri qaratý úshin haiýanattar baǵynyń basshylyǵy elimizdiń eń bilikti degen 12 veterinaryn jinady, Máskeý zoobaǵynyń bas dárigerin de aldyrtty. Tipti, janýardyń jaǵdaiy qiyndai bergen soń zoobaq direktory Qanat Kárimov baqsy-balgerlerdiń kómegine júgingen kórinedi. Ras-ótirigi beimálim, bul – saravan.kz portalyna anonimdi suhbat bergen zoobaq qyzmetkeriniń sózi. Shamasy, dárigerlerden qairan bolmaǵan soń, direktor myrza tylsym kúshterden nátije bolar dep oilasa kerek. Biraq pnevmoniiaǵa shaldyqqan Quralaidy eshkim qutqara almady. Máskeý zoobaǵynyń bas dárigeri Mihail Alshinetskii jolbarystyń rentgen sýretteri men analiz qorytyndylaryn qarap shyqqannan keiin haiýannyń janyn qinamai, evtanaziia jasaý durys dep keńes bergen. «Jolbarysty tolyq tekseristen ótkizgennen keiin jany qinalyp jatqanyna kózim jetti. Ábden azyp-tozyp, qur súiegi qalǵan. Tamaq salynǵan ydysy múldem túrtilmeidi. Tamaq ishpek túgili tynys alýǵa qinalady. Beti beri qaramaityny anyq edi. Sondyqtan mundai jaǵdaida evtanaziiadan basqa jol joq», – depti dáriger tekseristen soń. Alaida zoobaq basshylyǵy onyń sózine qulaq asa qoimaǵan.
Quralaidy emdeýge shaqyrtylǵan otandyq mal dárigerleriniń biri Kazakhstan Today portalynyń redaktsiiasyna joldaǵan hatynda haiýanattar baǵyndaǵy sol jaisyz oqiǵanyń mán-jaiyn jasyrmai aityp bergen bolatyn. «Biylǵy jyldyń naýryz aiynda meni veterinar retinde Almaty haiýanattar baǵyna jumysqa shaqyrdy. Ondaǵy maqsat – derti asqynǵan Quralai atty jolbarysqa meditsinalyq kómek kórsetý. Úi janýarlarymen jumys isteýde tájiribem mol bolǵandyqtan ári Qazaqstanda ǵana emes, Qyrǵyzstanda da jyrtqysh mysyqtuqymdastardy emdeý isimen ainalysyp júrgendikten meniń biliktiligime sengen bolar. Alaida Ivan Slivitskii degen bireý em-dom júrgizýge kedergi keltirip, óziniń nusqaýyn oryndaýdy talap etti. Veterinarlyq bilimi bolmasa da, eshkim onyń aqyl-keńesin suramasa da, jumysqa aralasa berdi. Óitkeni qamqorlyq keńesiniń ókimi boiynsha onyń emdeý isine qatysýy mindettelgen. Maǵan jáne zoobaq basshylyǵyna qysym kórsetilgendikten, jolbarystyń em-domy júiesiz, 3-4 kún úzilispen júrgizildi», – deidi veterinar. Munyń aqyry nege ákelip soqqany kópshilikke málim. Ólekshinniń ólimine eshkim asa tańǵala qoiǵan joq. Óitkeni oǵan deiin 8 jyl ishinde 6 qar barysy ólgen Almaty zoobaǵynyń «janýar jutqysh» degen ataǵy el arasynda keń tarap úlgergen.
Izi joǵalǵan ilbister
Jabaiy tabiǵatta óte sirek kezdesetin qar barysy (ilbis) – tuqymy quryp bara jatqan jyrtqysh ańdardyń biri. Ol negizinen Qazaqstan men Ortalyq Aziianyń taýly aimaqtarynda ǵana kezdesedi. Elimizdegi qar barysynyń sany beiresmi derekter boiynsha 200-ge de jetpeidi. Al sońǵy 8 jylda Almaty zoobaǵynyń dál osyndai 6 jyrtqyshty óltirip alýy – tabiǵat úshin orny tolmas shyǵyn.
Mekeme direktorynyń orynbasary Aǵybai Ájibaevtyń aitýynsha, qar barystary zoobaqqa Japoniia, Polsha, Frantsiia jáne Qyrǵyzstannan syiǵa tartylǵan. «Japoniiadan kelgen Maiia esimdi ilbis 2009 jyly ókpe qabynýynan, Polshadan ákelingen Artos 2008 jyly ózge aýrýdan mertikti. Frantsiiadan ákelingen Arilan atty urǵashy barys 2013 jyly óldi. Bizdiń zoobaqta úsh jyl ómir súrdi. Tuqymyn kóbeitý úshin qoldan kelgenin jasap kórdik, biraq nátijesiz. Al 2012 jyly Qyrǵyzstannan Lider men Pirat atty erkek barystar ákelindi. 2014 jyly ekeýi de mertikti: biri qarashada, ekinshisi shildede», – deidi Ájibaev.
Sondai-aq, haiýanattar baǵynda Snejanna atty urǵashy ilbis bolǵan. Ol da uzaq ómir súrmegen. Haiýanattar baǵy basshylyǵynyń aitýynsha, ilbisterdiń ólimine olar mekendegen aýmaqtyń tirshilik úshin qolaisyzdyǵy sebep bolǵan. «Haiýanattar baǵyndaǵy ilbister mekendeitin qorshaý kún túspeitin jerde ornalasqan. Bul jer ózenge jaqyn, iaǵni jyl on eki ai dymqyl bolyp turady. Onyń ústine, aǵashtardyń kóptiginen únemi kóleńke, kún túspeidi. Sonyń saldarynan qar barystary jappai ókpe dertine shaldyqqan», – dedi zoobaq direktorynyń orynbasary. Aǵybai Ájibaev barystarǵa qolaisyz jaǵdaidy mekemeniń burynǵy basshylary jasady degendi alǵa tartty. Haiýanattar baǵynyń basshylyq quramy 2010 jyly aýysqan. Al ilbisterge arnalǵan qorshaýlar oǵan deiin salyndy deidi ol.
Bul – barystar ólimine qatysty resmi pikir. El arasynda resmi emes pikirler men boljamdar da jeterlik. Ásirese, ilbisterdiń qaraqshylar qolynda ketkeni, olardyń baǵaly terisi kollektsionerlerdiń jeke toptamasyn tolyqtyrǵany jaily alypqashpa áńgime kóp. Qyzyl kitapqa engen ańnyń terisi «Iýrta» meiramhanasynda ilýli turǵanyn kórgenderdiń biri ony sýretke túsirip, áleýmettik jelige jariialaǵan soń bul másele tóńiregindegi daý tipti údedi. «Kók Tóbe» saiabaǵynyń direktory teriniń naǵyz ańdiki ekenin rastady. Onyń aitýynsha, bul – meiramhanaǵa tartylǵan syilyq. Alaida ony kim syilaǵanyn, qashan syilaǵanyn esine túsire almady. Áleýmettik jelide osy taqyrypty belsendi talqylaǵan blogerler ań terisi zoobaqta ólgen barystardyń biriniki bolýy múmkin dep boljady.
Bul pikir qoǵam tarapynan qarsylyqqa ushyrai qoiǵan joq. Kerisinshe, qýattaǵandar kóp. Tabiǵat qorǵaýshylarynyń aitýynsha, barystardyń ólimi zoobaq aýmaǵyna kóz tigip júrgenderdiń qasaqana uiymdastyrǵan isi bolýy ǵajap emes. Naýryz aiynda ekolog ári qoǵam qairatkeri Mels Eleýsizov ańdar arasynda aýrýdyń, ólimniń jiileýi haiýanattar baǵyn jekeshelendirý máselesi kóterilgen ýaqyttan bastaldy dedi. Onyń pikirin «Kókjailaýdy qorǵaimyz!» qozǵalysynyń belsendisi Abai Erekenov te qoldady. «Janýarlardyń aram qatý oqiǵasy jerdi basyp alǵysy keletin sheneýnikter men olardyń ústinen qaraityn adamdardyń qurǵan jospary. Birinshi qadam – zoobaq aýmaǵyn memleket menshiginen qala menshigine aýystyrý. Ekinshi qadam – qarjylandyrýdy qysqartý. Sodan soń biznes-jobalardy syltaýratý arqyly investorlardy kirgizip, jerdi túbegeili menshiktep almaq», – dedi ol.
Shý údei túsken soń, iske qala basshylyǵy aralasty. Almaty ákimi Baýyrjan Baibek zoobaqtyń memleket menshiginde qalatynyn, jeke qolǵa berilmeitinin kesip aitty. «Zoobaq eshqandai senimdi basqarýǵa berilmeidi, ol kommýnaldy menshikte bolady. Ondaǵy jaǵdai úshin jaýap beretin direktor bar. Metsenattardyń kómegi qabyldanady. Biraq, zoobaqty jekemenshikke berýge bolmaidy», – dep ákim mekemeni jekeshelendirý týraly alypqashpa áńgimelerge toqtaý saldy.
«Qaýipti aýrý kóbeise, zoobaqty japsyn!»
Qar barystarynyń iz-tússiz joǵalýyna bailanysty júrgizilgen zertteýlerden keiin janýarlardy kútimine durys kóńil bólmedi jáne olardyń qorshaýyn álemdik standarttar boiynsha jabdyqtamady dep aiyptalǵan zoobaq basshylyǵy synnyń astynda qaldy. Tekserýler nátijesinde sońǵy on jyl ishinde – 2005 jyl men 2015 jyl aralyǵynda Almaty zoobaǵyndaǵy janýarlardyń úshten bir bóligi qyrylǵany anyqtaldy. 2005 jyly haiýanattar baǵynda janýarlardyń 523 túri bolsa, 2015 jyly olardyń sany 345-ke deiin azaiǵan. Iaǵni, 178 túri joiylǵan. Sútqorektilerdiń túri 94-ten 74-ke kemise, qustardyń 100 túri izim-ǵaiym joǵalypty. Sondai-aq, 2005 pen 2015 jyl aralyǵynda baýyrymen jorǵalaýshylardyń – 24, balyqtardyń 31 túri kemigen. Bul qupiia derekter emes, Eýraziialyq aimaqtyq zoobaqtar men akvariýmdar qaýymdastyǵynyń saitynda jariialanǵan málimet.
2016 jyl Almaty haiýanattar baǵynyń tarihynda eń kóp janýarlar ólimi tirkelgen jyldardyń biri retinde saqtalary anyq. Almaty zoobaǵyna kómek kórsetý qorynyń qamqorlyq keńesiniń múshesi, zoobaq janýarlary jónindegi bilikti maman Angelina Kotenkonyń aitýynsha, jaǵdaidyń ýshyǵýyna mekeme basshylyǵyna Qanat Kárimovtyń taǵaiyndalýy sebep. Ol áýeli qamqorlyq keńesiniń múshelerine zoobaqqa kelýge tyiym salǵan. Mekeme jetekshisiniń júgensizdigi munymen aiaqtalmapty. «Biz onda janýarlardyń ómirine beijai qaramaityn kóp adammen birge top bolyp barǵan bolatynbyz. Janýarlardy chipteýdi qolǵa aldyq, ańdardyń kim kóringenge satylmaýyn qadaǵalap keldik. Haiýanattar baǵynda bolyp jatqan búgingi jaǵdailar týraly kópke deiin jaq ashqan joqpyz, endi úndemei qalýǵa bolmaidy. Chita atty gepardtyń ólimi kezdeisoq emes, qasaqana óltirý. Haiýannyń tabany ózinen-ózi synbaidy. Ol panleikopeniiaǵa qalai shaldyǵyp júr? Nege biz bul týraly qoǵamdyq qozǵalys ókilderi barǵanda ǵana estimiz? Bul sumdyq!» – deidi ashýǵa mingen Kotenko hanym. Janýarlardy qorǵaýshy bul alǵashqy jaǵdai emes ekenin, buǵan deiin kerik, kapibaralar men kiikter ólgenin eske saldy: «Kiikterdi zoobaqqa men bar kezde ákelgen bolatyn. Bir jyl ómir súrdi, kenet bireýi shoshyp óldi. Ol qystan aman shyqty, Jańa jyl merekesindegi otshashýlardan shoshyǵan joq. Aiaq astynan aram qatatyndai ony ne úrkitýi múmkin? Keriktiń ólimi de kúmándi. Bul janýardy ýmen óltirý múmkin emes, muny sizge kez kelgen maman rastap bere alady. Denesin jaraqattaityn birdeńe suǵyp almasa, kerik óle qoimaidy. Qazir zoobaqqa baryp, ondaǵy kerikterdi sanasańyz, kóbisin túgendei almaisyz», – deidi ol.
Qamqorlyq qorynyń múshesi zoobaqtaǵy keibir ańdardyń tiynǵa satylyp jatqanyna, sondai-aq, janýarlardyń jańa túri ákelinýine alańdaýly. «Jýyrda haiýanattar baǵyna gienalar ákelingenin estidim. Selektsiialyq jospar jasaǵan adam retinde, zoobaqqa qazir janýarlardy ákelýge bolmaitynyn eskertkim keledi. Týristik ortalyqqa ainalýy tiis nysan osylai qurdymǵa ketip bara jatqanyna bilik nege kóz jumyp otyr? Ólgen gepardty zoobaqqa jetkizilgen kúninen bastap bilemin. Bálkim tym kóńilshek shyǵarmyn, onyń tabany bólinip qaldy degen habar tóbemnen jai túsirgendei boldy. Onyń torly qorshaý ishinde ózdiginen jaraqattanýy múmkin emes. Adamnyń áreketi ekeni anyq», – deidi Angelina Kotenko. Sarapshynyń aitýynsha, zoobaq dárigerleri atap kórsetken panleikopeniia – asa qaýipti aýrý. «Eger mundai aýrýlar tirkelse, zoobaqty japsyn! Onda balalar barady emes pe? Juqpaly aýrý solarǵa juqsa she? Men kóshedegi janýarlardy qutqarýmen ainalysamyn, biraq olardyń birde-bireýiniń aǵzasynan ishekqurt tabylǵan emes. Veterinarlardyń qorytyndysy ras bolsa, bilikti mamandardyń qaraýyndaǵy gepard ishekqurt invaziiasyn qalai juqtyrǵan?», – dep narazylyǵyn jetkizdi maman.
«Eýropanyń ańdary Qazaqstandaǵy adamdardan jaqsy ómir súredi»
Taǵy bir alańdatarlyq jait, haiýanattar baǵyndaǵy keibir qus túrleri jumyrtqa basýdy, kei ańdar tóldeýdi qoiǵan. Zoobaqtan súiinshi habarlardan góri qaiǵyly oqiǵalar týraly habarlar jiirek taralady. Sondyqtan tabiǵat qorǵaýshylary keńestik zamannan qalǵan zoobaqtardan arylyp, janýarlar erekshe qorǵalatyn safari-parkterden úlgi alyp, adamǵa emes, ań-qustarǵa jaily jerlerdi oilastyrý qajettigin basa aitady. Almaty haiýanattar baǵynyń keleshegi úshin kúresip júrgen A.Kotenko ondaǵy júgensizdiktiń bári direktordyń salǵyrttyǵynan dep esepteidi. Eger zoobaqtaǵy kúdikti jaittar osylai jalǵasa beretin bolsa, Angelina hanym qamqorlyq keńesiniń atynan Memleket basshysyna hat jazatynyn málimdedi.
Alaida mekeme basshysy zoobaqta oryn alǵan keleńsiz jaǵdailar óziniń nemese qyzmetkerleriniń nemqurailylyǵynan boldy degen pikirdi joqqa shyǵardy. Direktordyń aitýynsha, haiýanattar baǵynda ólim-jitimniń, aýrýdyń kóbeiýine aýmaq pen qarjynyń azdyǵy sebep. Jýyrda janýarlardy qorǵaý taqyrybynda ótken konferentsiiada ol Almaty zoobaǵyndaǵy ańdarǵa jasalǵan qamqorlyqty batys elderimen salystyrdy: «Mysaly, Eýropada norma boiynsha, ár aq aiý úshin 700 sharshy metr bólinedi. Ekeý bolsa, kóbeiý jaǵdaiy qarastyrylyp, 2100 sharshy metr berilýi tiis. Sosyn onda qar saqtalatyn qurylǵy, teńizdegidei sý turady. Menińshe, Eýropada janýarlar Qazaqstandaǵy adamdardan jaqsyraq ómir súredi», – dep Kárimov túitkildiń bárin qarjylandyrý máselesine aparyp tiredi. Alaida janýarlarǵa qolaily jaǵdai jasaýǵa qarjy joq dep muń shaǵyp otyrǵan kásiporyn 80 jyldyqty toilaýǵa kelgende aianyp qalmaq emes. «Zoobaq kelesi jyly 80 jasqa tolady. Qala ákimshiligi bizge imidj kompaniia úshin 57 mln tenge bólip qoidy. Bizge qonaqtar kelgende, ózimizdiń logotip salynǵan fýtbolkalar, magnit tastar, kúntizbeler men qalamsaptarymyz bar bolady. Taǵy osy qarjyǵa mereitoiǵa arnalǵan konferentsiialar men kitap shyǵarýdy josparlaýdamyz», – deidi direktor. Demek, zoobaqqa qazir haiýandardyń halinen góri toidyń qamy mańyzdyraq bolyp tur.
Anar LEPESOVA
"Túrkistan" gazeti
