«Atyń shyqpasa – jer órte». Nemese qalanyń qaq ortasyna sabannan jasalǵan, boiy aspanmen talasqan tiinniń eskertkishin ornat.
Taiaýda Almaty qalasynda ashylyp, sol sátte áleýmettik jelilerdiń basty niýsmeikerine ainalǵan osy «óner nysanyna» qatysty oiymyzdy dál osylai, qysqa da nusqa qaiyryp, sózdi támamdaýǵa da bolar edi...
Ornatylar eskertkish ornatyldy. Oǵan ketken qarjy da bir, atylǵan oq ta bir, – keri qaitara almaisyń. Búkil el ý-shý bop qarsylyǵyn jasyrmai talqylap jatqanda únsiz qala almadyq. Sebebi dál osy máselege qatysty áleýmettik salmaǵy batpandai biraz saýal týyndaidy.
Birinshiden, nelikten qala biýdjetinen jalpy somasy 23 million teńge (ras, onyń 8 milliony jekeniki deidi) dál osy nysanǵa jumsalǵan? Jýan jińishkerip, jińishke úzilerdei kún keship jatqan shaqta dál osy somany basqa, budan anaǵurlym mańyzdy sharýalarǵa nege shyǵyndamasqa? Qazir qoǵamnyń kókiregi oiaý, kózi ashyq. Ásirese biýdjettiń shyǵyndaryna qatysty kez kelgen aqparatqa jurtshylyq erekshe yjdaǵattylyqpen qaraidy. Óitkeni biýdjet basqanyń emes, óziniń, iaǵni salyq tóleýshilerdiń qarjysy ekenin biledi. «Tiinniń lobbisteri» osy jaitty esten shyǵaryp alǵandai. Jaǵdaiy jaqsy bolsa, basqa máseleler entelep turmasa jurtshylyq ta bulai yzalanbas edi. Eń bolmasa qala biýdjeti emes, jeke kásipkerdiń aqshasy bolsashy... Bireýdiń qaltasynan shyqqan aqsha úshin bulai shýyldap otyrmaǵan bolar edik.
Osyndai dúdámal sheshim qabyldap jatqanda shendilerdiń ishinen «ái, osymyz qalai, halyq ne aitady?» deitin bir adamnyń tabylmaǵanyna nalisyń.
Ekinshiden, qazirgi zamanda qalany kórkeitýdiń nebir kreativti, tipti qarapaiym elge túsiniksiz bolsa da, mádeni qundylyǵy joǵary joldary bar. Álemdik tájiribede de tosyn mysaldar jetkilikti. Jańashyldyqqa, sonyń ishinde alǵashynda qorash kórinse de, keiin óz qoldaýshylaryn taýyp, laiyqty baǵasyn alatyn jobalarǵa jol ashyq bolýy tiis. Bálkim, flora men faýnanyń bir ókili retinde tiinniń de esh jazyǵy joq bolar, beinesi de sonshalyqty qubyjyq emes degendei. Qalaǵa sán berip jatsa, ornata bersin ǵoi, biraq nelikten dál osy joba aldymen kópshilikke usynylyp, keńinen talqylanbady? Internet damyǵan qazirgi zymyran zamanda osy (jáne basqa da) jobany talqyǵa salyp, jurtpen aqyldasý eshqandai da qiyndyq týǵyzbas edi ǵoi. Aǵattyq pa, álde qala turǵyndarynyń pikirin mise tutpai ma? Ákimderdi sailai almasa da, turǵyndar memleket qarjysynyń qaida jumsalatynyn qadaǵalaýǵa qaqyly ǵoi.
Úshinshiden, qoǵamdaǵy narazylyqtyń asqynyp, sharyqtaý shegine jetkeni sonshalyq – búginde biliktiń kez kelgen sheshimi men qadamyna qalyń jurtshylyq birjaqty kúmán jáne kúdikpen qaraityn bolǵan. Másele tiinde emes, másele – halyqtyń osyndai kóńil kúiinde. Tiin tyrnaǵynyń astynan kir izdeýdiń keregi joq, «qulannyń qasýyna – myltyqtyń basýy», onsyz da bilikti atarǵa oq taba almai otyrǵan synshyl qaýymǵa bul ózi jaqsy syltaý boldy. Áitpese qaida shashylmai jatqan aqsha, qaida ketpei jatqan biýdjet...
Tórtinshi sebeptiń kadrlyq, mansaptyq astary bar. Sońǵy kezderi, bizde shendilerdiń jumysyna baǵa bergende, onyń óz salasyndaǵy jetistikterine nemese aimaqtaǵy áleýmettik-ekonomikalyq kórsetkishterine emes, «álemniń jeti ǵajaiyby» bolmasa da, «aimaqtyń ǵajabyna» laiyqty qurylys nysandary aldymen eskeriletin bolyp júr. Aldyńǵy arba qaida júrse, sońǵy arba sonda barady, bul da joǵary jaqtan juqqan bir kesel siiaqty. Jurtty daýryqtyryp, kózdi aldaityn, eldi aldaityn áldebir ǵimarat nemese músin ornatý – «jumys istep jatyrmyn» degenge jaqsy.
Bul sebepterge septes basqa da jaittar bar.
Máselen, qazir aqparat pen piar salasynda ártúrli joramaldar aitylyp jatady. Sonyń ishinde sońǵy kezde qoǵamdyq sanaǵa birshama ornyǵyp qalǵan bir kózqaras bar. Iaǵni bizde kez kelgen eleń etkizer oqiǵany bilik halyq nazaryn qoǵamda bolyp jatqan budan da ótkir problemalardan basqa jaqqa aýdarý úshin oilap tabady-mys. «San timeske san tidi, taba-taba nan tidi», bir sátte ataǵy jer jaryp, álemge áigili bop ketken tiin músininiń paida bolýyna qatysty da týra osyndai dolbar aitylyp jatqany ras. Biraq óz basym oǵan senbeimin, halyqty aldandyra turady deitindei emes, tiin qazaqtyń tabiǵatyna sonshalyqty jaqyn janýar emes, tipti jyl ataýlarynyń ishinde de joq. «Túieniń jegeni – jantaq, tiinniń jegeni – jańǵaq» degen bertin kele paida bolǵan mátelden basqa dáneńe de taba almaisyz.
Biraq sheteldik art-haýstyq sáýletshi bul týraly bilmeitin shyǵar. Áitpese eskertkishtiń tanystyrylymynda qazirgi almatylyqtarǵa etene jaqyn janýarlar ishinde ol «egeýquiryqty» da atapty ǵoi. Eldiń nazaryn aýdarǵysy kelse, jurttyń soryna ainalǵan sol kemirgishti tańdamady eken? Eń bolmaǵanda qalada apattyq jaǵdai týǵyzyp otyrǵan egeýquiryqtardyń kózin qurtý taqyryby kóterilip, áleýmettik ári ekologiialyq mańyzy bar másele sóz bolar edi.
Qarap otyrsańyz, tóbesi kókke eki-aq eli jetpei turǵan naqty músin retinde tiin Qazaqstanda oryn alǵan úlken saiasattyń bir simvolyna ainalyp otyr. Bir installiatsiianyń 13 metrlik boiyna búgingi biliktiń barlyq qadir-qasieti syiyp tur. Onyń ishinde – qoǵam pikirin elemeý, «beker mal shashpaqtyq», sanaǵa syimas siýrrealizm, sáýlet óneriniń emes, saiasi piarǵa ainalǵan gigantomaniia, óner men mádeniet salasyndaǵy talǵamnyń tómendigi. Tiin eshteńe emes, Astanadan bastap, oblys, aýdan ortalyqtarynda kóńilge qonymsyz, tóbeden jai túskendei áser qaldyratyn shyǵarmashylyq jáne saiasi voliýntarizm men sýbektivizmniń «tamasha» monýmenttik úlgileri barshylyq emes pe?!
Talǵamsyzdyqtyń bir ushy «shetelde osyndai úlgi bar eken» dep, áiteýir, birdeńeni kóshirip ala qoiǵysh bas bilikke tiedi. Otandyq talanttar isteitin sharýa tappai sendelip júrgende, bizdikiler sheteldikterdi dáriptep qoimaidy. Áitpese qazaqtyń qai músinshisine jylqynyń ne túieniń installiatsiiasyn ornatýǵa ońtústik astananyń tórinen osyndai oryn berip jatyr?! «Aýyl itiniń quiryǵy qaiqy» deýshi edi, bizde bári kerisinshe.
Máseleniń qarjylyq jaǵy taǵy bar: tasbaqanyń aýzynan shóp alyp mashyqtanyp alǵan shendiler tiinniń aýzynan jyryp ta nápaqa taýyp jatqan joq dep kim aita alady?..
Menińshe, atalmysh tiin – jai ǵana músin emes. Ol – osy jyldar boiyna júzege asyp kele jatqan memlekettik saiasattyń naqty jemisi, mádeniet, sáýlet, óner salasynyń jetken jeri. Eger de osy iini qanbaǵan ikemsizdeý installiatsiiany biz dál osylai qabyldasaq (qoǵam solai qabyldasa!), onda bul músin las, birbetkei de bylǵanyshty saiasi koniýnktýra aralasqan mádeniettiń grotesktik, tragikomediialyq jarqyn beinesi retinde tura bersin. «Tobylǵy uialǵanynan qyzyl bolypty» deidi ǵoi, bálkim, almatylyq art-haýs úlgisiniń osy astaryn túsingen baz bireýlerdiń de betine qan júgire bastar...
P.S. Jalpy, «Ár eldiń salty basqa, itteri qara qasqa» dep atam qazaq jaidan-jai aitpaǵan ǵoi. Sheteldik maman keshegi sovet folklorynda orys aǵaiyn dál osy tiindi araqqa shamadan tys salynyp ketken adamdarǵa qatysty ashy mysqyl retinde teńeitininen beihabar bolar. Áitpese Almaty syndy arý qalanyń qaq tórinde oryn alyp, turǵyndarǵa jańasha, zaman talabyna sai kóńil kúi syilaýǵa laiyqty basqa da jan-janýar tabylmai qaldy deisiz be?
Ámirjan Qosanov,
"Jas Alash" gazeti
.jpg)