«اتىڭ شىقپاسا – جەر ٶرتە». نەمەسە قالانىڭ قاق ورتاسىنا ساباننان جاسالعان, بويى اسپانمەن تالاسقان تيٸننٸڭ ەسكەرتكٸشٸن ورنات.
تاياۋدا الماتى قالاسىندا اشىلىپ, سول سەتتە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸڭ باستى نيۋسمەيكەرٸنە اينالعان وسى «ٶنەر نىسانىنا» قاتىستى ويىمىزدى دەل وسىلاي, قىسقا دا نۇسقا قايىرىپ, سٶزدٸ تەمامداۋعا دا بولار ەدٸ...
ورناتىلار ەسكەرتكٸش ورناتىلدى. وعان كەتكەن قارجى دا بٸر, اتىلعان وق تا بٸر, – كەرٸ قايتارا المايسىڭ. بٷكٸل ەل ۋ-شۋ بوپ قارسىلىعىن جاسىرماي تالقىلاپ جاتقاندا ٷنسٸز قالا المادىق. سەبەبٸ دەل وسى مەسەلەگە قاتىستى ەلەۋمەتتٸك سالماعى باتپانداي بٸراز ساۋال تۋىندايدى.
بٸرٸنشٸدەن, نەلٸكتەن قالا بيۋدجەتٸنەن جالپى سوماسى 23 ميلليون تەڭگە (راس, ونىڭ 8 ميلليونى جەكەنٸكٸ دەيدٸ) دەل وسى نىسانعا جۇمسالعان? جۋان جٸڭٸشكەرٸپ, جٸڭٸشكە ٷزٸلەردەي كٷن كەشٸپ جاتقان شاقتا دەل وسى سومانى باسقا, بۇدان اناعۇرلىم ماڭىزدى شارۋالارعا نەگە شىعىنداماسقا? قازٸر قوعامنىڭ كٶكٸرەگٸ وياۋ, كٶزٸ اشىق. ەسٸرەسە بيۋدجەتتٸڭ شىعىندارىنا قاتىستى كەز كەلگەن اقپاراتقا جۇرتشىلىق ەرەكشە ىجداعاتتىلىقپەن قارايدى. ٶيتكەنٸ بيۋدجەت باسقانىڭ ەمەس, ٶزٸنٸڭ, ياعني سالىق تٶلەۋشٸلەردٸڭ قارجىسى ەكەنٸن بٸلەدٸ. «تيٸننٸڭ لوببيستەرٸ» وسى جايتتى ەستەن شىعارىپ العانداي. جاعدايى جاقسى بولسا, باسقا مەسەلەلەر ەنتەلەپ تۇرماسا جۇرتشىلىق تا بۇلاي ىزالانباس ەدٸ. ەڭ بولماسا قالا بيۋدجەتٸ ەمەس, جەكە كەسٸپكەردٸڭ اقشاسى بولساشى... بٸرەۋدٸڭ قالتاسىنان شىققان اقشا ٷشٸن بۇلاي شۋىلداپ وتىرماعان بولار ەدٸك.
وسىنداي دٷدەمال شەشٸم قابىلداپ جاتقاندا شەندٸلەردٸڭ ٸشٸنەن «ەي, وسىمىز قالاي, حالىق نە ايتادى?» دەيتٸن بٸر ادامنىڭ تابىلماعانىنا ناليسىڭ.
ەكٸنشٸدەن, قازٸرگٸ زاماندا قالانى كٶركەيتۋدٸڭ نەبٸر كرەاتيۆتٸ, تٸپتٸ قاراپايىم ەلگە تٷسٸنٸكسٸز بولسا دا, مەدەني قۇندىلىعى جوعارى جولدارى بار. ەلەمدٸك تەجٸريبەدە دە توسىن مىسالدار جەتكٸلٸكتٸ. جاڭاشىلدىققا, سونىڭ ٸشٸندە العاشىندا قوراش كٶرٸنسە دە, كەيٸن ٶز قولداۋشىلارىن تاۋىپ, لايىقتى باعاسىن الاتىن جوبالارعا جول اشىق بولۋى تيٸس. بەلكٸم, فلورا مەن فاۋنانىڭ بٸر ٶكٸلٸ رەتٸندە تيٸننٸڭ دە ەش جازىعى جوق بولار, بەينەسٸ دە سونشالىقتى قۇبىجىق ەمەس دەگەندەي. قالاعا سەن بەرٸپ جاتسا, ورناتا بەرسٸن عوي, بٸراق نەلٸكتەن دەل وسى جوبا الدىمەن كٶپشٸلٸككە ۇسىنىلىپ, كەڭٸنەن تالقىلانبادى? ينتەرنەت دامىعان قازٸرگٸ زىمىران زاماندا وسى (جەنە باسقا دا) جوبانى تالقىعا سالىپ, جۇرتپەن اقىلداسۋ ەشقانداي دا قيىندىق تۋعىزباس ەدٸ عوي. اعاتتىق پا, ەلدە قالا تۇرعىندارىنىڭ پٸكٸرٸن مٸسە تۇتپاي ما? ەكٸمدەردٸ سايلاي الماسا دا, تۇرعىندار مەملەكەت قارجىسىنىڭ قايدا جۇمسالاتىنىن قاداعالاۋعا قاقىلى عوي.
ٷشٸنشٸدەن, قوعامداعى نارازىلىقتىڭ اسقىنىپ, شارىقتاۋ شەگٸنە جەتكەنٸ سونشالىق – بٷگٸندە بيلٸكتٸڭ كەز كەلگەن شەشٸمٸ مەن قادامىنا قالىڭ جۇرتشىلىق بٸرجاقتى كٷمەن جەنە كٷدٸكپەن قارايتىن بولعان. مەسەلە تيٸندە ەمەس, مەسەلە – حالىقتىڭ وسىنداي كٶڭٸل كٷيٸندە. تيٸن تىرناعىنىڭ استىنان كٸر ٸزدەۋدٸڭ كەرەگٸ جوق, «قۇلاننىڭ قاسۋىنا – مىلتىقتىڭ باسۋى», ونسىز دا بيلٸكتٸ اتارعا وق تابا الماي وتىرعان سىنشىل قاۋىمعا بۇل ٶزٸ جاقسى سىلتاۋ بولدى. ەيتپەسە قايدا شاشىلماي جاتقان اقشا, قايدا كەتپەي جاتقان بيۋدجەت...
تٶرتٸنشٸ سەبەپتٸڭ كادرلىق, مانساپتىق استارى بار. سوڭعى كەزدەرٸ, بٸزدە شەندٸلەردٸڭ جۇمىسىنا باعا بەرگەندە, ونىڭ ٶز سالاسىنداعى جەتٸستٸكتەرٸنە نەمەسە ايماقتاعى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەرٸنە ەمەس, «ەلەمنٸڭ جەتٸ عاجايىبى» بولماسا دا, «ايماقتىڭ عاجابىنا» لايىقتى قۇرىلىس نىساندارى الدىمەن ەسكەرٸلەتٸن بولىپ جٷر. الدىڭعى اربا قايدا جٷرسە, سوڭعى اربا سوندا بارادى, بۇل دا جوعارى جاقتان جۇققان بٸر كەسەل سيياقتى. جۇرتتى داۋرىقتىرىپ, كٶزدٸ الدايتىن, ەلدٸ الدايتىن ەلدەبٸر عيمارات نەمەسە مٷسٸن ورناتۋ – «جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىن» دەگەنگە جاقسى.
بۇل سەبەپتەرگە سەپتەس باسقا دا جايتتار بار.
مەسەلەن, قازٸر اقپارات پەن پيار سالاسىندا ەرتٷرلٸ جورامالدار ايتىلىپ جاتادى. سونىڭ ٸشٸندە سوڭعى كەزدە قوعامدىق ساناعا بٸرشاما ورنىعىپ قالعان بٸر كٶزقاراس بار. ياعني بٸزدە كەز كەلگەن ەلەڭ ەتكٸزەر وقيعانى بيلٸك حالىق نازارىن قوعامدا بولىپ جاتقان بۇدان دا ٶتكٸر پروبلەمالاردان باسقا جاققا اۋدارۋ ٷشٸن ويلاپ تابادى-مىس. «سان تيمەسكە سان تيدٸ, تابا-تابا نان تيدٸ», بٸر سەتتە اتاعى جەر جارىپ, ەلەمگە ەيگٸلٸ بوپ كەتكەن تيٸن مٷسٸنٸنٸڭ پايدا بولۋىنا قاتىستى دا تۋرا وسىنداي دولبار ايتىلىپ جاتقانى راس. بٸراق ٶز باسىم وعان سەنبەيمٸن, حالىقتى الداندىرا تۇرادى دەيتٸندەي ەمەس, تيٸن قازاقتىڭ تابيعاتىنا سونشالىقتى جاقىن جانۋار ەمەس, تٸپتٸ جىل اتاۋلارىنىڭ ٸشٸندە دە جوق. «تٷيەنٸڭ جەگەنٸ – جانتاق, تيٸننٸڭ جەگەنٸ – جاڭعاق» دەگەن بەرتٸن كەلە پايدا بولعان مەتەلدەن باسقا دەنەڭە دە تابا المايسىز.
بٸراق شەتەلدٸك ارت-حاۋستىق سەۋلەتشٸ بۇل تۋرالى بٸلمەيتٸن شىعار. ەيتپەسە ەسكەرتكٸشتٸڭ تانىستىرىلىمىندا قازٸرگٸ الماتىلىقتارعا ەتەنە جاقىن جانۋارلار ٸشٸندە ول «ەگەۋقۇيرىقتى» دا اتاپتى عوي. ەلدٸڭ نازارىن اۋدارعىسى كەلسە, جۇرتتىڭ سورىنا اينالعان سول كەمٸرگٸشتٸ تاڭدامادى ەكەن? ەڭ بولماعاندا قالادا اپاتتىق جاعداي تۋعىزىپ وتىرعان ەگەۋقۇيرىقتاردىڭ كٶزٸن قۇرتۋ تاقىرىبى كٶتەرٸلٸپ, ەلەۋمەتتٸك ەرٸ ەكولوگييالىق ماڭىزى بار مەسەلە سٶز بولار ەدٸ.
قاراپ وتىرساڭىز, تٶبەسٸ كٶككە ەكٸ-اق ەلٸ جەتپەي تۇرعان ناقتى مٷسٸن رەتٸندە تيٸن قازاقستاندا ورىن العان ٷلكەن ساياساتتىڭ بٸر سيمۆولىنا اينالىپ وتىر. بٸر ينستاللياتسييانىڭ 13 مەترلٸك بويىنا بٷگٸنگٸ بيلٸكتٸڭ بارلىق قادٸر-قاسيەتٸ سىيىپ تۇر. ونىڭ ٸشٸندە – قوعام پٸكٸرٸن ەلەمەۋ, «بەكەر مال شاشپاقتىق», ساناعا سىيماس سيۋررەاليزم, سەۋلەت ٶنەرٸنٸڭ ەمەس, ساياسي پيارعا اينالعان گيگانتومانييا, ٶنەر مەن مەدەنيەت سالاسىنداعى تالعامنىڭ تٶمەندٸگٸ. تيٸن ەشتەڭە ەمەس, استانادان باستاپ, وبلىس, اۋدان ورتالىقتارىندا كٶڭٸلگە قونىمسىز, تٶبەدەن جاي تٷسكەندەي ەسەر قالدىراتىن شىعارماشىلىق جەنە ساياسي ۆوليۋنتاريزم مەن سۋبەكتيۆيزمنٸڭ «تاماشا» مونۋمەنتتٸك ٷلگٸلەرٸ بارشىلىق ەمەس پە?!
تالعامسىزدىقتىڭ بٸر ۇشى «شەتەلدە وسىنداي ٷلگٸ بار ەكەن» دەپ, ەيتەۋٸر, بٸردەڭەنٸ كٶشٸرٸپ الا قويعىش باس بيلٸككە تيەدٸ. وتاندىق تالانتتار ٸستەيتٸن شارۋا تاپپاي سەندەلٸپ جٷرگەندە, بٸزدٸكٸلەر شەتەلدٸكتەردٸ دەرٸپتەپ قويمايدى. ەيتپەسە قازاقتىڭ قاي مٷسٸنشٸسٸنە جىلقىنىڭ نە تٷيەنٸڭ ينستاللياتسيياسىن ورناتۋعا وڭتٷستٸك استانانىڭ تٶرٸنەن وسىنداي ورىن بەرٸپ جاتىر?! «اۋىل يتٸنٸڭ قۇيرىعى قايقى» دەۋشٸ ەدٸ, بٸزدە بەرٸ كەرٸسٸنشە.
مەسەلەنٸڭ قارجىلىق جاعى تاعى بار: تاسباقانىڭ اۋزىنان شٶپ الىپ ماشىقتانىپ العان شەندٸلەر تيٸننٸڭ اۋزىنان جىرىپ تا نەپاقا تاۋىپ جاتقان جوق دەپ كٸم ايتا الادى?..
مەنٸڭشە, اتالمىش تيٸن – جاي عانا مٷسٸن ەمەس. ول – وسى جىلدار بويىنا جٷزەگە اسىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ ناقتى جەمٸسٸ, مەدەنيەت, سەۋلەت, ٶنەر سالاسىنىڭ جەتكەن جەرٸ. ەگەر دە وسى يٸنٸ قانباعان يكەمسٸزدەۋ ينستاللياتسييانى بٸز دەل وسىلاي قابىلداساق (قوعام سولاي قابىلداسا!), وندا بۇل مٷسٸن لاس, بٸربەتكەي دە بىلعانىشتى ساياسي كونيۋنكتۋرا ارالاسقان مەدەنيەتتٸڭ گروتەسكتٸك, تراگيكومەدييالىق جارقىن بەينەسٸ رەتٸندە تۇرا بەرسٸن. «توبىلعى ۇيالعانىنان قىزىل بولىپتى» دەيدٸ عوي, بەلكٸم, الماتىلىق ارت-حاۋس ٷلگٸسٸنٸڭ وسى استارىن تٷسٸنگەن باز بٸرەۋلەردٸڭ دە بەتٸنە قان جٷگٸرە باستار...
P.S. جالپى, «ەر ەلدٸڭ سالتى باسقا, يتتەرٸ قارا قاسقا» دەپ اتام قازاق جايدان-جاي ايتپاعان عوي. شەتەلدٸك مامان كەشەگٸ سوۆەت فولكلورىندا ورىس اعايىن دەل وسى تيٸندٸ اراققا شامادان تىس سالىنىپ كەتكەن ادامدارعا قاتىستى اششى مىسقىل رەتٸندە تەڭەيتٸنٸنەن بەيحابار بولار. ەيتپەسە الماتى سىندى ارۋ قالانىڭ قاق تٶرٸندە ورىن الىپ, تۇرعىندارعا جاڭاشا, زامان تالابىنا ساي كٶڭٸل كٷي سىيلاۋعا لايىقتى باسقا دا جان-جانۋار تابىلماي قالدى دەيسٸز بە?
ەمٸرجان قوسانوۆ,
"جاس الاش" گازەتٸ
.jpg)