Aqyn, ádebiettanýshy, zertteýshi Ámirhan Balqybektiń aramyzdan ketkenine de jyldan asypty. Mamyr aiynyń 19 kúni týǵan kúni de ótti. O dúnielik bolǵan qalamgerlermen óz murasy negizinde suhbat uiymdastyrý úrdisi burynnan bar. Biz osy dástúrdi ustana otyryp, aqynnyń jaqynda «Dástúr» baspasynan jaryq kórgen «Aqyn apologiiasy» kitaby boiynsha suraq-jaýap túzip kórgen edik.
- Ábeke, sizdiń ádebiet álemine kelýińizge atańyzdyń, ákeńizdiń yqpaly zor boldy desedi. Osy jaittyń basyn ashyp aityp berińizshi.
- Tilim bertinge deiin, jasym tórt-beske kelgenshe shyqpai júripti. Sekpil bet nemeresine peiili ynty-shyntysymen qulaǵan qasietińnen ainalaiyn sary atam sonda yrymdap itaiaqtan sý ishkizgen kórinedi. Balalyq shaqtyń osy bir áserli sáti keiin óleńge ainalǵan. Jyrlaýǵa ózge taqyryp tappaǵandai, aqynnyń balalyq shaǵynda itaiaqtan sý ishkendigin óleń qylyp jatýy búgingi kún oi-sarasymen qaraǵanda kúlkili kórinýi múmkin, biraq jan-dúniesi, júris-turysy yrym men nanymnan turatyn baǵzy kóshpeli úshin bul eshqandai da búirekten siraq shyǵarar oǵash qylyq emes-ti. Maǵan, búgingi qalalyqqa, til qadiri, sóz kiesine jaryq dúniede dál kóshpeli túrkilerdei jaýapkershilikpen qaraǵan halyq arǵy-bergi tarihta bolmaǵandai seziledi. Aqyn sóz oinatýdy ǵana emes, árbir sózdiń ishki máni men tarihi mazmunyn da bilýge tiis.
Men on eki-on úshte edim. Jan ákem qasymda bolatyn. Juldyzdar jaiynda bastalǵan áńgimemiz aqyryndap sóz ónerine oiysqan.
– Balam, – dedi ákem, – men osynsha qyrýar dúnieni bekerden-beker jinap jatqan joqpyn. Bir armanym bar. Saǵan anasynyń Onore Balzagyna jasaǵan jaǵdaiynan da artyq jaǵdai jasasam (anasy Balzakqa birneshe jyl demeýshi bolǵan), ádebietpen erkin ainalysýyńa múmkindik bersem deimin. Jiyrma bes pen otyz bestiń arasynda, on jyl boiy eshteńeden tarshylyq kórmeitin bolasyń, al osy ýaqytta eshteńe shyǵara almasań, ózińnen kór.
Iá, ol kezde ákemniń maǵan tek on jyl emes, jiyrma jylǵa bolsa da demeýshi bolýǵa qarjylyq múmkindigi bar edi. Ras, ǵumyr boiy jiǵan dúniesi Keńes odaǵy ydyraǵan almaǵaiyp tusta mardymsyz ǵana tiyn-tebenge ainalyp qalǵany bolmasa. Ákem ekeýmiz Balzak pen anasy týraly sol bir áńgimege sodan keiin, men jiyrma beske tolǵanda da, eki on besti túgendegende de qaita ainalyp soqqan joqpyz. Biraq, men úshin ákemniń sondai armanynyń bolǵanynyń ózi de zor demeý, úlken maqtanysh edi. Eń bastysy, men ákemniń ózge ákelerge uqsamaitynyn biletinmin-di. Maǵan sol da jetetin. Ókinsem tek bir-aq nársege, ákemniń Balzaktan da myqty, Balzaktan da qarymdy qalamgerdi tárbielep shyǵaramyn degen arman-muratynyń iske aspaǵanyna ǵana ókinemin.
Ákem kitapqumar adam. Sodan bolar, bizdiń úidiń kitaphanasyn aýyldyq jerdegi bir otbasy úshin úp-úlken, qory mol kitaphana dep aitýǵa ábden bolatyn sekildi. Árine, salystyrmaly túrde alǵanda. Ákemniń jinaǵany, negizinen, qazaqsha, ózbekshe kitaptar. Omar Haiiam rýbailarynyń úsh tildegi jinaǵy da osy kitaphananyń sóresinen oryn tepken. Tipti, ara-tura kim ákelgeni belgisiz, ýrdý-hindi tilderindegi kitaptar da kezdesip qalatyny bar. Keide «qarapaiym diqanǵa osynyń bári nege kerek boldy eken?» degen de oiǵa qalasyń. Asyly, bizden, balalarynan úmit kútken bolsa kerek.
- Degenmen, sóz ónerine yntyqtyǵyńyz ákeńizdiń yqpalynan ǵana emes, arǵy-bergi qazaqtyń da sózdi syilaǵanynan, sóite tura, sóz ustaǵan jandardy onsha qadirlei qoimaǵandyǵynan da shyǵar...
- Men ózimniń Mahambettiń basyn alǵan, Abaidy soqqyǵa jyqqan halyqtyń ókili ekenimdi jaqsy bilemin. Aqan seridei jany sulý perzentin ǵumyrynyń sońynda jalǵyzdyqtyń arqanymen bailap, Birjan saldai sańlaq ulyn bileginen qyl buraýmen shandyǵan da meniń halqym bolatyn. Asyly, bizge aqynǵa degen kózqarasty kóne grekterden úirený kerek-aý. Olar Gomerdi, onyń qiialyn ǵana moiyndap qoiǵan joq, keiipkerlerin de moiyndady. Kóne grek aqyndary on eki erlik jasap, taǵdyrdyń talqysynan súrinbei ótken Gerakldai ajaldy pendege Qudailardyń sanatynan oiyp oryn alyp berdi. Eshbir grek óz aqyndaryna «bularyń qate ǵoi, bularyń kúpirshilik qoi» degen joq. Al bizde she? Bir aqynnyń jan dúniesin, onda bolyp jatqan izdenis-terbelisterin túisine, túsine alamyz ba? «Ár adam – bir álem».
Qudaidyń bir aty ar bolsa, ádebiet – sol ardyń isi. «Óleńge árkimniń-aq bar talasy» dep uly Abai aitqanymen, Qudaidyń jerdegi sharýasymen ekiniń biriniń ainalysa berýge quqysy joq. Ishki daiyndyǵy, rýhy da jetpeidi. O bastaǵy kóterer týy Aspani bolǵanymen, poeziia jáne Aqyn saiasattan, qoǵamnyń ómirinen, ortanyń áserinen eshqashan beitarap qala almaq emes. Átteń, bizdiń qazaqy túsinigimizge adamdy, onyń jan dúniesin zertteýdiń psihoanalizdik ádisteri áli sińise qoiǵan joq. Bolmasa, aty dardai talai ádebietshi aǵalarymyzdyń syrty bútin, ishi tútin jan dúniesin jalańashtap berýge bolar edi.
- Qataldaý aityp otyrǵan joqsyz ba?
- Jalpy, qazaq ádebietinde shý shyǵaryp, oqyrman súiispenshiligine bólengen shyǵarmalardyń deni – jelisin halqymyzdyń ótken tarihynan tartatyn shyǵarmalar. Ótkendi jazǵan durys shyǵar, biraq sol ótkenimiz búgingi kúnmen jeń ushynan jalǵasyp turýy tiistigin jazýshylarymyz jadynan shyǵaryp aldy. Bolmasa, keshegi dalany jazyp júrip, búgingi qalada sol qazaǵyna mola qazylyp jatqandyǵyn ishtei sezbedi emes, sezdi. Ádebiet – rýhani maidan alańy. Rýhyń myqty bolmasa, tániń, jan-júikeń taiaq jeidi. Bul jaǵynan alǵanda ádebietshi de sportshy sekildi, jaqsy kórsetkish baiqatýǵa tyrysady. Biraq sportshyǵa jaqsy kórsetkish baiqatamyn dep tánge esirtki egý qanshalyqty ziian bolsa, ádebietshige de jalǵan elikteý-solyqtaýdyń tiimsizdigi sonshalyqty aiqyn. Bizdiń keibir jazýshymyz adamzatqa, qala berdi, óz halqyna berer eshqandai ideiasy bolmasa da, ádebiet degen kieniń jaǵasyna jarmasýyn áli qoiar emes.
- Degenmen, tym úmitsizdik tanyta berý de durys emes qoi...
- Jiyrmasynshy ǵasyrdaǵy uly qazaq aqyny Jumeken Nájimedenov jyr jinaǵyn «Meniń topyraǵym» dep atady. Ómirden topyraǵynyń tileýin tilep ótti. Esh kúmán joq, topyraǵymyz aman bolsa, topyraǵynyń tileýin tilep, tynysyn jyrlap ótetin áli talai-talai talantty tabiǵi aqyndardy dúniege keltiredi.
Biz ádebietke endi-endi kelip jatqan jastardy maqtaýǵa, tipti madaqtaýǵa daǵdylanyp bara jatqandaimyz. Búgingi poeziia ósip ketti dep aýyz toltyra aitamyz, biraq qalai óskenin taratyp aityp jatqanymyz jáne shamaly. Esesine, ádebietti en jailaý qylýǵa yntyq borkemik jastar qaptaýly. Asyly, ońdy-soldy úlestire beretindei emes, jastarǵa «avans» berýdiń de belgili bir shegi bolsa kerek-ti. Biz jastarymyzdy orynsyz maqtaý arqyly poeziiamyzdyń bolashaqqa tartar tamyryna balta shaýyp jatqan joqpyz ba?
Qazirgi aqyndar istiń emes, qur sózdiń aqyndary bolyp bara jatqan sekildi. Bilemiz ǵoi, Rasýl aitatyn támsildegidei, imam Shámil sekildi bireý shyǵyp, bir syǵyp alsa, kóbisiniń óleńdi qoiyp ketetindigi de anyq. Silkilep alatyn adam joq, sóz tegin bolǵan soń osylai jón-josyqsyz sairaidy kelip.
- Al oqyrman she? Qalamgerge joǵary talap qoiady ekenbiz, oqyrman da sol talapqa sai bolýǵa tiis emes pe?
- Qazaq jazýshysy ózine Keńes úkimeti tusyndaǵy jetpis jylda salaýatty oqyrman daiyndai almady. Qazaq kitapqumarlyǵy stihiialyq yńǵaidaǵy baiansyz kitapqumarlyq bolyp shyqty. Bálkim, naýqanshyldyq sipattaǵy kitapqumarlyq edi desek te qatelespeitin shyǵarmyz. Menińshe, oqyrman azaiǵan joq. Súzgiden, dálirek aitqanda, aýytqymaly sandyq kórsetkishten turaqty sapalyq deńgeige ótip jatyr. Keshegi keńes dáýirinde kitap bir qabyrǵany tutas alyp turatyn putqa ainalyp kete jazdap edi. Qazirgi oqyrman ondai asyrasilteýshilikten ada, esesine suranysy da shynaiy.
- Kóshim han týraly úlken dúnie jazýǵa talaptanyp júrgenińizdi qulaǵymyz shalyp edi...
- Iá, maqalanyń shyraiyn keltirý úshin birde sondai bir oidy sóz arasyna qystyryp jibergenim bar-dy. Maǵan Kóshim han zeńbirek pen myltyqqa qarsy jalań qylyshpen shapqan baiyrǵy úndisterdiń kósemi sekildi kórinedi. Muhittyń arǵy jaǵyndaǵy qurlyqtan, bes-alty ǵasyrdyń tereńinen sulbasyn áreń-áreń ańǵaramyn. Men qazaqpyn ǵoi, jazylmaǵan mindetterim kóp. Sheńberden shyǵýǵa tyrysýym kerek ekenin ózim de bilemin. Biraq oǵan shamam kele me?
- Sheńberden shyǵýǵa ne kedergi? Ne jáne kim alańdatyp júr?
- Shynymdy aitsam, meni tiri zamandastarym emes, rýhqa ainalǵan dostarymnyń maǵan degen kózqarasy kóbirek alańdatady. Olar men jazýǵa tiis nárseniń bárin jazyp ketken sekildi. Maǵan túk qaldyrmaǵandai. Men tirshilik-nápaqamdy tek maqala jazýmen taýyp kele jatqanymdy eshqashan umytqan emespin. Biraq, ishimde sebebi belgisiz áldebir qulazý júrip jatyr. Sebebin bile almai dalmyn.
Daiyndaǵan Esei Jeńisuly
2015 jyl
Derekózi: oinet.kz
