اقىن, ەدەبيەتتانۋشى, زەرتتەۋشٸ ەمٸرحان بالقىبەكتٸڭ ارامىزدان كەتكەنٸنە دە جىلدان اسىپتى. مامىر ايىنىڭ 19 كٷنٸ تۋعان كٷنٸ دە ٶتتٸ. و دٷنيەلٸك بولعان قالامگەرلەرمەن ٶز مۇراسى نەگٸزٸندە سۇحبات ۇيىمداستىرۋ ٷردٸسٸ بۇرىننان بار. بٸز وسى دەستٷردٸ ۇستانا وتىرىپ, اقىننىڭ جاقىندا «دەستٷر» باسپاسىنان جارىق كٶرگەن «اقىن اپولوگيياسى» كٸتابى بويىنشا سۇراق-جاۋاپ تٷزٸپ كٶرگەن ەدٸك.
- ەبەكە, سٸزدٸڭ ەدەبيەت ەلەمٸنە كەلۋٸڭٸزگە اتاڭىزدىڭ, ەكەڭٸزدٸڭ ىقپالى زور بولدى دەسەدٸ. وسى جايتتىڭ باسىن اشىپ ايتىپ بەرٸڭٸزشٸ.
- تٸلٸم بەرتٸنگە دەيٸن, جاسىم تٶرت-بەسكە كەلگەنشە شىقپاي جٷرٸپتٸ. سەكپٸل بەت نەمەرەسٸنە پەيٸلٸ ىنتى-شىنتىسىمەن قۇلاعان قاسيەتٸڭنەن اينالايىن سارى اتام سوندا ىرىمداپ يتاياقتان سۋ ٸشكٸزگەن كٶرٸنەدٸ. بالالىق شاقتىڭ وسى بٸر ەسەرلٸ سەتٸ كەيٸن ٶلەڭگە اينالعان. جىرلاۋعا ٶزگە تاقىرىپ تاپپاعانداي, اقىننىڭ بالالىق شاعىندا يتاياقتان سۋ ٸشكەندٸگٸن ٶلەڭ قىلىپ جاتۋى بٷگٸنگٸ كٷن وي-ساراسىمەن قاراعاندا كٷلكٸلٸ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن, بٸراق جان-دٷنيەسٸ, جٷرٸس-تۇرىسى ىرىم مەن نانىمنان تۇراتىن باعزى كٶشپەلٸ ٷشٸن بۇل ەشقانداي دا بٷيرەكتەن سيراق شىعارار وعاش قىلىق ەمەس-تٸ. ماعان, بٷگٸنگٸ قالالىققا, تٸل قادٸرٸ, سٶز كيەسٸنە جارىق دٷنيەدە دەل كٶشپەلٸ تٷركٸلەردەي جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراعان حالىق ارعى-بەرگٸ تاريحتا بولماعانداي سەزٸلەدٸ. اقىن سٶز ويناتۋدى عانا ەمەس, ەربٸر سٶزدٸڭ ٸشكٸ مەنٸ مەن تاريحي مازمۇنىن دا بٸلۋگە تيٸس.
مەن ون ەكٸ-ون ٷشتە ەدٸم. جان ەكەم قاسىمدا بولاتىن. جۇلدىزدار جايىندا باستالعان ەڭگٸمەمٸز اقىرىنداپ سٶز ٶنەرٸنە ويىسقان.
– بالام, – دەدٸ ەكەم, – مەن وسىنشا قىرۋار دٷنيەنٸ بەكەردەن-بەكەر جيناپ جاتقان جوقپىن. بٸر ارمانىم بار. ساعان اناسىنىڭ ونورە بالزاگىنا جاساعان جاعدايىنان دا ارتىق جاعداي جاساسام (اناسى بالزاكقا بٸرنەشە جىل دەمەۋشٸ بولعان), ەدەبيەتپەن ەركٸن اينالىسۋىڭا مٷمكٸندٸك بەرسەم دەيمٸن. جيىرما بەس پەن وتىز بەستٸڭ اراسىندا, ون جىل بويى ەشتەڭەدەن تارشىلىق كٶرمەيتٸن بولاسىڭ, ال وسى ۋاقىتتا ەشتەڭە شىعارا الماساڭ, ٶزٸڭنەن كٶر.
يە, ول كەزدە ەكەمنٸڭ ماعان تەك ون جىل ەمەس, جيىرما جىلعا بولسا دا دەمەۋشٸ بولۋعا قارجىلىق مٷمكٸندٸگٸ بار ەدٸ. راس, عۇمىر بويى جيعان دٷنيەسٸ كەڭەس وداعى ىدىراعان الماعايىپ تۇستا ماردىمسىز عانا تيىن-تەبەنگە اينالىپ قالعانى بولماسا. ەكەم ەكەۋمٸز بالزاك پەن اناسى تۋرالى سول بٸر ەڭگٸمەگە سودان كەيٸن, مەن جيىرما بەسكە تولعاندا دا, ەكٸ ون بەستٸ تٷگەندەگەندە دە قايتا اينالىپ سوققان جوقپىز. بٸراق, مەن ٷشٸن ەكەمنٸڭ سونداي ارمانىنىڭ بولعانىنىڭ ٶزٸ دە زور دەمەۋ, ٷلكەن ماقتانىش ەدٸ. ەڭ باستىسى, مەن ەكەمنٸڭ ٶزگە ەكەلەرگە ۇقسامايتىنىن بٸلەتٸنمٸن-دٸ. ماعان سول دا جەتەتٸن. ٶكٸنسەم تەك بٸر-اق نەرسەگە, ەكەمنٸڭ بالزاكتان دا مىقتى, بالزاكتان دا قارىمدى قالامگەردٸ تەربيەلەپ شىعارامىن دەگەن ارمان-مۇراتىنىڭ ٸسكە اسپاعانىنا عانا ٶكٸنەمٸن.
ەكەم كٸتاپقۇمار ادام. سودان بولار, بٸزدٸڭ ٷيدٸڭ كٸتاپحاناسىن اۋىلدىق جەردەگٸ بٸر وتباسى ٷشٸن ٷپ-ٷلكەن, قورى مول كٸتاپحانا دەپ ايتۋعا ەبدەن بولاتىن سەكٸلدٸ. ەرينە, سالىستىرمالى تٷردە العاندا. ەكەمنٸڭ جيناعانى, نەگٸزٸنەن, قازاقشا, ٶزبەكشە كٸتاپتار. ومار حاييام رۋبايلارىنىڭ ٷش تٸلدەگٸ جيناعى دا وسى كٸتاپحانانىڭ سٶرەسٸنەن ورىن تەپكەن. تٸپتٸ, ارا-تۇرا كٸم ەكەلگەنٸ بەلگٸسٸز, ۋردۋ-حيندي تٸلدەرٸندەگٸ كٸتاپتار دا كەزدەسٸپ قالاتىنى بار. كەيدە «قاراپايىم ديقانعا وسىنىڭ بەرٸ نەگە كەرەك بولدى ەكەن?» دەگەن دە ويعا قالاسىڭ. اسىلى, بٸزدەن, بالالارىنان ٷمٸت كٷتكەن بولسا كەرەك.
- دەگەنمەن, سٶز ٶنەرٸنە ىنتىقتىعىڭىز ەكەڭٸزدٸڭ ىقپالىنان عانا ەمەس, ارعى-بەرگٸ قازاقتىڭ دا سٶزدٸ سىيلاعانىنان, سٶيتە تۇرا, سٶز ۇستاعان جانداردى ونشا قادٸرلەي قويماعاندىعىنان دا شىعار...
- مەن ٶزٸمنٸڭ ماحامبەتتٸڭ باسىن العان, ابايدى سوققىعا جىققان حالىقتىڭ ٶكٸلٸ ەكەنٸمدٸ جاقسى بٸلەمٸن. اقان سەرٸدەي جانى سۇلۋ پەرزەنتٸن عۇمىرىنىڭ سوڭىندا جالعىزدىقتىڭ ارقانىمەن بايلاپ, بٸرجان سالداي ساڭلاق ۇلىن بٸلەگٸنەن قىل بۇراۋمەن شاندىعان دا مەنٸڭ حالقىم بولاتىن. اسىلى, بٸزگە اقىنعا دەگەن كٶزقاراستى كٶنە گرەكتەردەن ٷيرەنۋ كەرەك-اۋ. ولار گومەردٸ, ونىڭ قييالىن عانا مويىنداپ قويعان جوق, كەيٸپكەرلەرٸن دە مويىندادى. كٶنە گرەك اقىندارى ون ەكٸ ەرلٸك جاساپ, تاعدىردىڭ تالقىسىنان سٷرٸنبەي ٶتكەن گەراكلداي اجالدى پەندەگە قۇدايلاردىڭ ساناتىنان ويىپ ورىن الىپ بەردٸ. ەشبٸر گرەك ٶز اقىندارىنا «بۇلارىڭ قاتە عوي, بۇلارىڭ كٷپٸرشٸلٸك قوي» دەگەن جوق. ال بٸزدە شە? بٸر اقىننىڭ جان دٷنيەسٸن, وندا بولىپ جاتقان ٸزدەنٸس-تەربەلٸستەرٸن تٷيسٸنە, تٷسٸنە الامىز با? «ەر ادام – بٸر ەلەم».
قۇدايدىڭ بٸر اتى ار بولسا, ەدەبيەت – سول اردىڭ ٸسٸ. «ٶلەڭگە ەركٸمنٸڭ-اق بار تالاسى» دەپ ۇلى اباي ايتقانىمەن, قۇدايدىڭ جەردەگٸ شارۋاسىمەن ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ اينالىسا بەرۋگە قۇقىسى جوق. ٸشكٸ دايىندىعى, رۋحى دا جەتپەيدٸ. و باستاعى كٶتەرەر تۋى اسپاني بولعانىمەن, پوەزييا جەنە اقىن ساياساتتان, قوعامنىڭ ٶمٸرٸنەن, ورتانىڭ ەسەرٸنەن ەشقاشان بەيتاراپ قالا الماق ەمەس. ەتتەڭ, بٸزدٸڭ قازاقى تٷسٸنٸگٸمٸزگە ادامدى, ونىڭ جان دٷنيەسٸن زەرتتەۋدٸڭ پسيحواناليزدٸك ەدٸستەرٸ ەلٸ سٸڭٸسە قويعان جوق. بولماسا, اتى دارداي تالاي ەدەبيەتشٸ اعالارىمىزدىڭ سىرتى بٷتٸن, ٸشٸ تٷتٸن جان دٷنيەسٸن جالاڭاشتاپ بەرۋگە بولار ەدٸ.
- قاتالداۋ ايتىپ وتىرعان جوقسىز با?
- جالپى, قازاق ەدەبيەتٸندە شۋ شىعارىپ, وقىرمان سٷيٸسپەنشٸلٸگٸنە بٶلەنگەن شىعارمالاردىڭ دەنٸ – جەلٸسٸن حالقىمىزدىڭ ٶتكەن تاريحىنان تارتاتىن شىعارمالار. ٶتكەندٸ جازعان دۇرىس شىعار, بٸراق سول ٶتكەنٸمٸز بٷگٸنگٸ كٷنمەن جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ تۇرۋى تيٸستٸگٸن جازۋشىلارىمىز جادىنان شىعارىپ الدى. بولماسا, كەشەگٸ دالانى جازىپ جٷرٸپ, بٷگٸنگٸ قالادا سول قازاعىنا مولا قازىلىپ جاتقاندىعىن ٸشتەي سەزبەدٸ ەمەس, سەزدٸ. ەدەبيەت – رۋحاني مايدان الاڭى. رۋحىڭ مىقتى بولماسا, تەنٸڭ, جان-جٷيكەڭ تاياق جەيدٸ. بۇل جاعىنان العاندا ەدەبيەتشٸ دە سپورتشى سەكٸلدٸ, جاقسى كٶرسەتكٸش بايقاتۋعا تىرىسادى. بٸراق سپورتشىعا جاقسى كٶرسەتكٸش بايقاتامىن دەپ تەنگە ەسٸرتكٸ ەگۋ قانشالىقتى زييان بولسا, ەدەبيەتشٸگە دە جالعان ەلٸكتەۋ-سولىقتاۋدىڭ تيٸمسٸزدٸگٸ سونشالىقتى ايقىن. بٸزدٸڭ كەيبٸر جازۋشىمىز ادامزاتقا, قالا بەردٸ, ٶز حالقىنا بەرەر ەشقانداي يدەياسى بولماسا دا, ەدەبيەت دەگەن كيەنٸڭ جاعاسىنا جارماسۋىن ەلٸ قويار ەمەس.
- دەگەنمەن, تىم ٷمٸتسٸزدٸك تانىتا بەرۋ دە دۇرىس ەمەس قوي...
- جيىرماسىنشى عاسىرداعى ۇلى قازاق اقىنى جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆ جىر جيناعىن «مەنٸڭ توپىراعىم» دەپ اتادى. ٶمٸردەن توپىراعىنىڭ تٸلەۋٸن تٸلەپ ٶتتٸ. ەش كٷمەن جوق, توپىراعىمىز امان بولسا, توپىراعىنىڭ تٸلەۋٸن تٸلەپ, تىنىسىن جىرلاپ ٶتەتٸن ەلٸ تالاي-تالاي تالانتتى تابيعي اقىنداردى دٷنيەگە كەلتٸرەدٸ.
بٸز ەدەبيەتكە ەندٸ-ەندٸ كەلٸپ جاتقان جاستاردى ماقتاۋعا, تٸپتٸ ماداقتاۋعا داعدىلانىپ بارا جاتقاندايمىز. بٷگٸنگٸ پوەزييا ٶسٸپ كەتتٸ دەپ اۋىز تولتىرا ايتامىز, بٸراق قالاي ٶسكەنٸن تاراتىپ ايتىپ جاتقانىمىز جەنە شامالى. ەسەسٸنە, ەدەبيەتتٸ ەن جايلاۋ قىلۋعا ىنتىق بوركەمٸك جاستار قاپتاۋلى. اسىلى, وڭدى-سولدى ٷلەستٸرە بەرەتٸندەي ەمەس, جاستارعا «اۆانس» بەرۋدٸڭ دە بەلگٸلٸ بٸر شەگٸ بولسا كەرەك-تٸ. بٸز جاستارىمىزدى ورىنسىز ماقتاۋ ارقىلى پوەزييامىزدىڭ بولاشاققا تارتار تامىرىنا بالتا شاۋىپ جاتقان جوقپىز با?
قازٸرگٸ اقىندار ٸستٸڭ ەمەس, قۇر سٶزدٸڭ اقىندارى بولىپ بارا جاتقان سەكٸلدٸ. بٸلەمٸز عوي, راسۋل ايتاتىن تەمسٸلدەگٸدەي, يمام شەمٸل سەكٸلدٸ بٸرەۋ شىعىپ, بٸر سىعىپ السا, كٶبٸسٸنٸڭ ٶلەڭدٸ قويىپ كەتەتٸندٸگٸ دە انىق. سٸلكٸلەپ الاتىن ادام جوق, سٶز تەگٸن بولعان سوڭ وسىلاي جٶن-جوسىقسىز سايرايدى كەلٸپ.
- ال وقىرمان شە? قالامگەرگە جوعارى تالاپ قويادى ەكەنبٸز, وقىرمان دا سول تالاپقا ساي بولۋعا تيٸس ەمەس پە?
- قازاق جازۋشىسى ٶزٸنە كەڭەس ٷكٸمەتٸ تۇسىنداعى جەتپٸس جىلدا سالاۋاتتى وقىرمان دايىنداي المادى. قازاق كٸتاپقۇمارلىعى ستيحييالىق ىڭعايداعى بايانسىز كٸتاپقۇمارلىق بولىپ شىقتى. بەلكٸم, ناۋقانشىلدىق سيپاتتاعى كٸتاپقۇمارلىق ەدٸ دەسەك تە قاتەلەسپەيتٸن شىعارمىز. مەنٸڭشە, وقىرمان ازايعان جوق. سٷزگٸدەن, دەلٸرەك ايتقاندا, اۋىتقىمالى ساندىق كٶرسەتكٸشتەن تۇراقتى ساپالىق دەڭگەيگە ٶتٸپ جاتىر. كەشەگٸ كەڭەس دەۋٸرٸندە كٸتاپ بٸر قابىرعانى تۇتاس الىپ تۇراتىن پۇتقا اينالىپ كەتە جازداپ ەدٸ. قازٸرگٸ وقىرمان ونداي اسىراسٸلتەۋشٸلٸكتەن ادا, ەسەسٸنە سۇرانىسى دا شىنايى.
- كٶشٸم حان تۋرالى ٷلكەن دٷنيە جازۋعا تالاپتانىپ جٷرگەنٸڭٸزدٸ قۇلاعىمىز شالىپ ەدٸ...
- يە, ماقالانىڭ شىرايىن كەلتٸرۋ ٷشٸن بٸردە سونداي بٸر ويدى سٶز اراسىنا قىستىرىپ جٸبەرگەنٸم بار-دى. ماعان كٶشٸم حان زەڭبٸرەك پەن مىلتىققا قارسى جالاڭ قىلىشپەن شاپقان بايىرعى ٷندٸستەردٸڭ كٶسەمٸ سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى قۇرلىقتان, بەس-التى عاسىردىڭ تەرەڭٸنەن سۇلباسىن ەرەڭ-ەرەڭ اڭعارامىن. مەن قازاقپىن عوي, جازىلماعان مٸندەتتەرٸم كٶپ. شەڭبەردەن شىعۋعا تىرىسۋىم كەرەك ەكەنٸن ٶزٸم دە بٸلەمٸن. بٸراق وعان شامام كەلە مە?
- شەڭبەردەن شىعۋعا نە كەدەرگٸ? نە جەنە كٸم الاڭداتىپ جٷر?
- شىنىمدى ايتسام, مەنٸ تٸرٸ زامانداستارىم ەمەس, رۋحقا اينالعان دوستارىمنىڭ ماعان دەگەن كٶزقاراسى كٶبٸرەك الاڭداتادى. ولار مەن جازۋعا تيٸس نەرسەنٸڭ بەرٸن جازىپ كەتكەن سەكٸلدٸ. ماعان تٷك قالدىرماعانداي. مەن تٸرشٸلٸك-نەپاقامدى تەك ماقالا جازۋمەن تاۋىپ كەلە جاتقانىمدى ەشقاشان ۇمىتقان ەمەسپٸن. بٸراق, ٸشٸمدە سەبەبٸ بەلگٸسٸز ەلدەبٸر قۇلازۋ جٷرٸپ جاتىر. سەبەبٸن بٸلە الماي دالمىن.
دايىنداعان ەسەي جەڭٸسۇلى
2015 جىل
دەرەكٶزٸ: oinet.kz
