HÚI ǵasyrdyń basy. Tóńiregindegi taipalardy ýysynda ustap turǵan, ashyq maidanda qai-qai jaýyna da 3 millionnan artyq jaýyngerdi saqadai sai etip qarsy qoia alatyn qaharly atstekter ainalasy bir-eki jyldyń ishinde jalpy sany 800-dei ǵana bolatyn ispan konkistadorlarynan byt-shyt bolyp jeńildi. Uly atstek imperiiasynyń shańyraǵy ortasyna tústi. Atstekterdiń patshasy Montesýma ispandyqtarmen bitimge kelýge tyrysyp baqty, biraq ispandyqtarǵa Montesýmamen mámile emes, altyn kerek edi, aqyrynda ózi kelip qolǵa túsken patshany da sol altynnyń jolyna qurbandyqqa shalyp jiberdi.
Sonshalyqty kúsh basymdyǵy bola tura atstekterdiń mundai abyroisyz jeńiliske ushyraýyna ne sebep? El bastaǵan kósemderiniń arsyzdyǵy ma, álde jaýyngerleriniń Eýropa qarý-jaraǵynyń aldyndaǵy álsizdigi me? Bálkim, jalqynyna kózi tússe perishte de joldan taiar altynnyń qadirin dál eýropalyqtardai bilmegendikteri bolar?
Joq, jylnamalar basqa sebep aitady. Olar bir aýyzdan atstekterdiń jeńiliske ushyraýyna kitap kináli edi deidi. Iá, kónekózi bar, jańasy bar, kádimgi kitap. Sol kitaptarda baiandalatyn ańyz-áfsana, baǵzydan syr shertetin tarihi jazbalar. Solardy estý, oqý arqyly qalyptasqan halyqtyq senimniń osynshalyqty surapyl ishki qiratýshy kúshi bolady dep kim oilaǵan?
Taratyp aitar bolsaq, ol zamandaǵy atstekter basqa Táńirlermen birge aq adam beinesindegi Táńirge de (Ketsalkoatl) siynatyn. Ańyzdar baǵzy bir zamandarda shalqar teńizdiń arǵy jaǵyndaǵy belgisiz jaqtan atstekter eline kelip, olarǵa jer jyrtyp, egin egýdi úiretken saqaly belýaryna túsken aqyldy da meiirimdi aq adam týraly áńgimeleitin. Táńiri retinde dáripteletin sol aq adamnyń keme siiaqty áldenege minip túpsiz teńizben kelgen jaǵyna qaita ketkendigi jaily da baiandaityn. Tabiǵatynan kóse, qyzyltándi atstekter qaba saqal ispandyqtardy kórgende eski ańyzdardaǵy sol adam-Táńiri óz balalarymen qaita oralǵan eken dep qalǵan. Al, úndisterde, jazmyshtyń kórsoqyrlyǵy emes pe, aq adam beinesindegi Táńiriniń oralýy aqyrzamanmen bailanystyrylatyn. Ispan kemeleri, ańyz boiynsha, saparyna adam-Táńiri osy jerden attanyp edi delinetin buǵazǵa zákir tastaǵanyn kórgende, aqyrzaman jaily qorqynyshty oidyń zárelerin ushyrǵandyqtary sonshalyq, atstekter basbuzar osynaý az ǵana tobyrǵa eshqandai soǵyssyz-aq berilýge beiil bolyp qalǵan-dy. Ispandyqtardyń toiymsyz dúnieqońyzdyǵy ǵana olardy qoldaryna qarý alýǵa májbúr etti. Biraq sanadaǵy alǵashqy sáttegi jeńilis keiingi qandy maidandaǵy jelikten anaǵurlym kúshti bolyp shyqty. Turǵyn halqy 200-300 myń bolatyn atstek qalalary (ol kezdegi Eýropadaǵy eń iri qalalardyń biri Londonnyń 200-aq myń turǵyny bolǵandyǵyn eskersek, mundai op-ońai jeńilisterge tań qalmasqa shara joq) birinen keiin biri tize búgip jatty.
Osylaisha, aýyzdan aýyzǵa, kitaptan kitapqa kóship kele jatqan ańyz áńgimeler atstekterdiń túbine jetip tyndy…
* * *
Tarih túrtip alǵan fakty osyndai. Ashy da bolsa aqiqat. Endi atstekterdi atom bombasymen de, aqyrzamanmen de qorqyta almaisyz. Olardan qoryqsaq, siz ben biz qorqamyz.
Biraq tarihtaǵy oqiǵalar qaitalanady deidi. Olai bolsa, siz ben bizge atomnan da, aqyrzamannan da emes, eń birinshi, osy ózimiz oqyp júrgen kitaptardan qorqý kezeńi kelip turǵan joq pa eken?..
* * *
Kitaptan teperish kórgen tek atstekter ǵana ma eken? Tarih mynandai da derekterdi mysalǵa keltiredi:
ÚIII ǵasyrda Ortalyq Aziiada alǵashynda birtutas bolsa da keiin qaqqa bólinip, aqyry qulap tynǵan túrki qaǵanatynyń sońyn ala uiǵyr qaǵanaty dúniege keldi. Degenmen, ómiri uzaq bolmady. Bir-aq ǵasyr dáýrendeýge múmkindigi jetti. Bilýimizshe, onyń túbine de kitap jetken.
Tarih mol bailyqqa, sheksiz bilikke ie bolǵan uiǵyr aqsúiekteri babalar dini Táńirshildikti umytyp, Mani ilimimen áýestene bastady deidi. Olar osy ilimdi qalyń buqaranyń arasyna da taratýǵa tyrysqan.
Maniheishilik III ǵasyrda paida bolǵan din-di. Ol ózine deiingi uly dinderdiń – býddizm, hristianshyldyq jáne zorastrizmniń sintezi ispeti edi.
Onyń talaby boiynsha et jeýge tyiym salynatyn. Iaǵni, maniheishilikti ustanǵan rýhy asqaq kóshpeli jaýynger uiǵyrǵa endigi jerde maldyń keregi bolmai qaldy. Ol amalsyz attan túsip, eginshilikpen ainalysýǵa májbúr boldy. Keshegi jaýynger qarapaiym sharýaǵa ainaldy.
Maniheishilik ózin ustanǵan pendege bul dúniege qyzyqpaýdy, úilenbei, qoldan kelse dúniege sábi keltirmei salt basty ótýdi de ýaǵyz etetin. Sonymen birge nápsiniń qajetin qanaǵattandyrý úshin puthanada qyzoinaq jasaýǵa da ruqsat beretin.
Bunyń bári uiǵyr aqsúiekterin qarapaiym halyqtan alshaqtatyp jiberdi. Olar azǵyndyqtyń jolyna tústi. Sol kezderdegi uiǵyr aqsúieginiń saraiy jezókshelerdiń pritonyna ainaldy desek te bolady. Túpki nátije erteń elge ie bola alar táni-jany saý ul-qyzdyń azaiýyna, iaǵni demografiialyq apatqa ákelip uryndyrdy. Al el aǵalarynyń ózi tákappar da ór bekzadadan góri máńgirgen báńgini kóbirek eske túsiretin.
«Balyq basynan shiridi». Aqsúiegi azsa buqara halyq qaida barmaq? Ainalasy bir ǵasyrdyń ishinde keshe ǵana bolashaǵy zor ispetti kóringen uiǵyr qaǵanaty da tarih sahnasynan óship tyndy. Jurtynda maniheishilikti dáripteitin syrt kózge beikúná kóriner kitaptar ǵana qaldy.
* * *
O basta kitap jazý ǵanibeti ǵana emes, kitap oqý da (búgingi tilmen aitqanda oqyrman bolý) sanaýlylardyń, dálirek aitqanda qalaýlylardyń enshisine jazylǵan baq bolǵan sekildi.
Kóne kitaptar mynandai támsil aitady. Uly ustaz Pifagor óz ilimi qaǵaz betine túsirilýine barynsha qarsy bolypty. Shamasy, ataqty grekti bundai áreketke itermelegen saf ilimdi saýatty, biraq nieti buzyq adamdar óz bas paidasyna, jamandyq jolyna paidalanyp ketedi degen qorqynysh bolsa kerek. Qalai degenmen de uly ustaz ilimin qaǵazǵa túsirip, keiingi urpaqqa mura etip qaldyrǵannan góri ózi biletin hám senetin sanaýly shákirtterine oqytyp-úiretýdi jón kórgen, keler urpaqqa da solar arqyly jetkizgisi kelgen.
Búgingi aqshanyń kúshi nemese jeńniń ushymen jalǵasý arqyly kandidattyq ataq alyp júrgen keibir ǵalymsymaqtardy kórgende, qairan Pifagor, jaryq dúniege taǵy da bir keler me ediń demeske laj joq. Jáne qazaq topyraǵynda kelse. Onda ol ana bir aqbas akademik aǵalarymyzǵa ǵalym bolýdyń, ustaz bolýdyń qandai mártebeli is ekendigin taǵy da bir ret úiretip keter edi-aý! Qyryq kandidat tórt kandidatqa ainalar edi, biraq sapasy qandai! Ylǵi sen tur, men ataiyn ǵalym ul-qyzdar bolar edi-aý!
Ras, bul – bizde aryna, imanyna, paryzyna adal ǵalymdar joq degen sóz emes. Áitpese, qazaq ǵylymy alǵa jyljyr ma edi!
* * *
Italian jazýshysy Dino Býtstsotide qysqasha mazmuny mynadai novella bar. Keiipkerleri ekeý-aq, dańqty fizik Einshtein men kádimgi dini áńgimelerden belgili jan alǵysh Ázireiil. Áldebir kezekti ǵylymi jańalyǵyna tolǵatyp júrgen Einshteindi Ázireiil bul dúnieden tatar dámiń taýsyldy, o dúniege júrer keziń keldi dep asyqtyra bastaidy. Bir emes, birneshe ret keledi. Ár kelgen saiyn ǵalymnan estitin ýáji bireý-aq. Ǵalym ómiriniń, búkil ǵylymi izdenisiniń máni ispetti jańalyǵyn ashýǵa taqaý turǵandyǵyn, sony ashýǵa az ǵana ýaqyt bolsa da pursat berýin suraidy. Bul ýájge Ázireiil de toqtaidy, ajal sáti de birneshe ret uzartylady.
Ázireiil sońǵy kelisinde jańalyǵyn ashyp, máz bolyp júrgen Einshteindi kóredi. Qýanyshynyń sebebin suraidy.
Sebebin bilgende Ázireiildiń ne degenin bilesiz be?
«Sizdiń jańalyǵyńyzdyń arqasynda tozaqqa baratyndardyń sany arta tústi. Qazir tozaqta toi bolyp jatyr. Toi iesi Ibilis. Sizdi asyqtyrýymyzdyń sebebi de sol edi, jańalyǵyn tezirek ashsyn degenbiz. Endi keregińiz joq, aman-esen júre berińiz»,– deidi. Ańǵal ǵalym barmaǵyn tistep qala beredi.
Pifagor taǵylymy men oidan shyǵarylǵan osy novella arasynda jińishke bolsa da sáýleli bailanys bar.
* * *
Tursynjan Shapai durys jazady. «Tabiǵatynan malshy bolýǵa beiimdelip jaratylǵan adam» ǵalym bolyp ketti. Óitkeni jaqsyly-jamandy kitap oqi alady, saýaty bar. Olai bolsa, shyn qabilet-qarymy aýyldaǵy qatyn-qalashqa taqpaq shyǵarýdan árige aspaityn sózýar pendeniń nege ataqty aqyn bolmasyna. Ózine-ózi demeýshi bolyp, eki-úsh kitabyn shyǵarsa jetip jatyr.
Ondailarǵa ekologtyń kózimen qaraǵyń keledi. «Kitap – qaǵaz, qaǵaz – aǵash, aǵash – aýa. Aýany urlamaǵanyńyz jón» dep.
* * *
Sońǵy kezde kitap oqyrmany azaiyp ketti degen pikir jii aitylady. Solai ma?
Menińshe, oqyrman azaiǵan joq. Súzgiden, dálirek aitqanda aýytqymaly sandyq kórsetkishten turaqty sapalyq deńgeige ótip jatyr. Keshegi keńes dáýirinde kitap bir qabyrǵany tutas alyp turatyn putqa ainalyp kete jazdap edi. Qazirgi oqyrman ondai asyrasilteýshilikten ada, esesine suranysy da shynaiy.
Myna kórshi Resei ádebieti orys mujyǵy saýatsyz bolǵan kezde de álsiz bolǵan joq. Shamasy, ádebiettiń myqtylyǵy oqyrmannyń kóptigimen anyqtalmaidy ǵoi deimin. Ataqty Dostoevskiidiń romandary 80 million orysqa 3-aq myń danamen taralǵan kezderi bolǵan. Biraq, sol Dostoevskiilerdiń tusy basqa emes, orys ádebietiniń dál altyn dáýiri bolyp sanalady.
Kitabynyń saýdasyn júrgizip, sol Dostoevskiidi joqtyqtyń qursaýynan alyp shyqqan kisi áieli bolǵandyǵyn da umytpaǵan jón.
Bizde osy kitappen saýda máselesi, oqyrmanmen qarym-qatynas durys jolǵa qoiylmai jatyr desek bolady.
* * *
Óz basym qazaq ádebietiniń bir turaqty oqyrmanyn, janashyr oqyrmanyn jaqsy bilemin. Sol oqyrman erterekte basylyp shyqqan «Ǵibrat name» degen kitapty bir qoidyń qunyna baǵalaidy. Kitap grýzin aqsúiekteriniń ókili, óz zamanynyń bilimdi jandarynyń biri Sýlhansaba Orbeliani degen kisiniki bolsa kerek. Qazaqshaǵa tárjimalaǵan, shamalaýymyzsha, Muzaǵań (Álimbaev). Solai bolyp jatsa, osyndai kitapty tárjimalaǵany úshin de Muzaǵańa kóp-kóp rahmet aitýǵa bolady. Tek aýdarmashy emes, kitaptyń shynaiy baǵasyn biletin ziialy oqyrman retinde de. Biraq maǵan, shynymdy aitsam, osy kisi aýdarǵan Saǵdidiń «Jánnaty» men «Gúlstany» asa unai qoiǵan joq. Bálkim, ózbekshe nusqasyn erterekte oqyǵandyqtan bolar. Álde Jumeken aýdarmasynyń salqyny tidi me?
Muzaǵańnyń taǵy bir aýdarma dúniesi «Marjan sóz». Mine, bul eńbek, úlken eńbek. Búgingi maǵan máńgiliktiń balamasyndai bolyp ádemi estiletin shýmer ataýyn da alǵash osy kitaptan oqyǵan bolarmyn-aý. Dálirek aitqanda, olardyń maqal-mátelderin.
* * *
Atstekterdiń túbine kitap jetip tyndy. Uiǵyr qaǵanatyna da. Bizdiń túbimizge ne jetýi múmkin? Menińshe, qazaqtyń túbine jetse Abylai hannyń túsi jetedi. Iá, iá, sol tús… Bul da ańyz áńgime.
* * *
Geteniń «Jas Verterdiń qasireti» romany shyqqan kezde, shyǵarmany oqyǵan biraz jas atylyp ólipti. Romannyń áseri kúshti bolǵan ǵoi. Roman biraz deńgeide avtobiografiialyq ta bolyp tabylady. Biraq romannyń shyn keiipkeri Geteniń ózi emes, óitkeni keiinirekte romandy bitirgesin ózi de atylyp óle salmaǵanyna ókingen.
Menińshe, qazaqta óleńimen ǵana emes, ómirimen de ózinen keiingilerdi biraz eliktirgen, tamsantqan, tipti áýrelegen aqyn bar. Ol – Muqaǵali. Oǵan eliktegenderdiń birazy «Uly bola almai ishemiz» emes, «Muqań bola almai ishemiz» dep júrip sorlap qaldy. Alyptardyń keide ergejeililermen osylai da ázildesip oinaityny bar.
* * *
Ekiniń biri ishkish bolǵan dep biletin Esenin tabiǵatynda shymyr deneli jigit bolǵan. Amerikaǵa barǵanda ondaǵylar oǵan sportshy bolatyn-aq jan ekensiz dep tamsanypty.
Sol Esenin kelbetti de jigit eken. Bet álpeti bir qaraǵanda beikúná perishtedei kórinetin bolǵan bolsa kerek. Alǵash kezdeskender anadai tentek óleńder munyń qai jerinen shyqady eken dep te oilaidy eken.
Sol Esenindi óleń oqyp turǵan kezinde kórgen bireý aitypty:
«Mynaý tek myqty óleń ǵana jazyp qoimaidy, qajet bolsa adamdy da óltire alady».
Bizge de sondai aqyndar kerek. Bairon, Lermontov, Petefi siiaqtylar. Jylaýyqtar emes!
* * *
Kitap ólgen joq… Kitap ólmeidi… Kitaptyń aqyrǵy kúni – adamzattyń aqyrǵy kúni.
Bul – Jazmysh.
2000 jyl.
Ámirhan Balqybek
“Qasqyr qudai bolǵan kez” kitabynan
Ult portaly
