حٷI عاسىردىڭ باسى. تٶڭiرەگiندەگi تايپالاردى ۋىسىندا ۇستاپ تۇرعان, اشىق مايداندا قاي-قاي جاۋىنا دا 3 ميلليوننان ارتىق جاۋىنگەردi ساقاداي ساي ەتiپ قارسى قويا الاتىن قاھارلى اتستەكتەر اينالاسى بiر-ەكi جىلدىڭ iشiندە جالپى سانى 800-دەي عانا بولاتىن يسپان كونكيستادورلارىنان بىت-شىت بولىپ جەڭiلدi. ۇلى اتستەك يمپەريياسىنىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا تٷستi. اتستەكتەردiڭ پاتشاسى مونتەسۋما يسپاندىقتارمەن بiتiمگە كەلۋگە تىرىسىپ باقتى, بiراق يسپاندىقتارعا مونتەسۋمامەن مەمiلە ەمەس, التىن كەرەك ەدi, اقىرىندا ٶزi كەلiپ قولعا تٷسكەن پاتشانى دا سول التىننىڭ جولىنا قۇرباندىققا شالىپ جiبەردi.
سونشالىقتى كٷش باسىمدىعى بولا تۇرا اتستەكتەردiڭ مۇنداي ابىرويسىز جەڭiلiسكە ۇشىراۋىنا نە سەبەپ? ەل باستاعان كٶسەمدەرiنiڭ ارسىزدىعى ما, ەلدە جاۋىنگەرلەرiنiڭ ەۋروپا قارۋ-جاراعىنىڭ الدىنداعى ەلسiزدiگi مە? بەلكiم, جالقىنىنا كٶزi تٷسسە پەرiشتە دە جولدان تايار التىننىڭ قادiرiن دەل ەۋروپالىقتارداي بiلمەگەندiكتەرi بولار?
جوق, جىلنامالار باسقا سەبەپ ايتادى. ولار بiر اۋىزدان اتستەكتەردiڭ جەڭiلiسكە ۇشىراۋىنا كiتاپ كiنەلi ەدi دەيدi. يە, كٶنەكٶزi بار, جاڭاسى بار, كەدiمگi كiتاپ. سول كiتاپتاردا باياندالاتىن اڭىز-ەفسانا, باعزىدان سىر شەرتەتiن تاريحي جازبالار. سولاردى ەستۋ, وقۋ ارقىلى قالىپتاسقان حالىقتىق سەنiمنiڭ وسىنشالىقتى سۇراپىل iشكi قيراتۋشى كٷشi بولادى دەپ كiم ويلاعان?
تاراتىپ ايتار بولساق, ول زامانداعى اتستەكتەر باسقا تەڭiرلەرمەن بiرگە اق ادام بەينەسiندەگi تەڭiرگە دە (كەتسالكواتل) سيىناتىن. اڭىزدار باعزى بiر زامانداردا شالقار تەڭiزدiڭ ارعى جاعىنداعى بەلگiسiز جاقتان اتستەكتەر ەلiنە كەلiپ, ولارعا جەر جىرتىپ, ەگiن ەگۋدi ٷيرەتكەن ساقالى بەلۋارىنا تٷسكەن اقىلدى دا مەيiرiمدi اق ادام تۋرالى ەڭگiمەلەيتiن. تەڭiرi رەتiندە دەرiپتەلەتiن سول اق ادامنىڭ كەمە سيياقتى ەلدەنەگە مiنiپ تٷپسiز تەڭiزبەن كەلگەن جاعىنا قايتا كەتكەندiگi جايلى دا باياندايتىن. تابيعاتىنان كٶسە, قىزىلتەندi اتستەكتەر قابا ساقال يسپاندىقتاردى كٶرگەندە ەسكi اڭىزدارداعى سول ادام-تەڭiرi ٶز بالالارىمەن قايتا ورالعان ەكەن دەپ قالعان. ال, ٷندiستەردە, جازمىشتىڭ كٶرسوقىرلىعى ەمەس پە, اق ادام بەينەسiندەگi تەڭiرiنiڭ ورالۋى اقىرزامانمەن بايلانىستىرىلاتىن. يسپان كەمەلەرi, اڭىز بويىنشا, ساپارىنا ادام-تەڭiرi وسى جەردەن اتتانىپ ەدi دەلiنەتiن بۇعازعا زەكiر تاستاعانىن كٶرگەندە, اقىرزامان جايلى قورقىنىشتى ويدىڭ زەرەلەرiن ۇشىرعاندىقتارى سونشالىق, اتستەكتەر باسبۇزار وسىناۋ از عانا توبىرعا ەشقانداي سوعىسسىز-اق بەرiلۋگە بەيiل بولىپ قالعان-دى. يسپاندىقتاردىڭ تويىمسىز دٷنيەقوڭىزدىعى عانا ولاردى قولدارىنا قارۋ الۋعا مەجبٷر ەتتi. بiراق ساناداعى العاشقى سەتتەگi جەڭiلiس كەيiنگi قاندى مايدانداعى جەلiكتەن اناعۇرلىم كٷشتi بولىپ شىقتى. تۇرعىن حالقى 200-300 مىڭ بولاتىن اتستەك قالالارى (ول كەزدەگi ەۋروپاداعى ەڭ iرi قالالاردىڭ بiرi لوندوننىڭ 200-اق مىڭ تۇرعىنى بولعاندىعىن ەسكەرسەك, مۇنداي وپ-وڭاي جەڭiلiستەرگە تاڭ قالماسقا شارا جوق) بiرiنەن كەيiن بiرi تiزە بٷگiپ جاتتى.
وسىلايشا, اۋىزدان اۋىزعا, كiتاپتان كiتاپقا كٶشiپ كەلە جاتقان اڭىز ەڭگiمەلەر اتستەكتەردiڭ تٷبiنە جەتiپ تىندى…
* * *
تاريح تٷرتiپ العان فاكتى وسىنداي. اششى دا بولسا اقيقات. ەندi اتستەكتەردi اتوم بومباسىمەن دە, اقىرزامانمەن دە قورقىتا المايسىز. ولاردان قورىقساق, سiز بەن بiز قورقامىز.
بiراق تاريحتاعى وقيعالار قايتالانادى دەيدi. ولاي بولسا, سiز بەن بiزگە اتومنان دا, اقىرزاماننان دا ەمەس, ەڭ بiرiنشi, وسى ٶزiمiز وقىپ جٷرگەن كiتاپتاردان قورقۋ كەزەڭi كەلiپ تۇرعان جوق پا ەكەن?..
* * *
كiتاپتان تەپەرiش كٶرگەن تەك اتستەكتەر عانا ما ەكەن? تاريح مىنانداي دا دەرەكتەردi مىسالعا كەلتiرەدi:
ٷIII عاسىردا ورتالىق ازييادا العاشىندا بiرتۇتاس بولسا دا كەيiن قاققا بٶلiنiپ, اقىرى قۇلاپ تىنعان تٷركi قاعاناتىنىڭ سوڭىن الا ۇيعىر قاعاناتى دٷنيەگە كەلدi. دەگەنمەن, ٶمiرi ۇزاق بولمادى. بiر-اق عاسىر دەۋرەندەۋگە مٷمكiندiگi جەتتi. بiلۋiمiزشە, ونىڭ تٷبiنە دە كiتاپ جەتكەن.
تاريح مول بايلىققا, شەكسiز بيلiككە يە بولعان ۇيعىر اقسٷيەكتەرi بابالار دiنi تەڭiرشiلدiكتi ۇمىتىپ, ماني iلiمiمەن ەۋەستەنە باستادى دەيدi. ولار وسى iلiمدi قالىڭ بۇقارانىڭ اراسىنا دا تاراتۋعا تىرىسقان.
مانيحەيشiلiك III عاسىردا پايدا بولعان دiن-دi. ول ٶزiنە دەيiنگi ۇلى دiندەردiڭ – بۋدديزم, حريستيانشىلدىق جەنە زوراستريزمنiڭ سينتەزi iسپەتi ەدi.
ونىڭ تالابى بويىنشا ەت جەۋگە تىيىم سالىناتىن. ياعني, مانيحەيشiلiكتi ۇستانعان رۋحى اسقاق كٶشپەلi جاۋىنگەر ۇيعىرعا ەندiگi جەردە مالدىڭ كەرەگi بولماي قالدى. ول امالسىز اتتان تٷسiپ, ەگiنشiلiكپەن اينالىسۋعا مەجبٷر بولدى. كەشەگi جاۋىنگەر قاراپايىم شارۋاعا اينالدى.
مانيحەيشiلiك ٶزiن ۇستانعان پەندەگە بۇل دٷنيەگە قىزىقپاۋدى, ٷيلەنبەي, قولدان كەلسە دٷنيەگە سەبي كەلتiرمەي سالت باستى ٶتۋدi دە ۋاعىز ەتەتiن. سونىمەن بiرگە نەپسiنiڭ قاجەتiن قاناعاتتاندىرۋ ٷشiن پۇتحانادا قىزويناق جاساۋعا دا رۇقسات بەرەتiن.
بۇنىڭ بەرi ۇيعىر اقسٷيەكتەرiن قاراپايىم حالىقتان الشاقتاتىپ جiبەردi. ولار ازعىندىقتىڭ جولىنا تٷستi. سول كەزدەردەگi ۇيعىر اقسٷيەگiنiڭ سارايى جەزٶكشەلەردiڭ پريتونىنا اينالدى دەسەك تە بولادى. تٷپكi نەتيجە ەرتەڭ ەلگە يە بولا الار تەنi-جانى ساۋ ۇل-قىزدىڭ ازايۋىنا, ياعني دەموگرافييالىق اپاتقا ەكەلiپ ۇرىندىردى. ال ەل اعالارىنىڭ ٶزi تەكاپپار دا ٶر بەكزادادان گٶرi مەڭگiرگەن بەڭگiنi كٶبiرەك ەسكە تٷسiرەتiن.
«بالىق باسىنان شiريدi». اقسٷيەگi ازسا بۇقارا حالىق قايدا بارماق? اينالاسى بiر عاسىردىڭ iشiندە كەشە عانا بولاشاعى زور iسپەتتi كٶرiنگەن ۇيعىر قاعاناتى دا تاريح ساحناسىنان ٶشiپ تىندى. جۇرتىندا مانيحەيشiلiكتi دەرiپتەيتiن سىرت كٶزگە بەيكٷنە كٶرiنەر كiتاپتار عانا قالدى.
* * *
و باستا كiتاپ جازۋ عانيبەتi عانا ەمەس, كiتاپ وقۋ دا (بٷگiنگi تiلمەن ايتقاندا وقىرمان بولۋ) ساناۋلىلاردىڭ, دەلiرەك ايتقاندا قالاۋلىلاردىڭ ەنشiسiنە جازىلعان باق بولعان سەكiلدi.
كٶنە كiتاپتار مىنانداي تەمسiل ايتادى. ۇلى ۇستاز پيفاگور ٶز iلiمi قاعاز بەتiنە تٷسiرiلۋiنە بارىنشا قارسى بولىپتى. شاماسى, اتاقتى گرەكتi بۇنداي ەرەكەتكە يتەرمەلەگەن ساف iلiمدi ساۋاتتى, بiراق نيەتi بۇزىق ادامدار ٶز باس پايداسىنا, جاماندىق جولىنا پايدالانىپ كەتەدi دەگەن قورقىنىش بولسا كەرەك. قالاي دەگەنمەن دە ۇلى ۇستاز iلiمiن قاعازعا تٷسiرiپ, كەيiنگi ۇرپاققا مۇرا ەتiپ قالدىرعاننان گٶرi ٶزi بiلەتiن ھەم سەنەتiن ساناۋلى شەكiرتتەرiنە وقىتىپ-ٷيرەتۋدi جٶن كٶرگەن, كەلەر ۇرپاققا دا سولار ارقىلى جەتكiزگiسi كەلگەن.
بٷگiنگi اقشانىڭ كٷشi نەمەسە جەڭنiڭ ۇشىمەن جالعاسۋ ارقىلى كانديداتتىق اتاق الىپ جٷرگەن كەيبiر عالىمسىماقتاردى كٶرگەندە, قايران پيفاگور, جارىق دٷنيەگە تاعى دا بiر كەلەر مە ەدiڭ دەمەسكە لاج جوق. جەنە قازاق توپىراعىندا كەلسە. وندا ول انا بiر اقباس اكادەميك اعالارىمىزعا عالىم بولۋدىڭ, ۇستاز بولۋدىڭ قانداي مەرتەبەلi iس ەكەندiگiن تاعى دا بiر رەت ٷيرەتiپ كەتەر ەدi-اۋ! قىرىق كانديدات تٶرت كانديداتقا اينالار ەدi, بiراق ساپاسى قانداي! ىلعي سەن تۇر, مەن اتايىن عالىم ۇل-قىزدار بولار ەدi-اۋ!
راس, بۇل – بiزدە ارىنا, يمانىنا, پارىزىنا ادال عالىمدار جوق دەگەن سٶز ەمەس. ەيتپەسە, قازاق عىلىمى العا جىلجىر ما ەدi!
* * *
يتاليان جازۋشىسى دينو بۋتستسوتيدە قىسقاشا مازمۇنى مىناداي نوۆەللا بار. كەيiپكەرلەرi ەكەۋ-اق, داڭقتى فيزيك ەينشتەين مەن كەدiمگi دiني ەڭگiمەلەردەن بەلگiلi جان العىش ەزiرەيiل. ەلدەبiر كەزەكتi عىلىمي جاڭالىعىنا تولعاتىپ جٷرگەن ەينشتەيندi ەزiرەيiل بۇل دٷنيەدەن تاتار دەمiڭ تاۋسىلدى, و دٷنيەگە جٷرەر كەزiڭ كەلدi دەپ اسىقتىرا باستايدى. بiر ەمەس, بiرنەشە رەت كەلەدi. ەر كەلگەن سايىن عالىمنان ەستيتiن ۋەجi بiرەۋ-اق. عالىم ٶمiرiنiڭ, بٷكiل عىلىمي iزدەنiسiنiڭ مەنi iسپەتتi جاڭالىعىن اشۋعا تاقاۋ تۇرعاندىعىن, سونى اشۋعا از عانا ۋاقىت بولسا دا پۇرسات بەرۋiن سۇرايدى. بۇل ۋەجگە ەزiرەيiل دە توقتايدى, اجال سەتi دە بiرنەشە رەت ۇزارتىلادى.
ەزiرەيiل سوڭعى كەلiسiندە جاڭالىعىن اشىپ, مەز بولىپ جٷرگەن ەينشتەيندi كٶرەدi. قۋانىشىنىڭ سەبەبiن سۇرايدى.
سەبەبiن بiلگەندە ەزiرەيiلدiڭ نە دەگەنiن بiلەسiز بە?
«سiزدiڭ جاڭالىعىڭىزدىڭ ارقاسىندا توزاققا باراتىنداردىڭ سانى ارتا تٷستi. قازiر توزاقتا توي بولىپ جاتىر. توي يەسi Iبiلiس. سiزدi اسىقتىرۋىمىزدىڭ سەبەبi دە سول ەدi, جاڭالىعىن تەزiرەك اشسىن دەگەنبiز. ەندi كەرەگiڭiز جوق, امان-ەسەن جٷرە بەرiڭiز»,– دەيدi. اڭعال عالىم بارماعىن تiستەپ قالا بەرەدi.
پيفاگور تاعىلىمى مەن ويدان شىعارىلعان وسى نوۆەللا اراسىندا جiڭiشكە بولسا دا سەۋلەلi بايلانىس بار.
* * *
تۇرسىنجان شاپاي دۇرىس جازادى. «تابيعاتىنان مالشى بولۋعا بەيiمدەلiپ جاراتىلعان ادام» عالىم بولىپ كەتتi. ٶيتكەنi جاقسىلى-جاماندى كiتاپ وقي الادى, ساۋاتى بار. ولاي بولسا, شىن قابiلەت-قارىمى اۋىلداعى قاتىن-قالاشقا تاقپاق شىعارۋدان ەرiگە اسپايتىن سٶزۋار پەندەنiڭ نەگە اتاقتى اقىن بولماسىنا. ٶزiنە-ٶزi دەمەۋشi بولىپ, ەكi-ٷش كiتابىن شىعارسا جەتiپ جاتىر.
وندايلارعا ەكولوگتىڭ كٶزiمەن قاراعىڭ كەلەدi. «كiتاپ – قاعاز, قاعاز – اعاش, اعاش – اۋا. اۋانى ۇرلاماعانىڭىز جٶن» دەپ.
* * *
سوڭعى كەزدە كiتاپ وقىرمانى ازايىپ كەتتi دەگەن پiكiر جيi ايتىلادى. سولاي ما?
مەنiڭشە, وقىرمان ازايعان جوق. سٷزگiدەن, دەلiرەك ايتقاندا اۋىتقىمالى ساندىق كٶرسەتكiشتەن تۇراقتى ساپالىق دەڭگەيگە ٶتiپ جاتىر. كەشەگi كەڭەس دەۋiرiندە كiتاپ بiر قابىرعانى تۇتاس الىپ تۇراتىن پۇتقا اينالىپ كەتە جازداپ ەدi. قازiرگi وقىرمان ونداي اسىراسiلتەۋشiلiكتەن ادا, ەسەسiنە سۇرانىسى دا شىنايى.
مىنا كٶرشi رەسەي ەدەبيەتi ورىس مۇجىعى ساۋاتسىز بولعان كەزدە دە ەلسiز بولعان جوق. شاماسى, ەدەبيەتتiڭ مىقتىلىعى وقىرماننىڭ كٶپتiگiمەن انىقتالمايدى عوي دەيمiن. اتاقتى دوستوەۆسكييدiڭ روماندارى 80 ميلليون ورىسقا 3-اق مىڭ دانامەن تارالعان كەزدەرi بولعان. بiراق, سول دوستوەۆسكييلەردiڭ تۇسى باسقا ەمەس, ورىس ەدەبيەتiنiڭ دەل التىن دەۋiرi بولىپ سانالادى.
كiتابىنىڭ ساۋداسىن جٷرگiزiپ, سول دوستوەۆسكييدi جوقتىقتىڭ قۇرساۋىنان الىپ شىققان كiسi ەيەلi بولعاندىعىن دا ۇمىتپاعان جٶن.
بiزدە وسى كiتاپپەن ساۋدا مەسەلەسi, وقىرمانمەن قارىم-قاتىناس دۇرىس جولعا قويىلماي جاتىر دەسەك بولادى.
* * *
ٶز باسىم قازاق ەدەبيەتiنiڭ بiر تۇراقتى وقىرمانىن, جاناشىر وقىرمانىن جاقسى بiلەمiن. سول وقىرمان ەرتەرەكتە باسىلىپ شىققان «عيبرات نامە» دەگەن كiتاپتى بiر قويدىڭ قۇنىنا باعالايدى. كiتاپ گرۋزين اقسٷيەكتەرiنiڭ ٶكiلi, ٶز زامانىنىڭ بiلiمدi جاندارىنىڭ بiرi سۋلحانسابا وربەلياني دەگەن كiسiنiكi بولسا كەرەك. قازاقشاعا تەرجiمالاعان, شامالاۋىمىزشا, مۇزاعاڭ (ەلiمباەۆ). سولاي بولىپ جاتسا, وسىنداي كiتاپتى تەرجiمالاعانى ٷشiن دە مۇزاعاڭا كٶپ-كٶپ راحمەت ايتۋعا بولادى. تەك اۋدارماشى ەمەس, كiتاپتىڭ شىنايى باعاسىن بiلەتiن زييالى وقىرمان رەتiندە دە. بiراق ماعان, شىنىمدى ايتسام, وسى كiسi اۋدارعان ساعديدiڭ «جەنناتى» مەن «گٷلستانى» اسا ۇناي قويعان جوق. بەلكiم, ٶزبەكشە نۇسقاسىن ەرتەرەكتە وقىعاندىقتان بولار. ەلدە جۇمەكەن اۋدارماسىنىڭ سالقىنى تيدi مە?
مۇزاعاڭنىڭ تاعى بiر اۋدارما دٷنيەسi «مارجان سٶز». مiنە, بۇل ەڭبەك, ٷلكەن ەڭبەك. بٷگiنگi ماعان مەڭگiلiكتiڭ بالاماسىنداي بولىپ ەدەمi ەستiلەتiن شۋمەر اتاۋىن دا العاش وسى كiتاپتان وقىعان بولارمىن-اۋ. دەلiرەك ايتقاندا, ولاردىڭ ماقال-مەتەلدەرiن.
* * *
اتستەكتەردiڭ تٷبiنە كiتاپ جەتiپ تىندى. ۇيعىر قاعاناتىنا دا. بiزدiڭ تٷبiمiزگە نە جەتۋi مٷمكiن? مەنiڭشە, قازاقتىڭ تٷبiنە جەتسە ابىلاي حاننىڭ تٷسi جەتەدi. يە, يە, سول تٷس… بۇل دا اڭىز ەڭگiمە.
* * *
گەتەنiڭ «جاس ۆەرتەردiڭ قاسiرەتi» رومانى شىققان كەزدە, شىعارمانى وقىعان بiراز جاس اتىلىپ ٶلiپتi. روماننىڭ ەسەرi كٷشتi بولعان عوي. رومان بiراز دەڭگەيدە اۆتوبيوگرافييالىق تا بولىپ تابىلادى. بiراق روماننىڭ شىن كەيiپكەرi گەتەنiڭ ٶزi ەمەس, ٶيتكەنi كەيiنiرەكتە روماندى بiتiرگەسiن ٶزi دە اتىلىپ ٶلە سالماعانىنا ٶكiنگەن.
مەنiڭشە, قازاقتا ٶلەڭiمەن عانا ەمەس, ٶمiرiمەن دە ٶزiنەن كەيiنگiلەردi بiراز ەلiكتiرگەن, تامسانتقان, تiپتi ەۋرەلەگەن اقىن بار. ول – مۇقاعالي. وعان ەلiكتەگەندەردiڭ بiرازى «ۇلى بولا الماي iشەمiز» ەمەس, «مۇقاڭ بولا الماي iشەمiز» دەپ جٷرiپ سورلاپ قالدى. الىپتاردىڭ كەيدە ەرگەجەيلiلەرمەن وسىلاي دا ەزiلدەسiپ وينايتىنى بار.
* * *
ەكiنiڭ بiرi iشكiش بولعان دەپ بiلەتiن ەسەنين تابيعاتىندا شىمىر دەنەلi جiگiت بولعان. امەريكاعا بارعاندا ونداعىلار وعان سپورتشى بولاتىن-اق جان ەكەنسiز دەپ تامسانىپتى.
سول ەسەنين كەلبەتتi دە جiگiت ەكەن. بەت ەلپەتi بiر قاراعاندا بەيكٷنە پەرiشتەدەي كٶرiنەتiن بولعان بولسا كەرەك. العاش كەزدەسكەندەر اناداي تەنتەك ٶلەڭدەر مۇنىڭ قاي جەرiنەن شىقادى ەكەن دەپ تە ويلايدى ەكەن.
سول ەسەنيندi ٶلەڭ وقىپ تۇرعان كەزiندە كٶرگەن بiرەۋ ايتىپتى:
«مىناۋ تەك مىقتى ٶلەڭ عانا جازىپ قويمايدى, قاجەت بولسا ادامدى دا ٶلتiرە الادى».
بiزگە دە سونداي اقىندار كەرەك. بايرون, لەرمونتوۆ, پەتەفي سيياقتىلار. جىلاۋىقتار ەمەس!
* * *
كiتاپ ٶلگەن جوق… كiتاپ ٶلمەيدi… كiتاپتىڭ اقىرعى كٷنi – ادامزاتتىڭ اقىرعى كٷنi.
بۇل – جازمىش.
2000 جىل.
ەمٸرحان بالقىبەك
“قاسقىر قۇداي بولعان كەز” كٸتابىنان
ۇلت پورتالى
