Aqynnyń apologiiasy
(Akýtagava Riýnoskeniń izimen)
I
Daýys: «Asqaq ushsań, abailap qon» degen sózdi bilesiń be?
Men: Iá. Bul kóne shýmerdiń sózi. Men ony árbir jazýǵa otyrar sátimde ishtei qaitalaýmen kelemin.
Daýys: Onda nege dandaisyp, toqmeiilsip kettiń?
Men: Qarapaiym jýrnalist-ádebietshini bulai kinálai qoiýdyń jóni bolar ma eken? Men tirshilik nápáqamdy tek maqala jazýmen taýyp kele jatqanymdy eshqashan umytqan emespin. Al aiyna ádebi taqyrypqa eki-úsh maqala jazyp, daiyndaýǵa tiis adamnyń dandaisýǵa, bile bilseńiz, ýaqyty da joq qoi. Maqala jazý, bul endi, qara jumys. It silikpeń shyǵady.
Daýys: Sol maqalasymaqtaryńnyń biri «Siýrrealizm sarynyndaǵy sandyraq» dep atalatyn emes pe edi?
Men: Iá. Jastaý kezimde osyndai maqala jazǵanym esimde.
Daýys: Sen sonda Garsia Markestiń «Júz jyldyq jalǵyzdyǵy» qazaq topyraǵynda dúniege kelýi kerek edi dep kókimep pe eń?
Men: Ras. Ondaiym bolǵan. Sosyn «Júz jyldyq jalǵyzdyqty» nemese sol yńǵaidaǵy romandy qazaq qalamgeri jazyp jatsa nesi aiyp?
Daýys: Mine, dál osynyń dandaisý bolatyn. Seniń ózińniń «Júz jyldyq jalǵyzdyqqa» qandai baǵa bergeniń jadyńda ma?
Men: Nege bolmasyn. Men ony «Táýrattyń» búgingi zamannyń beinesine túsirilgen kóshirmesi degemin.
Daýys: Ha-ha-ha-ha! Balamashylym... Sondaǵy shal Býendia men keiýana Ýrsýlany jumaqtan qýylǵan Adam Ata men Haýa Ananyń kolýmbiialyqtyń qiialynda damytylǵan ádebiettegi izbasarlary degen pikirińnen áli de qaitpaisyń ǵoi?
Men: Nege qaitýǵa tiispin?
Daýys: Al sen Garsia Markestiń sol romandy jazýǵa jiyrma jyldai ýaqytyn sarp etkenin, miynda pisirip, uzaǵynan tolǵap pishkenin bilemisiń?
Men: Oqyǵanymdy umyta qoiatyndai halge áli jete qoiǵanym joq.
Daýys: Garsia Markes biraz ýaqyt órkenietten beitarap qalyp qoiǵan baiyrǵy taipalardyń arasynda boldy. «Júz jyldyq jalǵyzdyqtyń» jazylýyna sol túrtki bolǵan-dy.
Men: Onda mundai romandy eń aldymen Hristofor Kolýmb jazýy kerek edi ǵoi.
Daýys: Olai bolsa, maǵan mynany aitshy. Sen Markestiń Kolýmbiiasy týraly ne bilesiń?
Men: Jarytyp eshteńe bilmeitinimdi jasyra almaimyn. Bul jerde endi kúmiljýge týra keledi.
Daýys: Eger seniń Kolýmbiiany bilgiń kelmese, seniń Qazaqstanyńdy qaidaǵy bir kolýmbiialyq nege bilýi tiis?
Men: Túsinbedim. Men mundai sózdi qashan aityppyn?
Daýys: Miǵula neme! HHI ǵasyr qazaq ádebietiniń dáýiri bolady dep jar salǵandardyń biri sen emes pe ediń? Álde umytyp qaldyń ba?
Men: Iá, eki-úsh jerde aitqanym ras. Biraq ol sózdiń sonaý muhittyń arǵy jaǵyndaǵy Kolýmbiiaǵa ne qatysy bar?
Daýys: Miyńdy esek teýip ketpese, túsinýge tiisti ediń ǵoi, beibaǵym. Joǵarydaǵy málimdemeń, ishinde Kolýmbiia da bar, bizdi búkil álem tanýǵa tiis degenge saiady emes pe?
Men: Bultalaqtai almaimyn. Solai ekeni ras.
Daýys: Endeshe ózińniń qolyńnan kelmeitindi ózgeden talap etýge qandai haqyń bar?
Men: Al sol kolýmbiialyǵyń «Júz jyldyq jalǵyzdyqty» Qazaqstandy bilmei-aq jazyp shyqqan joq pa edi?
Daýys: Biraq ol basqalardy bildi ǵoi. Kafkany, Kamiýdi, Kerkogerdi, Hemingýei men Folknerdi. Óziniń qansha ǵasyrlyq tarihy bar ispan ádebietin. Sen bul tarapqa kóz júgirtip kórdiń be?
Men: Tyńǵylyqty tanysýǵa múmkindigim bolǵan joq. Biraq birshama bilemin dep esepteimin.
Daýys: Ekiniń biri birshama bilemin dep aita alady. Naqty jaýap ber!
Men: Bilmeimin dep qutylǵanym jón bolar.
Daýys: Endi jónge keldiń. Demek, HHI ǵasyr qazaq ádebietiniń ǵasyry bolady degenińniń de jalańash uran ekenin sezinesiń ǵoi?
Men: Ǵasyr bitýge áli altysy kem júz jyl bar emes pe? Bálkim, bizdiń ádebiettiń de osy ýaqyttiń ishinde aiy ońynan týyp qalar?
Daýys: Ádebiet jasaǵysy keletin qazaq talapkerleriniń báriniń deńgeii dál senikindei bolsa, eshqashan týmaq emes. Ha-ha-ha-ha!
Men: Men daiyndyǵy menen anaǵurlym myqty jastardyń ádebietke keletinine senemin.
Daýys: Sen ózińdi-óziń aldarqatýǵa qazirden sheber bolyp alǵan sekildisiń. Ásili, «Aýrýyn jasyrǵan óledi» degen sózdi de bilmeitin bolǵanyń ǵoi?
Men: Qazir bizde óleń, proza jazatyn jastar qarasy qaitadan kóbeiip keledi. Túbi san sapaǵa ainalýǵa tiisti emes pe?
Daýys: Iá, olaryńdy men de baiqap júrmin. Qur qiialdar sekildi.
Men: Joq. Úsh-tórteýinen ábden úmit kútýge bolady. Oǵan senimim kámil.
Daýys: Ha-ha-ha-ha! «Kóp qorqytady, tereń batyrady», seniń halqyń aitqan ataly sózderdiń biri osy emes pe! Úsh-tórt shybyq daýylǵa qarsy ne istei almaq?
Men: Ózim de bilmeimin...
Daýys: Ha-ha-ha-ha! Al sen «Asqaq ushsań, abailap qon» degen sózdi tegi kim ekeni belgisiz shýmerdiki deisiń-á.
II
Daýys: Búkil álemniń qaiǵysyn bir óziń arqalaǵandai nege tunjyrap otyrsyń?
Men: Ózime degen senimim semip bara jatqan sekildi. Sońǵy kezde sharasyz hal keship júrmin.
Daýys: Gazettiń jumysy sharshatty degiń keledi ǵoi?
Men: Joq, olai aita almaspyn. Biraq ishimde sebebi belgisiz áldebir qulazý júrip jatyr. Sebebin bile almai dalmyn.
Daýys: Sen bilmeseń men bilemin.
Men: Taǵy da janymdy jaralaǵyń kele me?
Daýys: Joq. Sen biteý jarasyń. Al biteý jaranyń aýzy ashylsa ǵana jazylmaq.
Men: Emshi bolǵanyńa... Qaidaǵy bir biteý jarany aityp.
Daýys: Kóshim han týraly roman jazamyn dep alty alashqa jar salǵan sen emes pe ediń?
Men: Iá, maqalanyń shyraiyn keltirý úshin birde sondai bir oidy sóz arasyna qystyryp jibergenim bar-dy.
Daýys: Áne, sol sóz yńǵaiy úshin aityla salǵan jar salmań seniń janyńdy mazalap júr. Endi ol ómir boiy mazalaityn bolady.
Men: Iapyraý, roman jazýǵa eshqandai ýaqytym joǵyn ózim jaqsy bilemin ǵoi. Demek, aýrýymnyń sebebi bul bolýy esh múmkin emes.
Daýys: Endeshe, bylai oilanyp kórshi. Osy kúnge deiin aýyz toltyryp aita alatyndai ne is tyndyra aldyń? Jeke shyǵarmashylyǵym bar, onyń temirqazyǵy mynaý dep bir dúnieni aita alasyń ba?
Men: Men bul týraly árdaiym oilanamyn.
Daýys: Jaýabyń qandai boldy?
Men: Ras. Qazirge aýyz toltyryp aitar eshteńe tappadym.
Daýys: Beibaǵym, osydan keiin sen aýyrmaǵanda kim aýyrmaq?
Men: Sen meni jubatyp otyryp ta julqylap alýǵa qumarsyń. Aittym ǵoi, úlken dúnie jazamyn degen niet meniń qaperim túgili, túsime de kirgen emes.
Daýys: Roman bolmasa, hikaiat jaz. Hikaiatqa da tynysyń jetpese, áńgimeniń aýaiyn baiqap baq. Áiteýir birnárse jazýǵa tiistisiń. Jáne onyń kórkem dúnie bolýy shart.
Men: Aittym ǵoi, kórkem dúnie jazýǵa qulqym da, kúsh-qajyrym da joq dep.
Daýys: Sonda Kóshim han týraly derekterdi jinap júrgen de men emespin degiń kele me?
Men: Joq, olai aita almaspyn. Biraq maǵan Kóshim han zeńbirek pen myltyqqa qarsy jalań qylyshpen shapqan baiyrǵy úndisterdiń kósemi sekildi kórinedi. Muhittyń arǵy jaǵyndaǵy qurlyqtan, bes-alty ǵasyrdyń tereńinen sulbasyn áreń-áreń ańǵaramyn.
Daýys: Mine, munyń durys emes. Sen óz taqyrybyńnan óziń bas tartyp otyrsyń. Dertińnen emdelgiń kelmeidi. Óziń aitqan sózdiń jańǵyryǵy ózińdi qaita ainalyp soǵyp jatyr. Túbi bir taban tirep otyrmasań ómir boiy soǵa beredi.
Men: Biraq mende ondai dúniege otyrýǵa múmkindik joq qoi.
Daýys: «Meniń dostarym Van Gog, Sezann, anaý japon Akýtagavalar» dep áńgime aitatyn sen emes pe ediń? Solar shyǵarmashylyqqa qalai ýaqyt tapty, qalai júrip-turdy, sen de solai iste.
Men: Men qazaqpyn ǵoi, jazylmaǵan mindetterim kóp.
Daýys: Akýtagavanyń «Tozaq azabyn» esińe túsir. Áitpese, kesh bolady. Kórgen kúniń tozaq bolyp qala bermek. Al qazaqpyn degeniń qur bas saýǵalaý ǵana.
Men: Iá, aitýǵa ońai...
Daýys: Sen óner adamysyń. Óner adamyna moralshy bolý shart emes. Al perishtemin dep óziń de aita almassyń.
Men: Iá, sheńberden shyǵýǵa tyrysýym kerek ekenin ózim de bilemin. Biraq oǵan shamam kele me?
Daýys: Tyrysyp kór... Áitpese mazalaǵanym mazalaǵan. Ha-ha-ha-ha! Tek ǵumyr boiy qaǵaz kemirip kózi sýalǵan kóp beibaqtyń biri bolyp qalyp júrmeseń bolǵany... Ha-ha-ha-ha!
III
Daýys: Sender eshteńe istemei jatyp málimdeme jasaýdy úirenip alǵansyńdar. Bul – ádebietti oiyn qylý degen sóz. Dál aty – qylmys.
Men: Qylmysym úshin jaýap berýge ázirmin.
Daýys: Munyń da málimdeme. Málimdemeniń eń bir sumpaiy, surqiia túri.
Men: Endi ne isteýim kerek?
Daýys: Únsiz eńbektenýiń shart.
Men: Men de shybyqpyn ǵoi. Sen aitqan daýylǵa qarsy tura alar ma ekenmin?
Daýys: Ha-ha-ha-ha!.. Akýtagavanyń úsh júz dosyndai dos mende de bolady dep bálsingen sen emes pe ediń? Álde táspińnen jańyldyń ba? Árqaisysyńdy úsh júz báiterek jebep, demese, senderdiń de eren terek bolyp ketpesterińe kim kepil?
Men: Arǵy-bergi zamandardan úsh júz dos tabý – bul endi qiiamettiń qiiameti ǵoi...
Daýys: Aittym ǵoi senderdiki qur kúpiný dep. Degenmen aitaiyn, dos dosty tabatynyn da umytpaǵandaryń jón. Muny hakim Abai jaqsy bilgen. Lermontov arqyly Geteni tapqan shaldyń taǵylymnan tálim alyńdar.
Men: Biz de dos tabýǵa az tyrysyp jatqanymyz joq.
Daýys: Aralaryńda dostyqty saýdaǵa salyp júrgender de bar.
Men: Óz basym ondailardy bilmeidi ekenmin.
Daýys: Hlebnikovtyń qulaǵyn shýlatqan aqyn aǵaiyndaryńnyń áńgimesin umytyp qaldyń ba? Kim ekenin bilmese de, Hlebnikovty aýdaramyz dep úsheýi birdei entelei umtylǵan joq pa?
Men: Joq. Meniń bilýimde eki aqyn úshinshi bir aqynǵa Velimir Hlebnikovtyń jolma-jol aýdarmasyn jasap berýge ýaǵdalasqan. Úshinshisi ony óleń tiline túsirip sóiletip shyǵýǵa tapsyrma alǵan kórinedi.
Daýys: Sózden sóz týdyrǵan jasampaz Hlebnikovty bard aqyndarmen shatastyryp júrgen beibaqtardyń qandai jolma-jol aýdarma jasaýy múmkin? Al Hlebnikovty ómiri túpnusqasynan oqymaǵan aqyn ony qalai qazaqsha óz deńgeiinde sóilete almaq? Bul aqyndyq ónerdiń kiesimen oinaý emes pe? Budan keiin Hlebnikov olarmen qalai dos bolmaq? Ózińdi mensinbeitin, kórmei jatyp qalpaqpen soǵyp alamyn deitin astamshyl piǵyldaǵy janmen sen óziń dos bola alar ma ediń? Olar dos bola alar ma edi?
Men: Árine, joq.
Daýys: Al seniń keibir zamandastaryń osyndai áreketterge baryp júr. Olar osy raiynan qaitpasa, eshqashan jetpis jeti atasynan baryp qosylatyn Vergilii durys baǵyt siltep, o dúnieni emin-erkin sharlaǵan Dante sekildi aqyn bola almaidy.
Men: Muny biz de bilemiz.
Daýys: Eshkimdi oqymai-aq aqyn bolamyz dep júrgender de seniń zamandastaryń.
Men: Iá, bárin kitap oqý, bilim jiiý emes, túisik sheshedi degen bir dosym bolǵan. Ol ekeýmizdiń jataqhana bólmelerinde talai aiqysqanymyz áli esimde.
Daýys: Qazir qalaisyńdar?
Men: Aramyz sýyp ketti.
Daýys: Áli de talai dostaryńnan aiyrylatyn bolasyń. Biraq buǵan sen muńaimaýǵa tiistisiń.
Men: Shynymdy aitsam, meni tiri zamandastarym emes, rýhqa ainalǵan dostarymnyń maǵan degen kózqarasy kóbirek alańdatady.
Daýys: Demek, sen olardyń ózińe jiti zer sala bastaǵanyn, senen qandai da bir qulshynystardy talap etetinin sezine bastaǵansyń ǵoi. Bul óte qýanyshty jait.
Men: Qýanatyn nesi bar deisiń. Men olardyń arasynda ózimdi ylǵi ergejeili sekildi sezinemin.
Daýys: Bulai bolýy zańdylyq.
Men: Olar men jazýǵa tiis nárseniń bárin jazyp ketken sekildi. Maǵan túk qaldyrmaǵandai
Daýys: Sen «balasy ákesinen qansha jas kishi bolsa, sonshama jas úlken» degen qytai naqylyn jaqsy kórmeýshi me eń?
Men: Iá. Bir kezderi ákem jaryqtyqpen ártúrli taqyryptarda aitysqanda osy sózdi jii-jii qaitalaitynmyn-dy.
Daýys: Osy sóz durys sóz. Sen bir ǵana adamnan oqyp-úirenseń, oǵan elikteýshi bolyp qana shyǵasyń. Estigen sózin dál qaitalap aityp beretin totyqustan aiyrmashylyǵyń bolmai qalady. Al kópten az-mazdan alyp, ózińdikin túzýge talpynsań, kimdi qaitalap jatqanyńdy eshkim tap basyp aita almaq emes. Bári jazǵan-syzǵanyńnyń áldekimge elikteý emes, ózińniń tól dúnień ekenine kelisedi. Mine, osylai isteseń ǵana sen alyptarmen ózińniń boiyńdy hám oiyńdy teńestire alasyń. Árqashan osylai bolǵan jáne bola beredi. Mine, osyny, mol muradan tańdap, talǵap oqý qajettigin seniń zamandastaryń uqpai júr. Olardyń ádebiettiń aýlasyna kirmei jatyp, keri ketip jatqanyna da osy bilmestikteri sebep. Olar qashanda álem moiyndaǵan klassikten, meili, ol on ǵasyr buryn ómir súrsin, meili, ol zamandas aǵasy bolsyn, talaptansa árdaiym asyryp jazýǵa bolatynyn bilmeidi. Al sen klassikten qansha jas kishi bolsań, sonsha jas úlken ekenińdi, demek, múmkindigińniń de mol ekenin umytpa.
Men: Bul este júretin keńes eken.
Daýys: Sende oi oilaýdan toi toilaý kóp. Ákeń kúndeligińe jazyp bergen belgisiz aqynnyń bir shýmaq óleńi esińde me?
Men: Qaisysy?
Daýys: Mazalasa, mazalasyn oi ǵajap,
Keibir oilar bola bermes boiǵa shaq.
Ertedegi ellindikter ulynyń
Jaqsy oiy úshin beredi eken toi jasap.
Ákeń osy bir shýmaqty, onyń salmaǵyn san ret sanańa quiýǵa tyryspap pa edi?
Men: Iá, esime tústi.
Daýys: Mine, elladalyqtardyń osy dástúri el bolamyz degen qaisy halyqqa da máńgilik ónege. Qazirge men senen eliń toi jasaýǵa laiyq eshqandai jaqsy oidyń nyshanyn kóre almai otyrmyn.
Men: Muny ózim de moiyndaimyn. Degenmen sen mynany aitshy, shyn talpynsa qazaq balasynyń Akýtagava men Garsia Markesterden de artyq jazýǵa múmkindigi bar ǵoi?
Daýys: Baǵanadan bergi áńgimeniń neni dittep aitylǵanyn áli ańǵarmaǵan ekensiń-aý. Mundai ádebietshi bolǵanyńa...
Ha-ha-ha-ha!..
2006 jyl.
Ámirhan Balqybek
"Qasqyr qudai bolǵan kez" kitabynan
Ult portaly
