Qazirgi parasatty, pátýáli ǵylymnyń qaraýylynan mádenietter toǵysynyń shet-shekarasyn dialotizm printsipine orailasqan (M.Býber, M.Bahtin, V.Bibler, Iu.Lotman) mádenietter mámilesi(dialog kýltýr) kaǵidasymen qiystyrǵan utymdy. Óitkeni belgili bir mádeniettiń bóten mádenietpen júzbe-júz jolyǵyp, teńbe-teń suhbattasqan-syrlasqan sátinde ǵana ózin anaǵurlym tolyǵyraq, tereńirek tanyp-túsinip, qadir-qasietin qaita qunttaityny sózsiz. Bul Tmolenietpń basqa bir mádenietke jutylý arqyly joiylyp tynýyn emes, kerisinshe – ózara aýysý-almasý, sińisý-sintezdelý, úirený-úrdistený nátijesinde burynǵydan beter baiýyn, baǵalanýyn dáripteýdi kózdeidi. Árine, mádenietter mámilesin atústi, asyǵys túsinýdiń, iaǵni ony aiaq asty etýdiń óli sýdai tomaǵa-tuiyqtyqqa, absoliýttendirýdiń buldyr, beimálim baǵdarsyzdykqa súireitinditin de árkez umytpaǵan jón; is júzinde aqyrǵy tórelikti aitatyn tóbebi — tarihi sitýatsiia týdyrǵan ulttyq murat-múdde.
Áleýmettik-mádeni "Shyǵys-Batys" paradigmasyn qaisybir mádeni qubylysqa, onyń ishinde jekelegen avtordyń jekelegen týyndysyna tańyp, tańbalaǵanda da abai bolǵan abzal.
Uly Abaidyń teńdessiz talantynyń suryp-súzgisi arqyly tól topyraǵymyzǵa Maǵyryp pen Mashyryq mádenietiniń betaldy baspalamai, inabattana, ikemdele keltendigin, burynǵy ai dástúrge jańashyldyqpen juptasa jarasyp ketkendigin kóremiz. Munyń tórkini men tuńǵiyǵy, syry men sipaty aiynda talai jazyldy; álbette, áli de jazylamaq jailary jeterlik. Abailyq «mennen» tanylatyn Qazaq-Shyǵys-Batys sintezi aqyn shyǵarmashylyǵynyń kúlli konteksinen kózi qaraqty kisige ońai oqylady.
Bálkim aýyzsha aitsa aitqan shyǵar, biraq danyshpan tulǵanyń óleńderinen ne qara anyqtap Batystan mynany bildim, Shyǵystan anany anyqtap aldym...» degen sekildi silteme sózdi ushyratpaimyz; tipti ol úshin Batysqa, Shyǵysqa bólinbeitin tutas álem ǵana bar tárizdi. Biz bolsaq, keide joq jerden jańalyq jasaýǵa júgiretin ádetimizge baǵyp, Abaidy burmalap jibergenimizdi baiqamai jatamyz; qyzdy-qyzdymen oilamaǵanyn oilatamyz.
Mysaly, akynnyń "Segiz aiaq" óleńindegi: "Ǵylymdy izdek //Dúnieni kózdep, // Eki jaqqa úńildim..." degen joldar keide oqymystylarymyzdyń tarapynan syńarjaq túsindirip júr, Bar qatelik mynada, "eki jaqqa úńilý" bizdiń qasań qaǵidaǵa beiimdelgen óris-óremizde "Batys pen Shyǵysqa úńilý" degenmen assotsiatsiialana, aiqushaqtana qalady. Buǵan qosa, izdenimpaz ǵulamanyń "ǵylymdy izdep, dúnieni kózdep" sharqa urǵandyǵyn da oida tutamyz. Logikalyq jaǵynan bári qiysyp-quiylyp turǵandai. Biraq bizdiń elep-eskermeitinimiz jalǵyz-aq nárse, ol - Abaidyń "Segiz aiaq" óleńindegi ár shýmaqtyń bir-bir túiindelgen, tujyrylǵan oidy tiianaqtaityndyǵy. Sondyqtan tutas shýmaqty oqyp kórelik:
Ǵylymdy izdep,
Dúnieni kózdep,
Eki jaqqa úńildim.
Qulaǵyn salmas,
Tilindi almas,
Kóp nadannan túńildim.
Eki keme quiryǵyn,
Usta, jetsin buiryǵyń!
Basqasyn bylai qoiǵanda, qorytyndy qos qatardyń ózi-aq bizdiń adasqanymyzdy ańǵartady. "Eki kemeńiz" de "Batys pen Shyǵysty" meńzese, olardyń "quiryǵyn ustaimyn" dep júrgende "buiryǵyńyz jetse", onda "eki jaqqa" úńilip qajet qansha?! Endeshe, shýmaqtyń tylsym-tuspaly basqada bolǵany da.
Bizge eń aldymen Abaidyń ózi kómekke keledi.
Ol "Tórtinshi sózinde": "Osyndai ǵafildik kóp ótkizip, ólmegen kisiniń ne dúniede, ne ahirette basy bir aýyrmai kalmasa kerek. Árbir ýaiym-qaiǵy oilaǵysh kisi ne dúnie sharýasyna, ne ahiret sharýasyna ózgeden jinaqyraq bolsa kerek! - dep jazypty. Mine, biz ádeii daralap kórsetken dúnie jáne ahiret uǵymdary Abai óleńindegi "eki jaqty" bildiredi.
Aqynnyń "dúnieni kózdeý" degenin jaryq jalǵanda "bos jatpaý, tirshilik etý, sharýa qylý, eńbek jasaý, paida tabý maǵynasynda túsinsek, "ǵylymdy izdeýiniń" jai-japsaryn "Onynshy sózinde" aitylǵan: "Ǵylymsyz ahiret te joq, dúnie de joq. Ǵylymsyz oqyǵan namaz, tutqan oraza, qylǵan qaj eshbir ǵibadat ornyna barmaidy", - degen sezderinen salmaktaimyz.
Ǵulama oishyl munymen toqtap qalmai, bir-birinen ajyraǵysyz "ahiret-dúnie" máselesin ári qarai terendete túsedi. Oǵan "Otyz tórtinshi sózdegi" kelesi paiymdary kýá: "Kimde-kim ahirette de, dúniede de qor bolmaimyn dese, bilmek kerek: esh adamnyń kóńilinde eki kýanysh birdei bolmaidy, eki yntyq qumarlyq birdei bolmaidy, eki qorqynysh, eki qaiǵy - olar da birdei bolmaidy. Mundai eki nárseni birdei bolady dep aitýǵa múmkin emes. Olai bolǵanda, kai adamnyń kóńilinde dúnie qaiǵysy, dúnie kýanyshy ahiret qaiǵysynan, ahiret qýanshtynan artyq bolsa - musylman emes. Endi oilap qarai ber. Bizdiń qazaqta musylman eken! Eger de eki nárse kez bolsa, biri ahiretke kerekti, biri osy dúniede kerekti, birin alsa, biri timeituǵyn bolsa, sonda biri ahiretke kerektini almai, ekinshi bir kez kelgende alarmyn dep, joq, eger kez bolmaituǵyn bolsa, keń qudai ózi keńshilikpen keshiredi-daǵy, myna kezi kelip turǵanda muny jiberip bolmas dep, dúniege kerektini alsa, endi ol kisi janyn berse, ahiretti dúniege satqanym joq degenine tanýǵa bola ma? Adam balasyna adam balasynyń bári – dos. Ne úshin deseń, dúniede júrgende týysyń, ósýiń, toiýyń, ashyǵýyń, qaiǵyń, qazan, dene bitimiń, shyqqan jeriń, barmaq jeriń – bári birdei; ahiretke qarai ólýiń, kórge kirýiń, shirýiń, kórden mahsharda suralýyń - bári birdei, eki dúnieniń qaiǵysyna, pálesine qaýpiń, eki dúnieniń jaqsylyǵyna rahatyń – bári birdei eken!".
Demek, aqyn óleńindegi "eki keme" - Batys pen Shyǵystyń emes, fáni men baqi-eki dúnieniń balamasy. Jáne "myńmen jalǵyz alysqan" dananyn - ne ahirettiń, ne dúnieniń qamyn jasai almai júrgen, "qulaǵyn salmas, tilin almas, kóp nadannan túńilip", aqyr sońynda olarǵa: "Eki keme quiryǵyn, // Usta, jetsin buiryǵyń!" - dep ashylap aitýynyń astary da ashylady.
Demek, óz zamanyndaǵy qazaq rýhynyń qalpyn rámizdegen "Segiz aiaqtyń" biz tadaǵan shýmaǵy Abai týmanizminiń dini ustyn-uitqysynan habardar etedi eken.
Aqynnyń moraldyq filosofiiasynyń sorabyn sezdiretin álgidegi: "...qai adamnyń kóńilinde dúnie qaiǵysy, dúnie qýanyshy ahiret qaiǵysynan, ahiret kýanyshynan artyq bolsa – musylman emes!" - degen kontseptýaldy kózqarasy onyń óleńderinde de órnektelgen. Mysaly:
Dúniege dos ahiretke birdei bolmas,
Ekeýi tap birdei bop ornyǵa almas.
Dúniege yntyq, máǵsharǵa amalsyzdyń
Imanyn túgel deýge aýzym barmas.
Zar zamannyń dindar aqyny Shortanbaidy bylai qoiǵanda ("Jalǵanda joldas demender,//Ahrret qamyn izdeńder!"), Abaidan sońǵy qazaq poeziiasyndaǵy aǵartýshylyq aǵym ókilderiniń arasynda da eki dúnie taqyrybyn ainalyi ótkeńderi az. Olardyn barshasyna bul dúnieniń ólshemi — ahiret; tek tarazy-talqyǵa salatyn nárseleri ár túrli.
Aitalyq, Ábýbákir Kerderi tezge tartatyny - ádildik pen ákimdik jáne dinge adaldyq máseleleri. Ol óziniń bir tolǵaýynda:
Ádildik eki jihanda birdei jaqsy,
Ujmaqtyń kórer degen raiysyn.
Dúniede ǵakim bolyp, ǵadil bolsa,
Keshirer degen sóz bar kúnáiisin, –
dese, Derbisáli bidi: "Dúnie, ahiretti birdei oilap,//Jandyryp din shyraǵyn, meshit saldyń", - dep madaqtaidy.
Sultanmahmut Toraiǵyrov týmanizminiń idealy da – ádilet pen adamshylyq ("Jan qaida ádiletti izdeituǵyn, //Adamshyldyq ataqty kózdeituǵyn,// Tirlik pen ólten kúndi birdei oilap, // Eki jaidan kúderdi úzbeituǵyn").
Shákárim Qudaiberdiuly ar jolynan ainyǵandardy "eki dúnie" jazasyna jegilýden saqtandyrady ("Qudai kesher alda" dep kúná qylmaq,//Ar ketirip, ant iship, jan satylmaq,//Ne jalǵanda nemese ahirette//Ońa almastai ókpeden bir atylmaq").
Kenshimbai aqyn Aqsulýmen aitysynda ult múddesin satqandardy da álgidei tarazyǵa tartady ("Patshaǵa óz jaqsysyn ustap bergen,//Eki birdei dúniede Qoren ońbas").
Abai izimen, aǵartýshylyq ańsaryna sáikes ǵylymdy kókke kóterý talaby da barshylyq (Maqysh Qaltaiuly: "Kúlli isi ońǵa kelmes nadandardyń, // Eki dúnie ǵalym men nadan teń be?" Baimuhambet Beisenbinov: "Ǵylymnyń qadirin bilip okymaǵan, \ Zarýr bop eki dúniede kalar deidi", t.b.).
Sóitip, musylmanshylyq aiasyndaǵy eki dúnie taqyryby aǵartýshylyq kezeń poeziiasynda keń paryqtalǵandyǵy kórinedi jáne onyń sol tustaǵy jalpy jurtqa ortaq moraldyq oi mashyǵynan maǵlumat bere alatyndyǵy baiqalady.
Mirjaqyp Dýlatuly eziniń "Oian, qazaq!" kitabynyń kirispesinde halqyna nasihat-nusqa taratqanda da sol saryndy sóz arasyna qosa-qystyra sóileidi. "Qoi, búitpelik, hár halyqtyń kúshi húner bolsa, ol húnerte Allataǵala qasynda himmátimiz saiasynda biz qazaqtar da ortaq bolsaq kerek, sonyń úshin musylmansha ǵylymdar oqyp, dinimizdi tanyp, nadandardyń kózin qoiyp, kóńilin ashyp, munymen ahirettik faidamyzdy tabalyq, – dep jazady ol, - Ekinshi, dúniemizde qajetti haqylarymyzdy alyp, jerimizdi, malymyzdy saqtaý úshin, basqalardan qorlyq kórmes úshin oryssha oqyp, húnerli bolalyq". Bir qyzyǵy, qairatker-qalamgerdiń myna úgit- úndeýiniń mátinine úńilsek, onyń kyrtys-qatparynan ahirettik paidanyń - Shyǵyspen (din islam), dúnielik haqylardyń - atyspen (oký, ǵylym, óner, kásip, t.b.) ózdiginen órelesip-órilip jatqandyǵyn ajyratyp alamyz.
Tárizi, XX ǵasyrdyń basynda kdzaq qoǵamynda oryn tepken obektivti tarihi oqiǵalar, ideologiialyq ityrqyljyndar, eń aqyry - sanasy oianǵan saharada Shyǵys pen Batys qundylyqtarynyń is júzinde betpe-bet kelýi ziialylarymyzdyń daǵdyly tanym-túsinitine syzat túsirip, olardyń uǵymyndaǵy dástúrli, dini eki dúnie taqyrybynyń azamattyq aiada keregesin keńeitýine sebep-septigin tigizdi.
Zamana yńǵaiyna sáikestenten sana-sezim evoliýtsiiasyn saraptap alǵan soń, Maǵjan Jumabaiulynyń "Túrkistan" atty óleńiniń: "Túrkistan - eki dúnie esigi ǵoi", — degen alǵashqy jolyna jumyrlana jinaqtalǵan, syǵymdala syiǵyzylǵan Mánisterdi baiyptaýǵa bolady.
Birinshiden, bul qatarda úirenshikti, úrdisti eki dúnie máselesi jańasha jańǵyrtylǵan. Tarihi bilimi tereń aqyn Túrkistan aimaǵynyń eki - kóshpeli jáne otyryqshy mádenietti toǵystyrýǵa tútqa bolǵandyǵyn, onyń eki ideolotiialyq arna – májýsilik pen musylmanshylyqtyń "arasyn buzyp ótip dindi ashqan (Qaztýǵan) mán-mańyzyn isharalaidy.
Ekinshiden, búkil óleńniń bitiminen baiqalatyndai, aqyn eki dúnie uǵymyn romantikalyq áýezben jyrlanatyn baiyrǵy men búgin arasyndaǵy bailanyspen astastyrady. Mundaǵy tápsirlenetin baiyrǵysy" ("Bolmasa, barsańshy izdep babań beiitin!") — ahirettiń, «búgingisi – qazirgi bar bolmystyń, jaryq, jalǵannyń simvoly.
Úshinshiden, "Kúnbatys-Kúnshyǵys" taitalasyn jerine jetkize jyrlaǵan aqyn Túrkistannyń osy ek dúnie - batys pen Shyǵys órkenietterin kóneden túiistirip kelten kindik kópir meken ekendigin eleýsiz qaldyrýy da - neǵaibyl nárse.
Sondyqtan "eki dúnieniń esigi" bolǵan Túrkistan madaqtaýǵa da, maqtanýǵa da laiyq.
Túrkistan – eki dúnie esigi ǵoi,
Túrkistan – er túriktiń besigi ǵoi.
Tamasha Túrkistandai jerde týǵan,
Túriktiń táńiri bergen nesibi ǵoi!
Sonymen, realist Abaidan romantik Majanǵa deiingi aralyqta "eki jaq" (eki dúnie, eki jihan) taqyrybynyń ádebi-tarihi damýdyń dańǵylynda ózeginen ótkergen ózgeristerin tekserip, taldap, talqylaýdan túigenimiz osy.
Tereńirek úńilsek, Abaidaǵy "eki dúnie" máselesiniń qazaq topyraǵyndaǵy bastaýy áride jatqandyǵyn ańǵara alamyz. Mysaly, Júsip Balasaǵuni eziniń "Kutty bilik" shyǵarmasynda "Adamǵa eki aiaq berdi,// Biri – bul dúnie, birin – o dúnie úshin...", – dep jazady. "Bir jaqsy qylyq — eki talamnyń abzaly", - degen Qoja Ahmet Iassaýidiń sopylyq poeziiasynda da bul saryn keń kórinis tapqan. Onyń múriti (shákirti) Súleimen Baqyrǵani óz ustazyn "eki dúnie ainasy" dep baǵalaǵan. Bul - bólek zertteýte turarlyq taqyryp.
Sóitip, Abaidyń "Segiz aiaq" óleńindegi "eki jaqqa úńilýi" eń aldymen "Qazaq-Shyǵys", naqtylaǵanda, "qazaq-islam" ara qatysymen qaýyshyp-qabysyp jatyr.
Abai dástúri jáne qazirgi kazaq
ádebieti: Respýblikalyq ǵylymi-teoriialyq
konferentsiianyń materialdary. – Almaty, 2007.
