Osydan buryn jazylǵan «16-jylǵy kóterilisitiń bir anyǵy» atty maqalamnyń jalǵasy
Halyq batyry Amangeldi Imanov bastaǵan kóterilis týraly áńgimeler bala kezimizden qulaǵymyzǵa sińisti bolyp óstik.
1958 jyly Torǵaida Sovet kóshesiniń orta tusynda, ortalyqta A.Imanovtyń mýzeii bolǵan. Bul úi 16- jyly Sovdeptiń shtaby, ári Amangeldiniń úii bolǵan. Sazdan salynǵan, tóbesi qamyspen jabylǵan, patsha zamanynan kele jatqan, úlken biik úi edi. Aýlasy keń, sazdan soǵylǵan dýaly bar edi. Ortalyq jaq betinde qyzyl kirpishten qalanǵan dúken boldy. Úlken kisiler «tatarlar salǵan dúken» deitin. Aityp otyrǵan Amangeldiniń murajaiynda batyrdyń qylyshy, er turmany jáne vintovka tárizdi myltyqtar bolǵan. Sondai aq, Torǵai poselkesiniń (ol kezde «Torǵai qalasy» atanatyn) soltústik batysyna qarai ornalasqan úlken sai boldy. Bul saidy jurt «partizandar saiy» dep ataityn. Ol kezde saidyń tereńdigi shamamen on metrdei bolǵan. Túbi aqqairan qum edi. Balalyq shaqtaǵy oiyndarymyzdyń birazy osy saida ótti. Sol keze aq, «Amangeldiniń sarbazdary osy jerde atylǵan» desetin el.
Bul tragediianyń naqty qalai bolǵany jóninde áli kúnge dáleldi derekter joq. Al, keibir derek kózderi boiynsha «Amangeldi atylǵannan keiin, alǵash Alakólde jerlenip, keiin aýdan ortalyǵyna qaita jerlengen» desedi. Torǵaida «Partizandar saiy» men Torǵai ózeniniń orta tusynda eski eki qorym boldy. Onyń bireýinde orystar (bul qorymda Torǵai ýeziniń alǵashqy ýez bastyǵy Iakovlev jerlengen), ekinshisinde musylmandar jerlengen. Ocy musylmandar qorymynan 50-jyldardyń aiaǵynda tórt qulaqty sazdan soǵylǵan A.Imanovtyń beiitin kórip edim. 60- jyldyń bas kezinde, eki aýdanda sovhozdar qurylǵan jyly A.Imanovtyń murajaiy kórshi Amangeldi aýdanyna kóshirilgen edi. Batyrdyń tamyda sol kezde týǵan jerine aparylǵan tárizdi.
Ult azattyq kóterilisine 100-jyl tolýyna orai, osy jyl basynda men «16-jylǵy kóterilistiń bir anyǵy» atty maqala jazǵan edim. Ol maqalada men tek 16-jyldyń ýaqiǵalaryna, A.Imanov bastaǵan kóterilistiń mán jaiyna ǵana toqtalǵan edim. Onda kóterilisshilerge qarsy general Lavrentevtiń 3 myń jasaǵy Yrǵyz, Bestaý, Naýyrzym joldarymen Torǵaidy qorshai bet alǵany aitylǵan. Gýbernator Eversmannyń buiryǵymen general Lavrentev bastaǵan jazalaýshy otriadtar, Torǵai jerinde jyldyń sáýirine deiin júrip, qandy oirandar saldy. Jyldyń bas kezinde Alash qairatkerleri Ýaqtsha úkimettiń basyna kelgen Kerensiiden Torǵaida júrgen jazalaýshy otriadtardy qaitarýdy talap etken bolatyn. Sol talap boiynsha Kerenskii Eversmannyń jazalaýshy jasaǵynyń Reseige qaitýyna buiryq bergen.
Sodan keiin de burynǵy ýez ortalyǵy Torǵai qalasy talai tarihi oqiǵalardyń kýási boldy. Torǵaidy birese bolshevikter alyp, kelesi joly Alashtyqtardyń qolyna kezek- kezek ótken kúnder boldy. 18-jyldyń aiaǵynda Yrǵyzdan Sibirge bet alǵan Kolchak áskeriniń qaldyqtary Torǵaiǵa soǵyp, biraz ylań saldy. Keńes ókimeti Reseide jyly qarasha aiynda ornasa, bolshebekter biligi Torǵaiǵa 18-jyldyń aiaǵynda kolchaktyqtar Torǵaidan ketkennen keiin ornaǵan edi. Amangeldi Imanovtyń Torǵai Sovdepiniń komissary bolatyny osy kez. Dál osy kezeńde Amangeldiden 16-jylǵy kóterilis kezinde jaqyn urandas, joldas, sarbaz bolǵan kóptegen adamdardyń syrt bergeni tarihi shyndyq. Torǵai kóterilisi kezinde sailanǵan eki hannyń biri Ábdiǵapar men Amangeldiniń aǵasy Bektepbergen jáne Torǵaidyń bas kóterer basqada kisileri Amangeldiden syrt ainalǵan, arazdasqan. Olar Amangeldige «Álibidiń aitqanyna erdiń, bolshebek bolyp kettiń» dep aiyptaǵan. Amangeldiniń eń jaqyn dosy, Keiki mergen Torǵaida Keńes ókimeti ornaǵannan beri elden tys jerde júrgen.
16-jylǵy kóterilis kezinde A.Imanovqa aqyl keńesimen kóp kómek bergen - Álibi Jangeldin. Á.Jangeldin Petrograd bolshebekterimen tyǵyz bailanysta bolǵan. Sodan 18-jyly Á.Jangeldin Keńes ókimetinen kóp qarý jaraq, qarjy alyp, Kaspii teńizi, Mańǵystaý arqyly Torǵaiǵa jetkizip, sol kezde Torǵai komissary qyzmetin atqarǵan A.Imanovqa tapsyrǵan.
18-jyly Keńes ókimeti barlyq jerlerde jeńiske jetip, batystaǵy aqgvardiiashylar Batys elderine, Sibirde Kolchak jeńilip, onyń aqgvardiiashylary Qytaiǵa tyǵylǵan. Bolshebekterdiń Jangeldin arqyly Torǵaiǵa qarý-jaraq jiberý sebebi sodan. 18-jyldyń aiaǵyna taman Keńes úkimeti Orta Aziia elderin basqarý jóninde oilasa bastaidy. Lenin úkimet janynan Ulttardy basqarý komissiiasyn quryp, oǵan bashylyq etýge Stalindi taǵaiyndaidy. Osy kezde Lenin men Stalin Orta Aziia elderin bir ortalyqtan basqarýdy oilastyryp ta qoiǵan. Soǵan bailanysty 19-jyldyń bas kezinde ózderine is qareketimen burynnan tanys Á.Jangeldindi Máskeýge kelýge shaqyrady. Oǵan Shyǵys, Orta Aziia elderinde avtonomiia qurý týraly talqylaý bolatynyn, tarihtan, quqyq máselelerinen óte saýatty Alash qairatkerleriniń birnesheýin ala kelýdi tapsyrady. Sonymen 19-jyldyń bas kezinde Á.Jangeldin. A.Baitursynov, B.Qaraldin jáne taǵy birneshe adam Máskeýge jol tartady. Onda Á.Jangeldin de, A.Baitursynov ta Lenin men Stalinniń qabyldaýynda bolǵan. «Sol kezde A. Baitursynovqa (Máskeýde jáne basqa jerde júrýge» ruqsat berilgen Sovdeptiń qujaty osy kúni de saqtalǵan. Sol jolǵy úkimettik jiyndarda Qazaq avtonomiiasy týraly, onyń territoriiasy týraly máseleler qaralǵan.
Bul Torǵaida alasapyran ýaqiǵalar bolyp jatqan ýaqyt edi. Bolshebekterden jeńilgen Kolchaktan úmiti úzilgen alashtyń bir top qairatkerleri Torǵaiǵa kelgen bolatyn. Soǵan orai ma, Torǵaidaǵy Amangeldi basqarǵan keńes komissariatyna kómektesý úshin Qostanaidan Taran basqarǵan otriad Torǵaidy bet alyp, jolǵa shyǵady. Taran otriady Albarbógetke taiaǵanda qyzyl komandir Jiliaevtiń jasaǵy Torǵaida oiran salyp jatqan. Olar Torǵaidaǵy Alash qairatkerleriniń qarý jaraqtaryn sypyryp, tartyp alǵan. Al, Tarannyń otriady Torǵai qaqpasyna kirer jerde qarýsyzdandyrylǵan. Óitkeni, soǵys jaǵdaiynda ásker turǵan bir qalaǵa ekinshi ásker qarý jaraqpen kirgizilmeidi eken.Sodan, Torǵaiǵa Taran eki joldasymen kelip, sol jerde tutqynǵa alynady.
Torǵaida A. Imanov pen onyń on segiz joldasynyń (Taran men onyń eki joldasy sonyń ishinde) tutqyndalyp, túrmege jabylatyny osy kez.
Torǵai túrmesinde tutqyndalǵan on segiz adamdy atqandar osy Jiliaevtiń soldattary ma» degen de kúdik bar. Óitkeni osy «Jiliaev Yrǵyz jaqta ustalyp, Sovet tribýnalymen atyldy» degen aqparat bolǵan. Keiin júrgizilgen qylmystyq is zertteýinde Torǵai túrmesindegi on segiz adamnyń qalai, kimderdiń atqany jóninde esh naqty derekter kórsetilmegen. On segiz adamnyń múrdesi «Partizandar saiynan» tabylyp, olar ardaqtalyp, jerlengen. Tek onyń ishinde Amangeldiniń denesi bolmaǵan. Ony bir siyr baǵýshynyń aitýymen sol mańnan keiin tapqan.
Bul qandy oqiǵadan keiin, Amangeldi men Tarannyń ólimine alashtyqtardy, Ábdiǵapardy kinalaǵan ósek sózder kóp boldy. Keiki batyr bolshebek Amangeldge kóńili tolmai syrttap júrgenmen, ony ólimge qimaityn qandybalaq, maidandas dos edi. Keńes tusyndaǵy «Qazaq SSRi tarihynda» Keiki mergenniń esimi atalmaǵan. Biraq, el jurttyń ańyzynda ara kidik Keiki batyr týraly aitylatyn. Sonaý jyldary jazýshy Aqan Nurmanov «Qulannyń ajaly» atty romanyn baspadan shyǵarǵan bolatyn. Shyǵarmada esimi týra atalmasada, onyń bas keiipkeri Keiki batyr ekenin biraz oqyrman sezdi, aityp ta júrdi. Keiki batyr atta shaýyp kele jatyp, nysanasyn ushyryp túsiretin qol mergen bolǵan. 16-jylǵy jazalaýshy otriadtarmen bolǵan shaiqastarda jaýdyń talai soldattary men ofitserleri osy Keiki mergenniń qolynan qaza bolǵan. Keiki mergenniń Bekish Qylyshbaev degen aǵasy kóterilis kezinde júzdiktiń basy bolǵan eken.Osy sarbaz Bekish uly Áýbákir Qylyshbaevqa Keikiniń ómirbaiany týraly biraz estelik aityp qaldyrǵan eken.Sol Áýbákir Qylyshbaev ákesiniń Keiki mergen týraly estelikterin kitapqa bastyrǵan edi. Á.Qylyshbaevtyń atalmysh kitabynda, iaki, Amangeldiniń júzbasysy bolǵan Bekish Qylyshbaevtyń aitýy boiynsha 19-jyldyń kókteminde Amangeldiniń túrmege qamalǵan habaryn Amantoǵai jaqta júrip estigen Keiki mán jaidy bilmek bolyp Torǵaiǵa keledi.Bular dýan ortalyǵynyń shetine ilkkende, qalanyń kózge uryp turǵan tynyshtyǵynan sekem alady. Qasynda on bes shaqty serigi bar Keiki batyr Sovdeptiń shtabyna kirgende (Amangeldiniń úii sonda bolǵan) batyrdyń jary Balym bulardy joqtaýmen qarsy alady. Jurt aiaǵy biraz tynyshtalǵannan keiin, otyrǵandardan (úide qalǵandar Amangeldiniń jaqyn týystary, Begimbet rýynan) surastyrǵanda , olar Amangeldiniń túrmege qamalýyna ruqsat berip, mámilege kelgen Ábdiǵapar han Janbosynuly men Amangeldiniń óz aǵasy Bektepbergen ekenin aitady. Sol jerde Keiki batyr qamshysyn jerge uryp, jurt kózinshe, Ábdiǵapar han men Bektepbergennen Amangeldi úshin kek alýǵa sert beredi. Betepbergen Amangeldi qaza bolǵan kúni ózenniń arǵy betine ótip ketip, ońtústikke bet alypty. Keiki mergen kezinde ańshy bolǵan, iz kesip, Bektepbergendi Araldyń maǵynan taýyp, sol jerde atyp ketipti. Sodan sert boiynsha, Ábdiǵapar handy izdep, onyń aýylyna kelgende, mergenniń izdep júrgenin estigen han, izin sýytyp úlgeripti. Sodan yrymshyl Keiki «ajaly menen emes eken» dep Ábdiǵapardy izdeýin doǵaryp, Ulytaý jaǵyn panalap ketipti.
Á.Jangeldin Máskeýden kelgennen keiin, Torǵaida A.Imanovtyń óliminiń sebepterin tekserý komissiiasy qurylyp, onyń tóraǵalyǵyna Á.Jangeldin taǵaiyndalǵan. Álibiden Amangeldiniń qunyn Ábdiǵapar hannan óndirip berýdi suraǵandar da bolypty. Ábdiǵapar han Amangeldiniń qunyn óteýge kelisken eken, biraq Amangeldiniń jaqyn týystary «janǵa -jan» dep bitiispei qoiypty. Sodan eki ottyń ortasynda qalǵan Á.Jangeldin sol talapqa únsiz kelisimin bergen tárizdi. Óitkeni, kóp uzamai, Ábdiǵapar hannyń aýylyna alty jeti soldatpen ókil kelip «Sizdi Torǵaiǵa alyp ketemiz» deidi. Ábdiǵapar «Endi bul sapardan oralmaspyn» dep úi ishimen qoshtasyp, soldattarǵa ilesip jolǵa shyǵady. Jol ortasynda besin namazyn oqýǵa áskerilerde ruqsat suraidy. Ábdiǵapardy sol namazyn oqyp otyrǵan jerinde áskerilerdiń shendisi naganmen atyp óltiredi.
Amangeldiniń ólimine Alash qairatkerleriniń biri bolǵasyn ba, Mirjaqyp Dýlatovty ashyq aiyptaǵandar da boldy. Tipti Ahmet Baitursynovqa da osy másele boiynsha kiná taqqysy kelgender bolǵan. Biraq A.Baitursynovta bul kezeńde Máskeýde bolǵany týraly qujaty bar edi.Jáne ol kisi Qazaq avtonomiiasyn uiymdastyrý jumystaryna belsene kirisip ketken bolatyn.
Amangeldiniń óliminiń sebepterin tekseretin komissiia Torǵaida belsene jumys istep jatty. Tergeýshiler sol kezde Torǵaida bolǵan biraz alashtyqtardan jaýap alǵan. Keńestiń qatal tergeýshileri A.Omarovtyń, A.Kenjinniń jáne t.b. jaýaptarynan Mirjaqyp Dýlatovtyń A.Imanovtyń ólimine qatysty dáleldi taba almaǵan. Aqyry osy qylmystyq is boiynsha biraz adam atyldy, sottaldy. Alash kósemderiniń biri Mirjaqyp Dýlatovtyń ústinen qozǵalǵan is dálel bolmaǵandyqtan qysqartyldy.Biraq, Mirjaqyp Dýlatovtyń ústinen joǵary jaqqa aryz jazýshylar kóp bolǵan. Tipti, jyldardan keiin de Qazaqstan úkimetine, Qazaqstan Jazýshylar odaǵyna, onyń ishinde S.Muqanov pen Á.Tájibaevtyń atyna jazylǵan aryzdar bolǵan eken.
Amangeldi batyrdyń ólimi týraly osy maqalany men shaǵyn maqalanyń shaǵyn epilogy tárizdi týra 50-jyldan keiin, Almatyda bolǵan shaǵyn oqiǵanyń sýrettemesimen aiaqtaiyn. A.Imanovtan Ramazan, Shárip atty eki bala qalǵan. Shárip Imanov ómiriniń sońyna deiin Almatyda turdy. Al, Alash kósemderiniń biri Mirjaqyp Dýlatovtan da eki bala qalǵan. Uly Mirjaqyp qaitys bolǵan jyly ol da ómirden aýyryp, Almatyda kóz jumdy. Qyzy Gúlnar Dýlatova ákesi M.Dýlatov pen Alash qairatkerleri týraly «Alashtyń sónbes juldyzdary», «Shyndyq shyraǵy» atty kitaptar jazyp qaldyrǵan kisi. Sol Gúlnar apaidyń «Alashtyń sónbes juldyzdary» kitabynda Amangeldiniń uly Shárip Imanovtyń 1979-jyly ózin úiine izdep kelgenin aitady. «Jaqynda aýrýhanada bolyp, operatsiia jasatyp edim, seniń dáriger ekenińdi estip qýandym» depti Shárip. Kezdesý sońynda Gúlnar Dýlatova Sháripten «Ákeńniń qunyn kimnen aldyń?» dep suraǵanda, Shárip Imanov «Ákemniń qunyn Ábdiǵapardan aldym» degen eken. «Endeshe budan bylai kóńilimizde kir qalmasyn» dep Gúlnar Dýlatova Shárip Imanovpen qoshtasypty. Búginde ekeýi de ómirde joq bolsa da, qazaqtyń alyp tulǵalarynyń asyl tuiaqtary ekenin muńaiyp eske alamyz.
Jumat ÁNESULY, jazýshy, tarihshy
Ult portaly
