Din men ǵylym arasyndaǵy qarym-qatynastarǵa da jeńil-jelpi qaraýǵa, bolmasa qaishylyqtardy ymyraǵa kelmeitin kereǵar jaqtar dep túsinýge taǵy bolmaidy.
2009 jyldyń 12 aqpanynda Eýropa ǵylymi qaýymdastyǵy Charlz Darvinniń týǵanyna 200 jyl tolýyn atap ótti. Darvinizm teoriiasy áli de álemdi abyrjytýda. Musylmandar onymen ymyraǵa kelmei, joqqa shyǵarsa, basqalar jartylai moiyndaidy, úshinshiler ony tolyq qabyldaidy. Pikir-talas áli jalǵasýda. Katolikter ortasynda din men ǵylym arasyndaǵy adamnyń paida bolýy týraly aitys birte-birte mámilege keletin siiaqty. Búgin birqatar hristiandyq shirkeýler Ch.Darvinniń evoliýtsiialyq ilimine qarsy emes, adamdardyń biologiialyq, fiziologiialyq jaǵynan janýarlarmen ortaq uqsastyqtary barlyǵy aitys týdyrmaidy, al onyń janynyń iesi Qudai degenge toqtaidy.
Adamnyń táni men jany siiaqty el halqynyń bolmysyna etene jaqyn, sińisken dindi memleketten túgel ajyratýǵa bolmaidy. Osylai adamzat eki bilikke bas iedi, dinge jáne zaiyrly memleketke degen qaǵida qalyptasyp keledi. Ateisterdiń jóni bólek. Memleket adamdardyń tánin bilese, iship-jeýin, turmystyq jaǵdaiyn, densaýlyǵyn rettese, Jaratýshy o dúniede de, bul dúniede de adamnyń janyn bileidi. Qazaq oishyldary «jan dúniege qonaq eken, dúnie degen sholaq eken» dep talai aitqan. Din adamdar Alla aldynda birdei dese, memleket adamdar zań aldynda birdei deidi. Memleket óz adamdaryna eldiń azamaty retinde qarasa, din adamdarǵa Allanyń súiiktisi retinde qaraidy. Osy tusta zaiyrly qoǵamda din men memleket, bilik pen dini salt-sana úilesip jatyr.
Ǵylymi jáne dini kózqarastar qarym-qatynasy ásirese, hristian dininde kúrdeli. 2012 jyly Reseidiń Ulttyq iadrolyq zertteý ortalyǵynda (MIFI) teologiia kafedrasy ashylyp, ony Volokolam mitropoliti Ilarion basqardy. Ǵylymi keńestegi sózinde ol kafedra din men jaratylystaný bilimi arasynda pikir almasýǵa múmkindik týǵyzdy, al osyndai pikir almasý jaratylystaný bilimine de, dindi qoldaýshylarǵa da kerek. Birqatar fizikter bul jańalyqty óreskel qylyq, din men ǵylym adamdar hareketiniń múlde bóten salalary, dedi. Bul paryqsyzdyq, konstitýtsiiaǵa da qaishy jáne biz tóleitin salyq esesinen istelip otyr degen qarsylyq pikirler aityldy.
Basqalary mundai kafedranyń ashylýy saiasi koniýnktýra, memlekettiń dinge betburysyn qoldap, aǵymǵa beiimdelý, dedi. MIFI stýdentteriniń aitýynsha, eger ǵylymi ortalyqta teologiia kafedrasy ashylsa, onda dini seminariiada jaratylystaný ǵylymdary tereń oqytylýy kerek dep esepteidi.
Eýropa memleketteri barlyq dini toptar men yntymaqtasýǵa yqylasty, biraq barlyǵyna birdei beiimdi emes, dinderge úlken tańdaý, talǵampazdyq tanytady. Qoǵamnyń irgeli tarihi qundylyqtary, mádenieti men úilesetin dini birlestiktermen jarasymdy qarym-qatynas ornatý basty maqsatqa ainalsa, basqalarǵa tek tózimdilik qana tanytady, keide qysym da jasaidy.
Resei fizikteri din týraly pikir talastyryp jatqan tusta, 2012 jyly qazannyń 25-imen 28-i aralyǵynda Reidelberg ýniversitetinde ár jyl saiyn uiymdastyrylatyn din men ǵylymnyń ózara bailanysyna arnalǵan konferentsiia ótti. Eshqandai daý, talas bolǵan joq. Reseidegi aitystyń sebebin talai jyldar boiy ǵylym men dinniń qarama-qarsylyǵy týraly ideologiianyń yzǵarynan dep túsinip kelgen edi dindi qoldaityn ǵalymdar.
Dástúrli dindi ustanbaǵan ǵylymnyń qudiretin sezindirýshi Einshtein aitqan: «Men Qudaidyń álemdi qalai jaratqanyn bilgim keledi. Onyń qudiretin uǵynǵym keledi. Qalǵanynyń bári usaq-túiek». Ol tabiǵat qubylystaryna aralasatyn, adamdar taǵdyryn bileitin úrei men úmittiń kózi bolatyn Qudaidy moiyndamaidy.Álemdi kelistirip, úilestirgen Jaratýshy barlyǵyna senedi. Injildiń Qudai barlyǵyn ólshemmen, sanamen, salmaqpen úilestirip jasady degenine qarsy emes.
Din men ǵylymnyń ózara qatynasy búgin ǵylymdy da, dástúrli dinderdi de qyzyqtyryp otyr. Ǵylymnyń sońǵy jańalyqtaryn jaratylystaný, gýmanitarlyq jáne qoǵamdyq ǵylymdar turǵysynan da oi eleginen ótkizýge búgin Qazaqstannyń ǵylym-bilim qaýymdastyǵy da múddeli.
Amangeldi AITALY,
filosofiia ǵylymdarynyń
doktory, professor
"Egemen Qazaqstan" gazeti
