Amangeldi Aitaly. Ekstremistik dindarlyq

Ǵasyrlar toǵysynda áleýmettanýshy amerikalyq ǵalymdar Dj. Neisbit pen P.Abýrdin 2000 jyly HHI ǵasyrdyń alǵashqy jyldaryndaǵy álemdegi eń basty, yqpaldy, jahandyq sipattaǵy on baǵyttyń (megatendentsiialar) ishinde tildik patriotizm men dini qaita jańarý úrdisterin atady. Al, BUU qoldaýymen 2003 jyly daiyndalǵan «Álem bolashaǵy pishini» atty eńbekte de on tórt basty úrdisterdiń ekeýi dini jáne ulttyq jaǵdailarǵa bailanysty: radikaldy islam ideologiiasynyń damýy jáne etnostyq ózin-ózi taný saiasatynyń kúsh alýy. Ulttyq jáne dini máselelerdiń yqpalynyń ósýin sarapshylar XXI ǵasyrda otarshyldyqqa qarsy kúrestiń jańa tolqynynyń bastalýymen túsindiredi. Eger, birinshi tolqyn ekonomikalyq jáne saiasi táýelsizdikke qol jetkizý bolsa, otarsyzdaný zymyranynyń ekinshi satysy mádeni jáne áleýmettik táýelsizdikten arylý bolyp otyr. Dinge oralý, rýhani táýelsizdikke qol jetkizý múmkindigi, sonymen birge, dindarlyq, qundylyqtardy birjaqty qabyldaityn, syńarjaq baǵyt ustanatyn kúshterge de negiz boldy.

Ekstremizm – latyn tilinen engen termin, «sońǵy, shetki» degen maǵynany bildiredi, shekten shyqqan  kózqa­rastar men is-áreketter. Terrorizm sonyń bir kórinisi. Ekstremistik dindarlyq dini óshpendilikti, alaýyz­dyqty, zorlyq-zom­bylyqty qozdyratyn kózqaras. Ol adam­dar­dyń qaýip­sizdigine, ómirine, densaýlyǵyna, taza din jolyn ustanýyna, jeke bostandyǵyna qaýip tóndiredi. Eks­tre­mizmniń shy­ǵýynyń basty negiziniń biri dini saýatsyzdyq. Eń óki­nishtisi terrorshylar álemdi qaýip-qaterden tek islam qaýymdastyǵy qutqara alady degen pikirdi bas­shylyqqa alady. Zorlyqshyl, dindi jamylyp júrgen estremisterdiń (terroristerdiń) basshy­lyqqa alatyn negizgi maqsattary mynalar:

1. Barlyq    musylmandar turatyn elderdi basqynshylardan azat etý (Taiaý Shyǵys, Irak, Aýǵanystan, Siriia keide Sheshenstandy da qosady).
2. Islamnyń    páktigi, ony burmalardan tazartý. Ult – azattyq qozǵalystardy qoldaý.
3. Shet elderde bilim alýshy jas­­tardy  zorlyq-zombylyq ideialary negi­­zin­de tárbieleý.    
4. Táýelsizdik    alǵan islam memleket­teriniń jastarynyń sanasyna radi­kaldyq ideialardy sińirý. 

Búgingi moraldyq daǵdarys tusynda materialdyq igiliktiń quly bolyp, raqatqa, molshylyqqa, ysyrapshyldyqqa bólenip, Qudaiyn umytqandarǵa qarsy, ádildikke negizdelgen qoǵam qurýǵa shaqyryp, órkenietti rýhani azǵyndyqtan qutqaramyz deýshilerge eretinder qai elde de tabylady. «Islam memleketi» (DAISh) siiaqty uiymdardyń ideialary mynaǵan saiady: tarih adamzat úshin kapitalizmniń de, sotsializmniń de tiimsizdigin kórsetti, sotsializm kúiredi, kapitalizm tereń rýhani daǵdarysta. Áleýmettik ádiletsizdikten, moraldyq daǵdarystan aman alyp qalatyn úshinshi jol bar, ol taza islam joly jáne  ol bizdiń jolymyz deidi.Ol zorlyq-zombylyq joly.

Búgingi ǵylymi ádebiette jáne saiasatta ekstremizmniń sebepterine bailanys­ty eki baǵyttaǵy paiym basymdyqqa ie. Birinshi baǵyttaǵy ǵalymdar zorlyqshyl ekstremizmdi týyndatatyn túbegeili sebepter bar dep sanaidy. Ekstremistik ideianyń mundai sebepteri sanatyna ártúrli dinder ókilderiniń mádeniet, til, eńbekke ornalasý, qyzmet etý, eńbekaqy salalaryndaǵy teńsizdigi, ustaǵan dinine bailanysty saiasi qýdalanýy   jáne taǵy basqalar jatqyzylady. Bul baǵytty «zert­teýshilik baǵyt» dep ataidy. Ekinshi ba­ǵyt ókilderiniń pikirinshe, ekstremizmniń se­bepterin anyqtaý ony aqtaýmen para-par. Ekstremizmniń  eshqandai ózindik obektivti sebepteri joq. Ol ekstremisterdiń, fana­tikterdiń qalypty jaǵdaidy tal­qandap, saiasi bilikke qol suǵýdy kózdegen zymiian  piǵylynan týyndaidy. Bul baǵytty «praktikalyq baǵyt» dep ataidy. Birinshisin ǵalymdar jaqtasa, ekinshisin úkimettik uiymdar, politsiia ókilderi, ás­keriler, qaýipsizdik qurylymdar qyz­metkerleri qoldaidy. Biraq, sebeptersiz qaqtyǵystardyń bolmaityny belgili. Bul eki baǵyt bir-birin tolyqtyryp tur.

«Qazaqstan Respýblikasynda dini ekstremizm men terrorizmge qarsy is-qimyl jónindegi 2013-2017 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlama» elde qalyptasqan jaǵdaidy baiypty taldap, zorlyqshyl ekstremizmniń aldyn alý joldary men tásilderin aiqyndady. Biraq, onyń ekonomikalyq, áleýmettik jáne saiasi astarlaryn esepke almaidy, ekstremizm tárizdi zorlyq túrin tek zańnamalyq normalardyń tar aiasynda qarastyryp, kúrdeli saiasi-áleýmettik, mádeni faktorlardyń nátijesi ekendigi eskerilmeidi. Bul kúni keshegi keńestik kezeńdi eske salady. Ol kezde ómirdegi bar qyrsyqtyń kesirin álemdik imperializmge jaýyp, keńestik tártipke shań jýytpaý ádetke ainalǵany umytyla qoiǵan joq. Syrtqy kúshterdiń áseri, syrttai yqpal qai elge de áser etedi, biraq, ol negizgi faktor emes.

«Arab kóktemi dep atalǵan arab elde­rindegi jaǵdai bizdiń elde bolýy múmkin be?» – degen saýal sońǵy kezde jii qoiylady. Qazaqstannyń Arab elderimen syrttai uq­sastyqtary bar. Ekonomikanyń negizinen shikizatqa negizdelýi, jumyssyzdyq, ási­rese, bilimdi jastar arasyndaǵy jumys­syzdyq, monotsentristik saiasi júie, jem­qorlyq, klandyq bóliný, aýyldyq jer­lerdegi halyqtyń turmysynyń áli de bolsa tómendigi. Alaida, Qazaqstan halqy Keńester zamanynyń talai tar jol, taiǵaq keshýinen ótken, partokratiianyń qazaqtyń tiline, mádenietine zorlyǵyn kórgen, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń basynda daǵdarysty bastan keshken. Son­dyqtan, olardyń basym kópshiligi qazirgi zamanǵa shúkirshilik etedi. Halyqtyń negizgi bóliginiń basynda baspanasy, jumysy bar, atalǵan  eldermen salystyrǵanda bizdiń turmysymyz joǵary. 

Degenmen oilandyrmai qoimaityn jaǵ­dailar bar. Ekstremizmniń týý yqti­mal­dyǵyn qalyptastyrýǵa tikelei nemese janama túrde tolyp jatqan ishki áleý­mettik  faktorlar, sotsiýmnyń ártúrli deńgeilerinde, basqarý qurylymdarynda boi kórsetetin qoǵamdyq sana kórinisteri, son­dai-aq, individterdiń dini tirshiliginiń jeke basqa tán qyrlary áser etedi. Osyǵan orai, qazaqtardyń dini kóńil-kúiine keri áser etetin birneshe ǵana faktorlardy atap ketýge bolady. Bular el ishinde teris etnodini jáne etnoáleýmettik ahýal qalyptasýyna jaǵdai týǵyzady.  

Ekstremizmniń ideialyq sebepteri: salafizm-ýahabizm. Salafizm, keide ony «ýahhabizm, «ýahabshylar» dep te ataidy. «Salafi (ás-salafi) arab tilinde burynǵy babalar degendi bildiredi. Qazaqstan úshin dástúrli emes aǵym bol­ǵanymen, shyndyǵynda ol islamda sonaý Paiǵambarymyzdyń zamanynan bastaý alady. Al, ýahabshylar qozǵalysy islamda radikaldyq aǵymǵa jatady. Radikaldy deǵen túbegeili ózgertý, jańartý degendi bildiredi. Ony ýaǵyzdaýshy Muhamed ibn Abd ál-Ýahhab 1703 j. Ortalyq Arabiiada týǵan. Ony ýaǵyzdaýshylar buryn da, búgin de qabirlerde ziiarat etýge, paiǵambarlar, áýlieler, perishtelerdiń esimin duǵalarda aitýǵa, marqumdarǵa quran baǵyshtaý, meshitterde sadaqa berýge qarsy. 

Qazaqstan jerinde musylmandar sý­nit­­tik baǵyttaǵy hanafittik mazhabty usta­nady. Hanafittik mazhab VIII ǵasyr­da Iran je­rinde paida bolgan, onyń negizin qalaǵan Ábý-Hanifa. Ortalyq Aziia halyqtary nege osy mazhabty qabyldady? Hanafittik mazhab islamǵa deiingi qalyptasyp qalǵan ata-babaǵa degen erekshe syi-qurmet siiaqty jergilikti dástúrlerdi keńinen syilaidy, oi-pikir aiyrmashylyqtaryna sabyrlyqpen qaraityndyǵy da qyzyqtyrady, sondyqtan da, osy mazhabty qabyldady. Bul mektep basqa din ókilderine, iahýdeiler men hris­tiandarǵa syilastyqpen qaraý, adam hu­qyn syilaý, qylmys jasaǵandarǵa da keshirimdilikpen qaraýdy ustanady.

Bizdiń elimizge ýahabizm ilimi sońǵy jyldary qandai joldarmen endi? Ýahabizm dini aǵym retinde eń  aldymen Soltústik Kavkazda tarady. Ǵalymdar ony álemdegi rýhani daǵdaryspen bailanystyrady. Adamzat órkenietiniń búgin­gi jaǵdaidaǵy dinderdi, onyń ishinde islamnyń áleýmettik institýttary (bilim, ekonomika, salt-dástúr) álsirei bastady. Oǵan basty qorǵanys retinde ýahabizm siiaqty dini betalys paida boldy. Biraq, bul dinniń daǵdarysy emes. Másele basqada. Din men ulttyń bailanysy, onyń ult ómirindegi orny men qyzmeti, qoǵamǵa yqpaly bosańsi bastady. Onyń sebebi jahandaný tusynda ulttyń   ómir salty, tiregi ózgere bastady, syrttan ulttyq qundylyqtardy shaiatyn áserli faktorlar kóbeiip, olar óz  kezeginde dinniń de qaǵidalarynyń buzylýyna ákeldi. 

Osydan kelip ýahabizm – islam dinin qorǵaý úshin ony ustanatyn halyqtardy tutas qaýymdastyqqa ainaldyrý, ulttyq emes, ortaq islam qundylyqtaryna mán berý. Onyń bastapqy ideiasy etnikalyq qundylyqtar, til, atameken, mádeniet siiaq­ty ultty ult etetin negizder baǵaly emes dep taný, din bárinen de qymbat degen dogmany basshylyqqa alýy.

Ýahabizm ókilderi óz ustanymdaryn negi­zinen kópetnostyq ortadan góri, monoetnostyq musylmandar san jaǵynan basym ortada taratady. Ýahabizm tereń tamyryn jaiǵan Soltústik Kavkazda ýahabshylar postkeńestik keńistikti qaita qurýdy tek islam qaǵidalary negizinde iske asyrýdy basty maqsat etip qoiady. Memlekettik qurylym islam talaptaryna sai bolýmen birge, memlekettik elita tek bedeldi islam qairatkerlerine jasaqtalyp, tek áleýmettik sala  ǵana emes, mádeni, saiasi ómir tarmaqtarynyń bastaýyn islamnan alý qajet. Sondyqtan, ýahabizmge bailanysty «islam fýndamentalizmi» sózi de tarady. 

Islam áleminde, Qazaqstanda da ekstre­mistik dindarlar jóninde ártúrli pikir taraǵan. Birqatar ekspertter olar úreili kúsh emes, biliktegiler jiberilgen qatelikterin ýahabisterge jaba bergen soń da, olar qaýipti bolyp kórinedi dep esepteidi. Al, keibir saraptaýshy mamandar ýahabizmdi ustanatyndar joqtyń qasy dep te tujyrym jasaidy. Biraq, BAQ musylmandar men ýahabshylardy sinonim retinde paidalanyp, islamǵa kóleńke túsiredi. Ekspertterdiń bir toby Soltústik Kavkaz respýblikalarynyń eshqaisysynda aita qalǵandai ýahabizm joq, biraq, kúshtik qurylymdar, ýahabizmmen kúresti syltaý etip, qosymsha qarjy suraidy dep túiedi [10].

Ekstremist    dindarlardyń   Qazaqs­tan­nyń saiasi, zań shyǵarý júiesin shariǵatqa ne­gizdep teokratiialyq nemese saiasi bilikti din basylaryna berip, memleket ornatý, Ha­lifat qurý urandary halqymyzdyń el bileý dástúrine qaishy. Qazaqtyń el bileýshileri Quranǵa qoldaryn qoiyp ant bergen, biraq, memleket zaiyrly sipatta bolǵan, din men memleket ózara syilastyq pen yqpaldastyqqa negizdelgen, eldiń basyn qosqan. Qazaq musylmandary zaiyrly memleketti syilap ómir súrse, memleket te dindi qoldap otyrǵan. Otarshyldyq júie bul dástúrdi keiin burmalady. 

Islam – demokratiialyq din. Din máse­leleri tóńireginde pikir-talastar týyp, sektalar da, bólinýler de bolǵan, bú­gin tipti partiialar da bar. Biraq, din máselesinde de shydamdylyq, tózimdilik, búgingi tilmen aitsaq toleranttylyq sheksiz emes. Sondyqtan, bizdiń memlekettegi búgingi qalyptasqan qoǵamdyq pikir dini toptardy zań negizinde retteýdi talap etip otyr. Resmi dini saiasat qoǵamdyq pikirmen úilesip jatyr.

Qoǵamda, bilikte de memleket tarabynan qatal baqylaý men qarqyndy aqparattyq nasihat jaǵymsyz jaǵdailardyń aldyn alady degen pikir búgin basymyraq. Biraq, ideologiialyq básekelestikte ýahabizmniń tartymdy tustary bar. Islamnyń «dás­túrlik» jáne «jańasha» túsinetinderi arasynda bedelderin asyryp, yqpaldaryn kúsheitý úshin básekelestik baiqalady. Teologiia jaǵynan shet elderden bilim alyp kelgen jastar dástúrli joldaǵylarǵa qaraǵanda qurannyń astarly tilin túsinikti baiandap, óz jolyn qýýshylardy tartady.

Salafizmniń tartymdy bolýynyń sipaty qoǵam qurylymynyń bailar men kedeilerge bólinýi, qoǵamda oryn alǵan áleýmettik ádiletsizdikterge, jumyssyzdyq, jemqorlyqtyń da tereń etek alýyna bailanysty. Adamgershilik qaǵidalarymyzdyń buzylýy jastar arasynan narazylyq týdyrady. Keibir búgingi elimizdegi ysy­rapshylyqtyń kórinisteri, bailyqty, aq­shany tógip shashyp ustaý da jastar arasyn­da aiyptalady. Sonymen qatar, áljýaz, materialdyq jaǵynan nashar toptardyń jaǵdaiy alǵa tartylady. Sondai-aq, qazaq tili­niń elimizdegi qoldanysy aiasynyń tarlyǵy, shetel aqparat quraldarynyń ús­temdigi, zorlyq-zombylyqty, moraldyq azǵyndyqty nasihattaý da jalpy musylman  jamaǵatyn alańdatyp otyr. Al, radikaldyq toptar ony basqa dinniń, til­diń ústemdiligi, dep  halyqty basqa dinderge qarsy turýǵa úgitteidi. Demek, din máseleleriniń astarynda kúrdeli mádeni, ulttyq, órkeniettik máseleler jatyrǵanyn eskerýimiz kerek. 2004 jyly QR Parlamenti Májilisiniń delegatsiiasynyń quramynda Siriiada bolyp, Bashar Asadpen  uzaq áńgimeleskenimiz esimde. Ol «biz Izrailmen soǵys jaǵ­daiyndaǵy elmiz, shynyn aitsaq, biz Izrailmen emes, ony qarýlandyryp, qoldap otyrǵan AQSh-pen soǵysyp jatyrmyz, Izrailge óz kúshimiz, qarýymyz jetkilikti» – degen edi. Búgin AQSh-tyń B.Asadty qoldamaýy da osydan. Sózin jalǵastyra kelip, B.Asad «sizderdiń babańyz Beibarys bizdi zamanynda jaýlardan qorǵaǵan edi, búgin Qazaq Respýblikasy bizdi Izrailmen soǵysta qoldaidy dep oilaimyz, qarýmen emes, diplomatiialyq jolmen», – degendi. Qazaqstannyń, Prezident N.Nazarbaevtyń bedelin joǵary baǵalady.

Siriia Parlamenti depýtattarymen taý­­­daǵy rezidentsiiasynda keshki kezde­sýi­mizde Parlamenttiń tóraǵasy: «Damaskige qarańyzdar, árbir jasyl ot-meshit, Qu­daidyń úii, iman tárbieleitin oryn», – dedi. Shynymen de, qalada qaptaǵan jasyl ot, jiyrma myńnan astam meshit bar eken. Meshitter halyqtyń barýyna jaqyn jerlerde ornalasqan. Dúkender namaz kezinde jumys jasamaidy, onyń qyzmetkerleri jaqyn meshitke baryp qulshylyq  qylady. Kóliktegi adamdarǵa da meshitte namaz oqýǵa jaǵdai jasalǵan.

Siriia kópultty memleket, 17mln.astam halyqtyń 90% musylmandar, 85% siriialyq arabtar, olardan basqa kýrdtar, armiandar, túrikmender (túrikpender emes.- A.A), sherkester, syǵandar bar. Siriialyqtardyń az ǵana bóliginde rý-taipalyq júie saqtalǵan: iri taipalar fedan, hadein, mavili, taǵy basqalar. Siriia biligi biz birtutas elmiz, syi­lastyqta ómir súremiz dep ózderin álemge tanystyryp kelgen edi. Birqatar az etnos­tardyń ókilderi bir palataly Halyq Ke­ńesi Parlamenttiń músheleri. Qazaqstan Parlamenti delegatsiiasyn ulttyq kiimderin kiip, qoshemetpen qarsy aldy. Endi, sol eldiń birligi tek tilińde ǵana bolyp, dilinde bolmady. Syrttai uiyp turǵan el siiaqty bolyp kóringenmen, birlik júrekte bolmady. Sondyqtan, birlik pen dostyq tek joǵarydan uiymdastyrylǵan uran bolmai, eldiń dilinen, oiynan shyqqanda ǵana qundy. Másele dinde emes, ishki saiasi-áleýmettik jaǵdailarǵa, syrtqy qysymǵa da bailanysty. Siriiada 1973 jyldan beri, demek 40 jyldan astam, bilik basynda áýeli Hafiz Asad, keiin uly Bashar Asad otyr, bilikke bir otbasynyń uzaq eldi basqarýy da narazylyq týǵyzady.

Aimaqtyq erekshelikter. Kei tusta «Batys Qazaqstanda nege ekstremistik dindarlyqtyń kórinisteri jii baiqalady?», –  degen saýal týady. Kúrdeli aimaqtyń biri – rasynda da Batys Qazaqstan oblystary. Batys Qazaqstan konfessiiaaralyq ózara kelisim, kóp ultty elimizdiń qoǵamdyq turaqtylyǵynyń mańyzdy negizi bolyp otyrǵan ólke. Turaqtylyqtyń tamyryn tereńdetýi úshin memlekettik organdardyń, dini birlestikterdiń, qoǵamdyq uiymdardyń múmkindikteri de zor. Aimaqta islam, hris­tian, basqa da dini birlestikterdiń ǵasyrlar boiy jinaqtalǵan tájiribeleri, áleýmettik, ulttyq, mádeni qaishylyqtardy aldyn alý joldary aiqyndalǵan. Aita ketý kerek, dini birlestikterdiń bedeli de jyldan jylǵa ósip keledi.

Aimaqta ulttar men konfessiialar arasynda erekshe syilastyq, bir-birin qabyl­daityn  ortaq ahýal qalyptasqan, ashyq óshtesýdiń nyshandary kórinbeidi. Buny ártúrli din ókilderiniń tarihi qalyptasqan tyǵyz áleýmettik-ekonomikalyq ózara bailanystarymen túsindirýge bolady. Óz dini ustanymdaryn saqtai otyryp, aimaqtaǵy din ókilderi mádeni jáne áleýmettik salada til tabysyp keledi. Batys Qazaqstanda dinder arasynda erekshe mádeniet qalyptasqan.  Sonymen birge, Batys Qazaqstan eli­mizdiń órkenietter qiylysyndaǵy ár­túr­­li etnikalyq, ekonomikalyq, saiasi, má­deni protsesterdiń astasyp jatyrǵan, geo­saiasi turǵysynan mańyzdy aimaq, Kav­kazǵa da jaqyn. Bul tabiǵi bailyǵy mol ólkede AQSh, Qytai, Resei basqa da iri memleketterdiń múddeleri toǵysyp jatyr. Sondyqtan, eńbek qatynastary, óndiristegi eńbek bólisi dini-etnikalyq sipat alýda.

Qazaqtardyń ónerkásipten alshaq bolýy, keńse jumysy, mal sharýashylyǵymen ainalysýy ulttyń psihologiiasyna áser etip, tipti, qazaqtar tabiǵatynan ǵylymi-tehnikalyq mamandyqtarǵa beiim emes degen pikir qalyptastyrdy. Sonymen birge, óndiristegi ulttyq alalyq qazaqtardyń qonystanýyna, densaýlyǵyna, materialdyq jáne rýhani igilikterge qol jetkizýine, túgeldei ulttyq bolmysyna jaǵymsyz yqpalyn tigizdi.

Tabiǵi resýrstary bai elde baiyrǵy halyqtyń kedei bolýy oilandyratyn máse­le. Ekonomikalyq jáne áleýmettik salalarda  qazaqtardyń úles salmaǵy artpai, qazaq máselesi she­shil­di, turaqtylyqqa qol jetti deý qiyn. Kezinde Malaiziia «býmipýtra» – baiyrǵy halyqtyń damýyna ádeii jaǵdai týǵyzǵan. Olardyń bilim alýyna, eńbek etýine, kásipkerlikke beiimdelýine, aqshany tiimdi paidalanýyna, qolda bar bailyqty aqylmen jumsaýyna, ýaqytty baǵalaýǵa úiretken. Baiyrǵy halyqqa ósimsiz kreditter, paidaly memlekettik tapsyrystardyń basym kópshiligi berilip, olardyń isin jolǵa qoiýǵa kómektesken. Sonymen birge, aǵaiynshylyqqa, sybailastyqqa jol be­ril­medi. Mundai sharalar otarshyldyq zama­nyndaǵy kemsitýshiliktiń ornyn toltyryp, qazaqtardy da basqalarmen teń eter edi.

Álemde baiyrǵy halyqty qorǵaityn basqa da tájiribeler bar. Olar qonystanǵan aimaqtardaǵy tabiǵi bailyqty igergende ádildikti saqtap, múddelerin eskerý zańdastyrylǵan. AQSh-tyń «Arktik-slop» kompaniiasy Aliaskada gaz qubyryn júrgiz­gende, sol jerdiń baiyrǵy tur­ǵyndary – eskimostardy aktsionerlik qoǵam­nyń jarnashylary retinde tirkep, ony AQSh-tyń Kongresi bekitken. «Arktik-slop» kompaniiasynda kez kelgen ulttyń ókili jumys jasaýǵa huqyly. Biraq onyń aktsiialaryn satyp alýǵa, tabiǵi resýrstan túsken paidaǵa eskimostar ǵana ortaqtasa alady. Etnostyq qaýymdastyq biryńǵai qonystanǵan ter­ritoriianyń jerleri satylmaidy, jalǵa berilmeidi, olar salyq tólemeidi, memleketten arnaiy járdem, tegin meditsinalyq kómek alady. Osyndai jeńildikter baiyrǵy etnostar turatyn Kanada da kózdelgen.

Qazaq ulty rezervatsiiada turatyn shettetilgen halyq bolmaǵanymen, munai, gaz, basqa da tabiǵi bailyqty igerip jat­qan óńirlerde olardyń múddesi rezervatsiiada turatyn usaq etnostardan tómen, qazaqtardyń mańdaiyna tek ekologiialyq aýyr jaǵdaidyń qurbany bolý jazylǵan siiaqty.

Ulttyń menshikke ie bolýy degen iri óndiris oryndary tek jergilikti ult ókil­deriniń bolýy degendi bildirmeidi. Ony qarjylandyratyn investorlar syrttan bolýy múmkin, biraq, ol óndiriste jumys jasaýshy, onyń basty menedjerleri men orta jáne tómengi deńgeidiń mamandary, jumysshylary negizinen baiyrǵy eldiń ókilderi bolýy búgin kóptegen elderde daǵdyǵa ainaldy jáne óndiristiń negizgi paidasy osy memleketke qyzmet jasaýy tiis. Shaǵyn jáne orta bizneste ulttyń isker toptarynyń qalyptasýy onyń turmys deńgeiine tikelei áser etedi. Bul, ásirese, memleket quraýshy ulttyń el halqynyń basym kópshiligine ainalǵan tusta mańyzdy mánge ie bolyp otyr. Basqa ult, til ókilderiniń ústemdigi, tabiǵi bailyqqa qojalyǵy, baiyrǵy halyqtyń kedeiligi basqa mádeniettiń, dinniń ústemdigi dep qabyldaityny belgili. Osy tusta halyqty memleketke qarsy úgitteitin «kósemder» de tabylady. Olar memlekettik kurylymdy ózgertýge, birjaqty, tek shariǵatqa negiz­delgen, «ádil» memleket qurýǵa shaqyrady. Sondyqtan, ekstremizmniń sebebin tek shet elderde dini bilim alǵan jastardan ǵana kórmei, onyń áleýmettik-psihologiialyq sebepterin de esepke alýymyz jón. Memleket ishki saiasatty saralap, ózine de syn kózben qaramaiynsha, ekstremizmmen kúres tiimdi bolmaidy.

Ekstremizmniń  (terrorizm onyń eń qaýip­­ti kórinisi) áleýmettik-ekonomikalyq, saia­si-ideologiialyq sebepteri bar ekeni daý­syz. Sońǵy jyldary tabiǵi jáne tehnogendik aspaptardy aitpaǵanda, ártúrli aimaqtarda búlik, kóterilis, qaqtyǵystar, terroristik zorlyq-zombylyqtardyń shie­lenisýine bailanysty olardy salys­tyrý úshin keibir ǵalymdar qantógistiń koef­fitsientin (koeffitsient krovoprolitnosti) engizý qajettigi týraly pikirler aitýda. Osy turǵydan kelgende jol apattary terroristik aktilerden qaýipti, sebepti olardyń saldarynan adamdar kóp qaza tabady. 

Zorlyqshyl         ekstremizm    qurbanda­ry­nyń naqty sany kóp emes. Ekstremizmnen shekken zardabymyzdyń  salystyr­maly túrdegi azdyǵy – ekstremizmdi jaq­taýshylardyń psi­ho­logiialyq soq­ty­ǵysta aqtalýyna, ózderin dinniń qorǵaýshylary retinde kórse­tip, jamandyq ataýlynyń kinásin mem­lekettiń ózine aýdarýǵa syltaý. Munyń barlyǵy buqaranyń kóńilin aýlap, halyqty ózderine jaqyndatýdy kózdeidi. Bul, sóz joq, áleýmettik ortaǵa, adamdardyń jeke talpynystaryna, jastar­dyń áleýmettený úderisine áserin tigizbei qoimaidy.  Onyń ústine halyq óz kúiin ózi kúitteý ústinde, qoǵam áleýmettik qurylym tur­ǵysynan bytyrańqy, eki millionǵa jýyq adamnyń turaqty jumysy joq,  yzalylar da az emes, qoǵamdyq institýttar, ásirese aýyldyq jerlerde (ujymshar, keńshar, partiia, kásipodaq, jastar uiymdary) taratylǵan, olardyń ornyna esh­teńe quryl­maǵan, qurylýy da neǵaibyl. 

Ekstremaldyq kóńil kúidegi adam­dardyń kúizelisin ýshyqtyrý qazaq­tardyń rýhani qundylyqtaryna, qazaq tiline tónip turǵan qaýip-qaterge, hristiandyq protestanttyq destrýktivtik kúshterdiń ekspansiiasyna negizdelip otyr. Bulardyń artynda qarjylyq áleýeti zor halyqaralyq uiymdar turǵany belgili. 

Keńes dáýirinde qazaqtar negizinen aýyl sharýashylyǵynda, bilim, mádeniet salalarynda eńbek etti, al, slaviandyq diasporalar ókilderi negizinen ónerkásip, ǵylymi-tehnikalyq, injenerlik salalardy jailady. Mundai «eńbek bólinisi» qazaqtardyń ómir saltyna, qonystanýyna, densaýlyǵyna, psihi­kalyq jai-kúiine, mamandardyń, mate­rialdyq jáne rýhani igilikterdiń qol­­je­timdi bolýyna keri áserin tigizdi. Búgingi kúni de qazaqtardyń úlesi bilikti jumys kúshiniń jalpy sanynda mardymsyz kúide qalyp otyr. 

Ekstremistik ahýaldyń qalyptasýyna bir-birine keraǵar ekiudai  jaǵdai dem beredi. Bir jaǵynan – kózge uryp turǵan halyq tabysynyń kólemindegi aitarlyqtai al­shaqtyq, bir-birine qarama-qarsy «eki Qazaqstannyń» paida bolýy, shashpalyq, asta-tók toi-tomalaq, jerleý rásimderi, jemqorlyq jáne taǵy da basqa islamdyq ómir-saltyna jat faktorlar. Ekinshi jaǵy­nan – kedei-kepshik, marginaldar, ju­mys­syz jastar jáne olardy qoldaýshy ózge de áleýmettik toptar. Statistikalyq derekterge súiensek,  sottalǵan terroristerdiń 60%-ǵa jýyǵy 29 jasqa deiingiler. Basqasha aitsaq  jastar. Olardyń 95%, jumyssyz bolǵan. Al, bas prokýror J.Asanov jalpy qylmys jasaǵandardyń 84% jumy­sy joq azamattar dedi [11]. Osylaisha, Qazaqstandaǵy terroristiń portreti aiqyndalady: bular – ómirden óz ornyn tabýǵa umtylyp, ony taba almaǵan jastar. Kóbinese, jumyssyzdar, jaqsy bilim ala almai, kelesheginen kúder úzgender.

Jumyssyzdyqtyń aýyrtpalyǵy, bilim alýǵa múmkindiktiń joqtyǵy, áleýmettik qorǵaýdan shettetilgenderdi ózara jaqyn­dastyrady, birigip qarsylyq etýge, tipti, zańsyz, dóreki qylyqtarǵa barýǵa iter­meleidi. Ekstremizm dinniń óz ishki máninen, mazmunynan, maqsatynan týmaidy, ol beibit súigish islam dininiń kórinisi emes, ony aǵyny qýatty sýdyń  betine shyqqan las kóbikpen teńeýge bolar. Din janjaldardy týdyratyn alǵy sebep emes, áleýmettik, etnikalyq, saiasi, mádeni, faktorlar shie­linisken tusta, dini faktor qosymsha qýat beretin kúsh, impýls.

Kriminometrika boljamy boiynsha, qoǵamdaǵy shielenisterdiń óz ólshemderi bar. Jan basyndaǵy ortasha tabys pen ter­roristik áreket arasynda tikelei bailanys joq. Terrorlyq  qylmysqa kedei otbasynan  shyqqan jastar da, dáýletti otbasynan shyqqan jastar da barýy múmkin. Al, tyiym salý, ashyq pikir bildirýdi, sóz bostandyǵyn shekteý, áleýmettik, ádiletsizdik, adam huqyn buzý, bir sózben aitqanda, qatań saiasi rejim men terrorizm arasynda bailanys bar. Saiasi erkindik ashyqtyq, demokratiialyq ahýal, sóz erkindigi, biznespen ainalysýǵa múmkindik qaqtyǵystardyń aldyn alady. Adamdar qarnynyń ashqanynan ǵana emes, qadiriniń qashqanynan da qarsylyq bildiredi.

 Mynadai jazylmaǵan ereje bar: ekstremizm men janjal týǵyzýdyń jaqsy amaly – dini uiymdardy, kúdiktilerdi buryshqa tyqsyrý. Osyǵan bailanysty quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń jumysyndaǵy mynadai jaittar nazar aýdarýǵa turarlyq. Óz mindetterin atqarý kezinde olar turaqty túrde dini uiym­darmen istes bolady, bailanys barysynda dórekilikke barady, keide qulshylyq etý rásiminiń shyrqyn buzady, qujat tekserý rásimin tym qatań túrde júrgizedi, dini uiymdardyń ishki ómirine orynsyz aralasady, shamadan tys seziktilik tanytady. Shyndyǵynda quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri azamattardyń quqyn qorǵaý men saqtaý barysynda olardyń qandai dindi ustanǵanyna qaramastan moraldyq jáne konstitýtsiialyq printsipterdi qatań túrde basshylyqqa alýlary tiis, qandai da bolmasyn janjal týǵyzbaý maqsatynda túsinistik tanytýǵa tyrysýlary qajet. 

Kóptegen elderde quqyq qorǵaý organ­darynyń qyzmetkerleri úshin arnaiy jat­tyǵý oqýlaryn ótkizý jolǵa qoiylǵan. Munda elde taralǵan dini uiymdar týraly tolyqqandy aqparat beriledi. Keibir elderde jergilikti quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerine arnalyp óńirdegi dini uiymdardyń tynys-tirshiligi týraly jady­nama-anyqtamalyqtar shyǵarylady, onda osy uiymdardyń meken-jaiy, bailanys telefondary, qyzmetkerlerdiń dini dárejesi, olarǵa til qatý úlgisi: «Qurmetti imam» nemese «Qadirmendi mártebelim»  degendei taǵy basqa da izet kórsetiledi. Terrorizmdi zertteýde ǵylymi aqtań­daqtar, zań salasynda daý-damailar óte kóp. Reseide 2006 jyly terrorizmge qarsy is-áreket týraly zań qabyldandy. Bir  másele tóńireginde úlken pikir-talastar týdy. Terrorister bortynda 250 jolaýshy bar ushaqty basyp alyp, atom elektrostantsiiasyna  qarai    bet aldy. Ne isteý kerek? Eger, ushaq atom elektrostantsiiasyn jarsa, qurbandar sany myńdap eselenedi, sondyqtan ushaqty atyp túsirý qajet pe? Qajet. Mundai zań kóptegen elderde bar eken. Terrorister úshin qansha adamnyń qurban bolǵandyǵy mańyzdy emes, eń mańyzdysy kúsh kórsetý, qorqytý, memleket adam shyǵynynyń az bolýyn oilaidy. 

Terroristermen  kelisimge, dialogqa barý  kerek pe? Kóptegen elderde bul má­se­lede qarsylyq pikir ustalynady. Biraq, oilanatyn tustary da joq emes. Ter­roristerdiń maqsaty ózderine biliktiń nazaryn aýdarý, tilek-talaptaryn jetkizý. Kelisimge barmaǵan tusta qaishylyqtardy sheshýdiń joly kesiledi. Al, kelisim, dialog bolsa, bilik te óz pikirin, talaptaryn janjaldy sheshýdiń joldaryn olarǵa da, halyqqa jetkizedi, bolmasa bilikte óz talaptaryn aitýdan, dialogqa barý daǵdysynan aiyrylady. Terrorister úndemei shabýyldaryn jasai beredi, buzady, jarady, quqyq qorǵaý organdary olardy joiady, qolǵa túsire beredi. Negizinde adamnyń ómiri ta­razyǵa túsken tusta biliktiń «kishireiýi» de du­rys. Bir qatar elderde kelistiretinderdi («peregovorshikterdi») ádeii daiyndaidy, keide olar terroristerdiń ata-ana­lary, týystary, beitarap adamdar bolady. Bizde bul iste tájiribe joqtyń qasy. Aqtóbe oblysynda 2011, 2012, 2016 jyly ektremistik shabýyl qan tógispen aiaq­taldy. «Terrorizmmen kúreste jeńis degen ne jáne qalai jeńimpaz bolýǵa bolady?» – degen saýal týady. Múmkin ol terroristerdiń kózin joiý bolar. Biraq, ol ýaqytsha jeńis. Aqtóbe ýaqiǵalary kózin joiǵan bir ólgen terroristiń ornyna birneshe zorlyq-zom­bylyq tehnologiiasyn meńgergen terrorist keletinin kórsetti. Osylai qandy ýaqiǵalar jalǵasa berýi múmkin.

Terroristik ýaqiǵalardyń tóńireginde terroristerdi esirkep, janashyr niet bil­dirý de baiqalyp qalady. Terroristik áreketterge árýaqytta da niettestik bil­diretin, terrorizmmen ideologiialyq bai­lanysy joq adamdardyń bolýy bizdiń zamanymyzdyń bir ereksheligi. Birqatar azamattar soltústik Kavkaz respýblikalarynda sodyrlardy qoldaǵany belgili.  Biz qaraly kún jariialadyq, jazyq­syz qaza tapqan  azamattardy  aza tuttyq. Árine, qaraqshylardyń ata-analary da qan jylap otyr. Olarǵa ókinish kóńilin bildirý, janashyrlyq tanytý da durys. Olardyń analary terrorist týǵan joq, orta, ásirese, salafiler ortasy soǵan yqpal etti, oǵan qoǵam da kináli.  Al, terrorizmge niettestik, sóz joq, oǵan dem  beredi. Aqtóbedegi  terrorlyq qylmysty da qoldaýshylar bar. Bul qoǵamǵa emes, tek pogondylarǵa, politsiia qyzmet­kerlerine shabýyl deýshiler bar. Politsiia qyzmetkerlerine shabýyl ol osy qoǵamdy qorǵaityndarǵa shabýyl ekenin túsinbeidi. Aqtóbe oblysynda el ishinde terroristerge janashyrlyq niet 2011 jylǵy Temir aýdanynda bolǵan ýaqiǵadan keiin qalyptasty. Oǵan berilgen resmi baǵa qoǵamdyq pikirmen sáikes kele bermeidi. Qarýly qaqtyǵys kezinde kóptegen kýáger bola alatyn janjalǵa qatysýshylardyń 2011 jyly kózderi qurtyldy. Jurttyń bári birdei zulymdyq sazaiyn tartty, ádil jazasyn aldy dep eseptemeidi. 

Aqtóbe oblysyndaǵy kóptegen adamdar Temir aýdanynda bolǵan oqiǵalardy konfessiialyq emes, kriminaldyq, mate­rial­dyq-qarjylyq ýájdermen bailanystyrady. Bir sózben  aitqanda, qai jerde qylmystyq is aiaqtalyp, qai jerden ekstremizm bastalatyndyǵyn kesip aitý qiyn. 

Istiń jaiy týraly el ishinde basqa pikir qalyptasqan. Jastar, onyń ishinde salafittik baǵytty ustanýshylar da bar, Qazaqstannyń basqa da munai óndiretin óńirlerindegi siiaqty, shiki munai urlap, ony satyp, paidany politsiia qyzmetkerlerimen bólisip kelgen. Al, olar bolsa, urlyq jaiyn bilip qana qoimai, urylarǵa qoldaýshy bolǵan. Keiin olardyń arasynda paidany bólisýge bailanysty týyndaǵan kelispeýshilik birneshe ret janjalǵa ulas­qan. Politseiler munai satýshylarǵa qysym kórsetken, ózderiniń úlesin ósirgen, mu­­nai satýshylardy uryp-soqqan, qamaǵan. Sondyqtan da, eki politseidi tapa-tal túste óltirý kek qaitarýǵa bailanysty oryn alǵan jaǵdai. Óltirýshiler áreketinde tutastai bilikke qarsy niet bolmaǵan. Qatardaǵy qylmystyq iske dini reń berildi, óitkeni politsiianyń qarsylastary salafitter. Sóitip, jergilikti politsiia is-áreketiniń jaýapkershiligi salafittermen kúres sipatyn aldy.  Bul rette keiinnen Aqtóbe oblysynda ǵana emes, basqa qalalarda da ekstremistik kúshterdiń kózdegeni politseiler bolýy kezdeisoq emes. Budan bylai da politseilerge shabýyldyń qaitalanbaýyna kepildik joq. Bul jerde barlyq politsiia qyzmet­kerlerin aiyptaý durys bolmaidy. Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev Aqtó­bedegi lankestik aktilerge bailanysty málim­demesinde huqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetin joǵary baǵalady. Degenmen, jem­­­qorlyq indeti olardyń arasynda da kórinis alyp otyr. Aqtóbe oblysynda 2016 jyl­dyń maýsym aiynda munai urlady degen kúdikpen bir top joǵary shendi politsiia qyzmetkerleri qamaýǵa alyndy. 

2011 jylǵy oqiǵalardan keiin jurt­shylyqty ideologiialyq talqydan ótkizýdi qolǵa aldy. Temir aýdanynda az ýaqyt ishinde qyryqtan astam kezdesýler ótkizilip, dárister oqyldy. Aqyr aiaǵynda mundai sharalar jergilikti halyqty yǵyr qyldy. Shubarshy aýylyndaǵy jáne basqa da eldi mekenderdegi mektepter, mádeniet oshaqtary qurylysy, jol jóndeý jumystary bastaldy. Munyń ózi basqa aýdandar jáne eldi mekender turǵyndarynyń túsinbestigi men osyǵan bailanysty zańdy suraqtaryn týdyrdy: «Sonda qalai, áleýmettik jáne má­deni-turmystyq máselelerdi sheshý úshin mindetti túrde ekstremistik áreketke barý kerek pe?» degendei. Júieli, jos­parly jumystyń joqtyǵy erteli-kesh jan­jaldarǵa ákelýi múmkin. Taǵy bir faktordy aita ketý kerek: tur­ǵyndardyń etnikalyq turǵydan oqiǵa qurbandaryna degen óz kóńilderin bil­dirýleri birkelki bolǵan joq. Qazaqtardyń basym bóligi qaza bolǵandardyń barlyǵyna aiaýshylyq bildirdi, óitkeni olar negizinen qazaqtar. Al, ata-ana, aǵaiyn-týma, ákesi, anasy, jubaiy jaǵynan barlyq jaqyn-jýyq úshin politseidiń de, onyń qar­sylastarynyń da ólimi – orny tolmas qasiret. Kóp adamdar kináni janjaldyń aldyn ala almaǵan bilikke júktedi. Tragediiadan keiingi psihologiialyq ahýal búgin de kúrdeli kúiinde qalyp otyr.  

Oblys halqynyń slavian bóliginiń atalmysh oqiǵalarǵa kózqarasy jaiyn sóz etsek, olardyń qaza bolǵan qazaqtarǵa, salafitterge degen jiirkenishti sezimderi aiqyn sezilip turǵandyǵyn aitýǵa bolady. Olardy Aqtóbeni ekinshi Sheshenstanǵa ainaldyrǵylary kelgen «ońbaǵandar», «si­lim­tikter», «azǵyndar» dep aiyptady. Ol durys, biraq, keide dinge de, dindarlarǵa da orynsyz kúdik týǵyzatyn ahýal sezildi.

Ekstremizm, islamishilik qaishylyqtar, ózara pikir-talas, islamdaǵylardyń birqa­tarynyń basqa dinderge ótýine sebep boldy. Sonymen birge,  úkimet basqa dini bir­lestikterdiń – pravoslavie, katolik, pro­­testanttardyń qyzmetine sońǵy kezde mán bermei keledi.  Búgin nelikten qandy oqiǵalardyń aldy alynbady, nelikten jurt­shylyq ekstremizmmen kúresten  oq­shaýlandy? – degen saýal eldi oilandyrady. Óńirlik bilik birtutas memlekettik meha­nizmniń quramdas bóligi retinde qalypty turmys-tirshilikti qamtamasyz etýge jaýapty bolǵanymen, tótenshe jaǵdailarǵa múldem daiyn bolmai shyqty. Basty sebep mynada: óńirlerdegi biliktiń jurtshylyqpen, jastarmen, máslihat depýtattarymen, jer­gi­likti ziialy qaýym ókilderimen, ardagerlermen bailanysy tyǵyz emes, bolsa da tek maquldaýdy kútedi. Jergilikti bilik kóp nárseden beihabar, keiinnen belgili bolǵandai, atalmysh oqiǵalarǵa qatysty túsken dabylǵa mán bermegen. Sondyqtan, óńirlik bilik óz rólin aiqyn anyqtai almai, 2011 jyly syrttan baqylaýshy, kóbinese syrtkóz retinde qabyldandy. Bul jaǵdaida qalyń buqara ekstremizmniń aldyn alý jumystarynda belsendilik tanytpaidy, bar úmitin quqyq qorǵaý organdary men arnaiy qyzmet ókilderine artady. Bir sózben aitsaq, pisip jetilgen qalypty azamattyq qoǵam áli joq, ózin-ózi basqarýdyń jergilikti qoǵamdyq institýttary damymaǵan. Azamattyq belsendilik joq jerde ekstremister kúsh alady.

Terrorizmmen kúreste qamshy (knýt) men tátti nannyń (prianik) qaisysy tiimdi degen másele bar. Qamshy tiimsiz delinedi. Terroristik jolǵa túskenderdi azamattyq qoǵamǵa qaitarý, keide ashyq debattarǵa shaqyrý, (ókinishke orai, bizde salafittermen debatqa barmaidy), tańdaǵan jolyna kúmán týǵyzyp, teris qylyǵyna ókingenderge keshirim jasaý, jumsaqtyq tanytý siiaqty amaldar birqatar elderde bar. Italiiada keibir teris piǵyldy ekstremisterge ýniversitetke joldama bergen. 

Búgin bizdiń úkimet strategiialyq jol tańdaý aldynda. 

1. Arnaýly qyzmet organdaryn qarjy­landyramyz ba, olarǵa jańa kadrlardy qyzmetke tartamyz ba, álde bilimge, ásirese, aýyldyq jerdegi jastardy  kvotamen oqýǵa kóbirek tartamyz ba?
2. Jumysty burynǵysha tek teris baǵytta, ekstremistik topta júr degendermen jasaý kerek pe, álde halyqty tárbie­leitin parasattyq jol silteitin, atys-shabystan alys kinofilmder túsiremiz be, qoǵamǵa imandylyq yqpal etetin teatrlardy kóbirek qarjylandyramyz ba, aqylǵa qonymdy mádeni sharalar, ásirese qazaq salt-dástúrin nasihattaityn mádeni qundylyqtarǵa tereńirek mán beremiz be? Halyqty jalyqtyratyn qasań shtamptarmen kete berý qaýipti.
3. Terrorǵa qarsy kúreske birbetkei ketip, qarjyny qarý-jaraq alýǵa jumsasaq, jumyssyzdyq, kedeishilikpen kúres keiingi orynǵa ysyrylsa, halyq ony qoldai ma? Búgin aqtóbelikterdiń 70% astamy aldyń­ǵysyn qoldar, sebebi, úrei sindromy áli basylǵan joq, biraq bara-bara áleýmettik shielenister kúsheimei me? Terrorizmmen kúreste birbetkei qamshylaý da, tek jumsaq sharalar da onyń betin qaitarmaidy. Eger, keibir teris piǵyldy adamdarǵa oqýǵa túsýge, jumysqa turýǵa jappai kómek bolyp jatyrsa, onda terror maqsatqa jetýdiń jolyna ainalar. Barlyǵy da aqylǵa syiymdy deńgeide bolýy kerek. Qamshy men tátti nan qatar júrgeni, qamshynyń basym bolmaǵany durys. Kúshpen qysym jasaý tiimdi deitinder kóp. Qarýly kúshpen betpe-bet kelgende kúsh jumsaýdan basqa jol joq. Al, onyń aldyn alý jumystarynda kúsh máseleni sheshpeidi, oppozitsiialyq kúsh­terdi kú­shei­tedi, qarama-qarsylyq ishtei óse beredi, al, sheginis, jumsaqtyq birte-birte qaqtyǵystardyń aldyn alady. Kanadada anglo-kanadalyqtar men franko-kanadalyqtar arasynda qaishylyq she­ginis, jumsaqtyqpen sheshilse, Irlandiiada, keri­sinshe, aǵylshyndardyń qysymy jasyryn uiymdar qurýǵa itermeledi. 

Qoǵamda áleýmettik jaǵdaiǵa kóńili tolmaityn toptar bar: saiasi partiialar, kásipodaq uiymdary, úkimettik emes uiym­dar, biraq, olar janjalǵa barmaidy. Nege ekstremister qandy qaqtyǵysqa barady? Terrorizmniń psihologiialyq modeli belgili bir adamdardyń  oǵan  beiimdi eke­nine nazar aýdarady: qara nietti, zorlyq-zombylyqqa agressiiaǵa beiimdiler, ol tipti týa bitken qasiet deitin pikir bar. Ózin kem­shin sezinetin, ókpeli, ashýly, qorlanyp júretinder jáne eriksiz, jumsaq, sengish, kón­gish, saiasi maqsatqa jaldap alýǵa kónetinder. Dana qazaq «Ai astyndaǵy Aibarsha sulý» atty ertegide radikalizmniń bola­shaǵynyń joǵyn aitqan. Ol zamanda radikalizm degen uǵym joq, biraq, bir eldi bir el shaýyp, basyp janshyp ala bergen zamanda, Baiaý han elin jiyp, ásker jasaqtap, «ádil álem ornatamyn» dep, jer qaiysqan qolymen attanady. Jolda Baiaý hannyń pir tutatyn bir abyzy esine túsip, onan bata alyp ketkenim durys bolar dep abyzǵa keledi. Abyzǵa «jer qaiysqan qol jiyp dúniege tynyshtyq, ádildik ornatqaly attanyp bara jatyrmyn, bata berińiz», – deidi. Sonda, ol oilanyp otyryp: «Ei, balam tynyshtyq, ádildik ornatam dep soǵysqa attandym de…» depti de, úndemei qalypty. Sonda, Baiaý han «tynyshtyq ornatam»dep, jer qaiysqan qolmen qyrǵynǵa attanýdyń qate ekenin túsinip, «abyz, men toktadym», – depti. Degenmen, dinge bailanysty zorlyq-zombylyqtyń erekshelikteri bar. Qantógiske barǵandar óz áreketteriniń zańsyzdyǵyn, kózdegen maqsattaryna jetpeitinderin, tipti óletinderin de bildi. Biraq, qan tógisti olar erlik dep sanap, jumaqqa baramyz, Alla keshiredi deidi. Abai aitqandai, bizdiń moldalar Qudaidyń keshirmeitin kúnási joq dep qatelesedi. Demek, dini ýaǵyzdardyń yqpaly da tiimsiz bolyp tur.
Búgingi jaǵdaida BAQ, ǵylym, máde­niet pen bilim salalarynda islamnyń ózge baǵyttaryna da, basqa dinderge de tózim­dilik tanytatyn hanafittik islamdy memlekettiń ustanýy óte oryndy. Qalypty jaǵdaidy buzýǵa nietti búldirgish kúshterge qarsy mádeni-aqparattyq maidan ashý asa mańyzdy. Bul kúres qazaq mádenietin, dástúrin, tilin, halqymyzdyń túbegeili rýhani qundylyqtaryn keńinen nasihattaý jumysymen qatar júrgizilýi tiis. Jasqanshaq otarshyldyq sanadan shynaiy ulttyq qundylyqtardy belsendi túrde ornyqtyrý máselesin kesheýildetpei sheshýge kóshýimiz qajet. Ekstremistik ideologiiany ulttyq ideia arqyly jáne oǵan qazaqtyń shynaiy mentaliteti,  dúnietanymy men dástúrin ozyq qarsy qoiý arqyly yǵys­tyrýǵa bolady. 

Óńirlerde babalardyń tanym-senimin, dini qairatkerlerdiń, imamdardyń tarihi bolmysyn, sondai-aq, hanafit mázhaby meshitteriniń qazaq halqyn tárbieleý isine qosqan úlesin zerdeleitin ǵylymi-zertteý jumystaryn óristetý qajet. Búgingi ekstremizmniń qaýip-qateri ór­ship turǵan kezeńde aqparattyq, mádeni jáne ǵylymi saiasatty áleýmettik-mádeni qundylyqtarǵa negizdep túbegeili túrde qaita qurý – kezek kúttirmeitin másele. Óitpegen kúnde teris tendentsiialar kúsh ala bermek. Bir sózben aitsaq, ideia myltyqpen emes, tek ideia arqyly yǵystyrylýy tiis. 

Kezinde Platon aitqandai, óz elińde jaýyńnyń bolýy múmkin emes. Eger de, qarsylastaryń, kelispeýshileriń bolsa, onda olardy sabyr men aqylǵa shaqyryp, ymyraǵa kelgen jón. Sóitip, olardyń ómirin saqtap qalýǵa jumystaný qajet, óitkeni, shalys basqannyń bári birdei jaý emes.

Amankeldi Aitaly,
filosofiia ǵylymdarynyń 
doktory, professor

"Aqiqat" jýrnaly