عاسىرلار توعىسىندا ەلەۋمەتتانۋشى امەريكالىق عالىمدار دج. نەيسبيت پەن پ.ابۋردين 2000 جىلى ححI عاسىردىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ەلەمدەگٸ ەڭ باستى, ىقپالدى, جاھاندىق سيپاتتاعى ون باعىتتىڭ (مەگاتەندەنتسييالار) ٸشٸندە تٸلدٸك پاتريوتيزم مەن دٸني قايتا جاڭارۋ ٷردٸستەرٸن اتادى. ال, بۇۇ قولداۋىمەن 2003 جىلى دايىندالعان «ەلەم بولاشاعى پٸشٸنٸ» اتتى ەڭبەكتە دە ون تٶرت باستى ٷردٸستەردٸڭ ەكەۋٸ دٸني جەنە ۇلتتىق جاعدايلارعا بايلانىستى: راديكالدى يسلام يدەولوگيياسىنىڭ دامۋى جەنە ەتنوستىق ٶزٸن-ٶزٸ تانۋ ساياساتىنىڭ كٷش الۋى. ۇلتتىق جەنە دٸني مەسەلەلەردٸڭ ىقپالىنىڭ ٶسۋٸن ساراپشىلار XXI عاسىردا وتارشىلدىققا قارسى كٷرەستٸڭ جاڭا تولقىنىنىڭ باستالۋىمەن تٷسٸندٸرەدٸ. ەگەر, بٸرٸنشٸ تولقىن ەكونوميكالىق جەنە ساياسي تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزۋ بولسا, وتارسىزدانۋ زىمىرانىنىڭ ەكٸنشٸ ساتىسى مەدەني جەنە ەلەۋمەتتٸك تەۋەلسٸزدٸكتەن ارىلۋ بولىپ وتىر. دٸنگە ورالۋ, رۋحاني تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزۋ مٷمكٸندٸگٸ, سونىمەن بٸرگە, دٸندارلىق, قۇندىلىقتاردى بٸرجاقتى قابىلدايتىن, سىڭارجاق باعىت ۇستاناتىن كٷشتەرگە دە نەگٸز بولدى.
ەكسترەميزم – لاتىن تٸلٸنەن ەنگەن تەرمين, «سوڭعى, شەتكٸ» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ, شەكتەن شىققان كٶزقاراستار مەن ٸس-ەرەكەتتەر. تەرروريزم سونىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ. ەكسترەميستٸك دٸندارلىق دٸني ٶشپەندٸلٸكتٸ, الاۋىزدىقتى, زورلىق-زومبىلىقتى قوزدىراتىن كٶزقاراس. ول ادامداردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە, ٶمٸرٸنە, دەنساۋلىعىنا, تازا دٸن جولىن ۇستانۋىنا, جەكە بوستاندىعىنا قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ. ەكسترەميزمنٸڭ شىعۋىنىڭ باستى نەگٸزٸنٸڭ بٸرٸ دٸني ساۋاتسىزدىق. ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ تەررورشىلار ەلەمدٸ قاۋٸپ-قاتەردەن تەك يسلام قاۋىمداستىعى قۇتقارا الادى دەگەن پٸكٸردٸ باسشىلىققا الادى. زورلىقشىل, دٸندٸ جامىلىپ جٷرگەن ەسترەميستەردٸڭ (تەرروريستەردٸڭ) باسشىلىققا الاتىن نەگٸزگٸ ماقساتتارى مىنالار:
1. بارلىق مۇسىلماندار تۇراتىن ەلدەردٸ باسقىنشىلاردان ازات ەتۋ (تاياۋ شىعىس, يراك, اۋعانىستان, سيرييا كەيدە شەشەنستاندى دا قوسادى).
2. يسلامنىڭ پەكتٸگٸ, ونى بۇرمالاردان تازارتۋ. ۇلت – ازاتتىق قوزعالىستاردى قولداۋ.
3. شەت ەلدەردە بٸلٸم الۋشى جاستاردى زورلىق-زومبىلىق يدەيالارى نەگٸزٸندە تەربيەلەۋ.
4. تەۋەلسٸزدٸك العان يسلام مەملەكەتتەرٸنٸڭ جاستارىنىڭ ساناسىنا راديكالدىق يدەيالاردى سٸڭٸرۋ.
بٷگٸنگٸ مورالدىق داعدارىس تۇسىندا ماتەريالدىق يگٸلٸكتٸڭ قۇلى بولىپ, راقاتقا, مولشىلىققا, ىسىراپشىلدىققا بٶلەنٸپ, قۇدايىن ۇمىتقاندارعا قارسى, ەدٸلدٸككە نەگٸزدەلگەن قوعام قۇرۋعا شاقىرىپ, ٶركەنيەتتٸ رۋحاني ازعىندىقتان قۇتقارامىز دەۋشٸلەرگە ەرەتٸندەر قاي ەلدە دە تابىلادى. «يسلام مەملەكەتٸ» (دايش) سيياقتى ۇيىمداردىڭ يدەيالارى مىناعان سايادى: تاريح ادامزات ٷشٸن كاپيتاليزمنٸڭ دە, سوتسياليزمنٸڭ دە تيٸمسٸزدٸگٸن كٶرسەتتٸ, سوتسياليزم كٷيرەدٸ, كاپيتاليزم تەرەڭ رۋحاني داعدارىستا. ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتسٸزدٸكتەن, مورالدىق داعدارىستان امان الىپ قالاتىن ٷشٸنشٸ جول بار, ول تازا يسلام جولى جەنە ول بٸزدٸڭ جولىمىز دەيدٸ.ول زورلىق-زومبىلىق جولى.
بٷگٸنگٸ عىلىمي ەدەبيەتتە جەنە ساياساتتا ەكسترەميزمنٸڭ سەبەپتەرٸنە بايلانىستى ەكٸ باعىتتاعى پايىم باسىمدىققا يە. بٸرٸنشٸ باعىتتاعى عالىمدار زورلىقشىل ەكسترەميزمدٸ تۋىنداتاتىن تٷبەگەيلٸ سەبەپتەر بار دەپ سانايدى. ەكسترەميستٸك يدەيانىڭ مۇنداي سەبەپتەرٸ ساناتىنا ەرتٷرلٸ دٸندەر ٶكٸلدەرٸنٸڭ مەدەنيەت, تٸل, ەڭبەككە ورنالاسۋ, قىزمەت ەتۋ, ەڭبەكاقى سالالارىنداعى تەڭسٸزدٸگٸ, ۇستاعان دٸنٸنە بايلانىستى ساياسي قۋدالانۋى جەنە تاعى باسقالار جاتقىزىلادى. بۇل باعىتتى «زەرتتەۋشٸلٸك باعىت» دەپ اتايدى. ەكٸنشٸ باعىت ٶكٸلدەرٸنٸڭ پٸكٸرٸنشە, ەكسترەميزمنٸڭ سەبەپتەرٸن انىقتاۋ ونى اقتاۋمەن پارا-پار. ەكسترەميزمنٸڭ ەشقانداي ٶزٸندٸك وبەكتيۆتٸ سەبەپتەرٸ جوق. ول ەكسترەميستەردٸڭ, فاناتيكتەردٸڭ قالىپتى جاعدايدى تالقانداپ, ساياسي بيلٸككە قول سۇعۋدى كٶزدەگەن زىمييان پيعىلىنان تۋىندايدى. بۇل باعىتتى «پراكتيكالىق باعىت» دەپ اتايدى. بٸرٸنشٸسٸن عالىمدار جاقتاسا, ەكٸنشٸسٸن ٷكٸمەتتٸك ۇيىمدار, پوليتسييا ٶكٸلدەرٸ, ەسكەريلەر, قاۋٸپسٸزدٸك قۇرىلىمدار قىزمەتكەرلەرٸ قولدايدى. بٸراق, سەبەپتەرسٸز قاقتىعىستاردىڭ بولمايتىنى بەلگٸلٸ. بۇل ەكٸ باعىت بٸر-بٸرٸن تولىقتىرىپ تۇر.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ٸس-قيمىل جٶنٸندەگٸ 2013-2017 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتٸك باعدارلاما» ەلدە قالىپتاسقان جاعدايدى بايىپتى تالداپ, زورلىقشىل ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋ جولدارى مەن تەسٸلدەرٸن ايقىندادى. بٸراق, ونىڭ ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي استارلارىن ەسەپكە المايدى, ەكسترەميزم تەرٸزدٸ زورلىق تٷرٸن تەك زاڭنامالىق نورمالاردىڭ تار اياسىندا قاراستىرىپ, كٷردەلٸ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك, مەدەني فاكتورلاردىڭ نەتيجەسٸ ەكەندٸگٸ ەسكەرٸلمەيدٸ. بۇل كٷنٸ كەشەگٸ كەڭەستٸك كەزەڭدٸ ەسكە سالادى. ول كەزدە ٶمٸردەگٸ بار قىرسىقتىڭ كەسٸرٸن ەلەمدٸك يمپەرياليزمگە جاۋىپ, كەڭەستٸك تەرتٸپكە شاڭ جۋىتپاۋ ەدەتكە اينالعانى ۇمىتىلا قويعان جوق. سىرتقى كٷشتەردٸڭ ەسەرٸ, سىرتتاي ىقپال قاي ەلگە دە ەسەر ەتەدٸ, بٸراق, ول نەگٸزگٸ فاكتور ەمەس.
«اراب كٶكتەمٸ دەپ اتالعان اراب ەلدەرٸندەگٸ جاعداي بٸزدٸڭ ەلدە بولۋى مٷمكٸن بە?» – دەگەن ساۋال سوڭعى كەزدە جيٸ قويىلادى. قازاقستاننىڭ اراب ەلدەرٸمەن سىرتتاي ۇقساستىقتارى بار. ەكونوميكانىڭ نەگٸزٸنەن شيكٸزاتقا نەگٸزدەلۋٸ, جۇمىسسىزدىق, ەسٸرەسە, بٸلٸمدٸ جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق, مونوتسەنتريستٸك ساياسي جٷيە, جەمقورلىق, كلاندىق بٶلٸنۋ, اۋىلدىق جەرلەردەگٸ حالىقتىڭ تۇرمىسىنىڭ ەلٸ دە بولسا تٶمەندٸگٸ. الايدا, قازاقستان حالقى كەڭەستەر زامانىنىڭ تالاي تار جول, تايعاق كەشۋٸنەن ٶتكەن, پارتوكراتييانىڭ قازاقتىڭ تٸلٸنە, مەدەنيەتٸنە زورلىعىن كٶرگەن, ٶتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا داعدارىستى باستان كەشكەن. سوندىقتان, ولاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ قازٸرگٸ زامانعا شٷكٸرشٸلٸك ەتەدٸ. حالىقتىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸنٸڭ باسىندا باسپاناسى, جۇمىسى بار, اتالعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا بٸزدٸڭ تۇرمىسىمىز جوعارى.
دەگەنمەن ويلاندىرماي قويمايتىن جاعدايلار بار. ەكسترەميزمنٸڭ تۋۋ ىقتيمالدىعىن قالىپتاستىرۋعا تٸكەلەي نەمەسە جاناما تٷردە تولىپ جاتقان ٸشكٸ ەلەۋمەتتٸك فاكتورلار, سوتسيۋمنىڭ ەرتٷرلٸ دەڭگەيلەرٸندە, باسقارۋ قۇرىلىمدارىندا بوي كٶرسەتەتٸن قوعامدىق سانا كٶرٸنٸستەرٸ, سونداي-اق, ينديۆيدتەردٸڭ دٸني تٸرشٸلٸگٸنٸڭ جەكە باسقا تەن قىرلارى ەسەر ەتەدٸ. وسىعان وراي, قازاقتاردىڭ دٸني كٶڭٸل-كٷيٸنە كەرٸ ەسەر ەتەتٸن بٸرنەشە عانا فاكتورلاردى اتاپ كەتۋگە بولادى. بۇلار ەل ٸشٸندە تەرٸس ەتنودٸني جەنە ەتنوەلەۋمەتتٸك احۋال قالىپتاسۋىنا جاعداي تۋعىزادى.
ەكسترەميزمنٸڭ يدەيالىق سەبەپتەرٸ: سالافيزم-ۋاحابيزم. سالافيزم, كەيدە ونى «ۋاححابيزم, «ۋاحابشىلار» دەپ تە اتايدى. «سالافي (ەس-سالافي) اراب تٸلٸندە بۇرىنعى بابالار دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. قازاقستان ٷشٸن دەستٷرلٸ ەمەس اعىم بولعانىمەن, شىندىعىندا ول يسلامدا سوناۋ پايعامبارىمىزدىڭ زامانىنان باستاۋ الادى. ال, ۋاحابشىلار قوزعالىسى يسلامدا راديكالدىق اعىمعا جاتادى. راديكالدى دەعەن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋ, جاڭارتۋ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ونى ۋاعىزداۋشى مۇحامەد يبن ابد ەل-ۋاححاب 1703 ج. ورتالىق ارابييادا تۋعان. ونى ۋاعىزداۋشىلار بۇرىن دا, بٷگٸن دە قابٸرلەردە زييارات ەتۋگە, پايعامبارلار, ەۋليەلەر, پەرٸشتەلەردٸڭ ەسٸمٸن دۇعالاردا ايتۋعا, مارقۇمدارعا قۇران باعىشتاۋ, مەشٸتتەردە ساداقا بەرۋگە قارسى.
قازاقستان جەرٸندە مۇسىلماندار سۋنيتتٸك باعىتتاعى حانافيتتٸك مازحابتى ۇستانادى. حانافيتتٸك مازحاب VIII عاسىردا يران جەرٸندە پايدا بولگان, ونىڭ نەگٸزٸن قالاعان ەبۋ-حانيفا. ورتالىق ازييا حالىقتارى نەگە وسى مازحابتى قابىلدادى? حانافيتتٸك مازحاب يسلامعا دەيٸنگٸ قالىپتاسىپ قالعان اتا-باباعا دەگەن ەرەكشە سىي-قۇرمەت سيياقتى جەرگٸلٸكتٸ دەستٷرلەردٸ كەڭٸنەن سىيلايدى, وي-پٸكٸر ايىرماشىلىقتارىنا سابىرلىقپەن قارايتىندىعى دا قىزىقتىرادى, سوندىقتان دا, وسى مازحابتى قابىلدادى. بۇل مەكتەپ باسقا دٸن ٶكٸلدەرٸنە, ياھۋدەيلەر مەن حريستياندارعا سىيلاستىقپەن قاراۋ, ادام حۇقىن سىيلاۋ, قىلمىس جاساعاندارعا دا كەشٸرٸمدٸلٸكپەن قاراۋدى ۇستانادى.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸزگە ۋاحابيزم ٸلٸمٸ سوڭعى جىلدارى قانداي جولدارمەن ەندٸ? ۋاحابيزم دٸني اعىم رەتٸندە ەڭ الدىمەن سولتٷستٸك كاۆكازدا تارادى. عالىمدار ونى ەلەمدەگٸ رۋحاني داعدارىسپەن بايلانىستىرادى. ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ بٷگٸنگٸ جاعدايداعى دٸندەردٸ, ونىڭ ٸشٸندە يسلامنىڭ ەلەۋمەتتٸك ينستيتۋتتارى (بٸلٸم, ەكونوميكا, سالت-دەستٷر) ەلسٸرەي باستادى. وعان باستى قورعانىس رەتٸندە ۋاحابيزم سيياقتى دٸني بەتالىس پايدا بولدى. بٸراق, بۇل دٸننٸڭ داعدارىسى ەمەس. مەسەلە باسقادا. دٸن مەن ۇلتتىڭ بايلانىسى, ونىڭ ۇلت ٶمٸرٸندەگٸ ورنى مەن قىزمەتٸ, قوعامعا ىقپالى بوساڭسي باستادى. ونىڭ سەبەبٸ جاھاندانۋ تۇسىندا ۇلتتىڭ ٶمٸر سالتى, تٸرەگٸ ٶزگەرە باستادى, سىرتتان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى شاياتىن ەسەرلٸ فاكتورلار كٶبەيٸپ, ولار ٶز كەزەگٸندە دٸننٸڭ دە قاعيدالارىنىڭ بۇزىلۋىنا ەكەلدٸ.
وسىدان كەلٸپ ۋاحابيزم – يسلام دٸنٸن قورعاۋ ٷشٸن ونى ۇستاناتىن حالىقتاردى تۇتاس قاۋىمداستىققا اينالدىرۋ, ۇلتتىق ەمەس, ورتاق يسلام قۇندىلىقتارىنا مەن بەرۋ. ونىڭ باستاپقى يدەياسى ەتنيكالىق قۇندىلىقتار, تٸل, اتامەكەن, مەدەنيەت سيياقتى ۇلتتى ۇلت ەتەتٸن نەگٸزدەر باعالى ەمەس دەپ تانۋ, دٸن بەرٸنەن دە قىمبات دەگەن دوگمانى باسشىلىققا الۋى.
ۋاحابيزم ٶكٸلدەرٸ ٶز ۇستانىمدارىن نەگٸزٸنەن كٶپەتنوستىق ورتادان گٶرٸ, مونوەتنوستىق مۇسىلماندار سان جاعىنان باسىم ورتادا تاراتادى. ۋاحابيزم تەرەڭ تامىرىن جايعان سولتٷستٸك كاۆكازدا ۋاحابشىلار پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتٸ قايتا قۇرۋدى تەك يسلام قاعيدالارى نەگٸزٸندە ٸسكە اسىرۋدى باستى ماقسات ەتٸپ قويادى. مەملەكەتتٸك قۇرىلىم يسلام تالاپتارىنا ساي بولۋمەن بٸرگە, مەملەكەتتٸك ەليتا تەك بەدەلدٸ يسلام قايراتكەرلەرٸنە جاساقتالىپ, تەك ەلەۋمەتتٸك سالا عانا ەمەس, مەدەني, ساياسي ٶمٸر تارماقتارىنىڭ باستاۋىن يسلامنان الۋ قاجەت. سوندىقتان, ۋاحابيزمگە بايلانىستى «يسلام فۋندامەنتاليزمٸ» سٶزٸ دە تارادى.
يسلام ەلەمٸندە, قازاقستاندا دا ەكسترەميستٸك دٸندارلار جٶنٸندە ەرتٷرلٸ پٸكٸر تاراعان. بٸرقاتار ەكسپەرتتەر ولار ٷرەيلٸ كٷش ەمەس, بيلٸكتەگٸلەر جٸبەرٸلگەن قاتەلٸكتەرٸن ۋاحابيستەرگە جابا بەرگەن سوڭ دا, ولار قاۋٸپتٸ بولىپ كٶرٸنەدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ. ال, كەيبٸر ساراپتاۋشى ماماندار ۋاحابيزمدٸ ۇستاناتىندار جوقتىڭ قاسى دەپ تە تۇجىرىم جاسايدى. بٸراق, باق مۇسىلماندار مەن ۋاحابشىلاردى سينونيم رەتٸندە پايدالانىپ, يسلامعا كٶلەڭكە تٷسٸرەدٸ. ەكسپەرتتەردٸڭ بٸر توبى سولتٷستٸك كاۆكاز رەسپۋبليكالارىنىڭ ەشقايسىسىندا ايتا قالعانداي ۋاحابيزم جوق, بٸراق, كٷشتٸك قۇرىلىمدار, ۋاحابيزممەن كٷرەستٸ سىلتاۋ ەتٸپ, قوسىمشا قارجى سۇرايدى دەپ تٷيەدٸ [10].
ەكسترەميست دٸندارلاردىڭ قازاقستاننىڭ ساياسي, زاڭ شىعارۋ جٷيەسٸن شاريعاتقا نەگٸزدەپ تەوكراتييالىق نەمەسە ساياسي بيلٸكتٸ دٸن باسىلارىنا بەرٸپ, مەملەكەت ورناتۋ, حاليفات قۇرۋ ۇراندارى حالقىمىزدىڭ ەل بيلەۋ دەستٷرٸنە قايشى. قازاقتىڭ ەل بيلەۋشٸلەرٸ قۇرانعا قولدارىن قويىپ انت بەرگەن, بٸراق, مەملەكەت زايىرلى سيپاتتا بولعان, دٸن مەن مەملەكەت ٶزارا سىيلاستىق پەن ىقپالداستىققا نەگٸزدەلگەن, ەلدٸڭ باسىن قوسقان. قازاق مۇسىلماندارى زايىرلى مەملەكەتتٸ سىيلاپ ٶمٸر سٷرسە, مەملەكەت تە دٸندٸ قولداپ وتىرعان. وتارشىلدىق جٷيە بۇل دەستٷردٸ كەيٸن بۇرمالادى.
يسلام – دەموكراتييالىق دٸن. دٸن مەسەلەلەرٸ تٶڭٸرەگٸندە پٸكٸر-تالاستار تۋىپ, سەكتالار دا, بٶلٸنۋلەر دە بولعان, بٷگٸن تٸپتٸ پارتييالار دا بار. بٸراق, دٸن مەسەلەسٸندە دە شىدامدىلىق, تٶزٸمدٸلٸك, بٷگٸنگٸ تٸلمەن ايتساق تولەرانتتىلىق شەكسٸز ەمەس. سوندىقتان, بٸزدٸڭ مەملەكەتتەگٸ بٷگٸنگٸ قالىپتاسقان قوعامدىق پٸكٸر دٸني توپتاردى زاڭ نەگٸزٸندە رەتتەۋدٸ تالاپ ەتٸپ وتىر. رەسمي دٸني ساياسات قوعامدىق پٸكٸرمەن ٷيلەسٸپ جاتىر.
قوعامدا, بيلٸكتە دە مەملەكەت تارابىنان قاتال باقىلاۋ مەن قارقىندى اقپاراتتىق ناسيحات جاعىمسىز جاعدايلاردىڭ الدىن الادى دەگەن پٸكٸر بٷگٸن باسىمىراق. بٸراق, يدەولوگييالىق بەسەكەلەستٸكتە ۋاحابيزمنٸڭ تارتىمدى تۇستارى بار. يسلامنىڭ «دەستٷرلٸك» جەنە «جاڭاشا» تٷسٸنەتٸندەرٸ اراسىندا بەدەلدەرٸن اسىرىپ, ىقپالدارىن كٷشەيتۋ ٷشٸن بەسەكەلەستٸك بايقالادى. تەولوگييا جاعىنان شەت ەلدەردەن بٸلٸم الىپ كەلگەن جاستار دەستٷرلٸ جولداعىلارعا قاراعاندا قۇراننىڭ استارلى تٸلٸن تٷسٸنٸكتٸ بايانداپ, ٶز جولىن قۋۋشىلاردى تارتادى.
سالافيزمنٸڭ تارتىمدى بولۋىنىڭ سيپاتى قوعام قۇرىلىمىنىڭ بايلار مەن كەدەيلەرگە بٶلٸنۋٸ, قوعامدا ورىن العان ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتسٸزدٸكتەرگە, جۇمىسسىزدىق, جەمقورلىقتىڭ دا تەرەڭ ەتەك الۋىنا بايلانىستى. ادامگەرشٸلٸك قاعيدالارىمىزدىڭ بۇزىلۋى جاستار اراسىنان نارازىلىق تۋدىرادى. كەيبٸر بٷگٸنگٸ ەلٸمٸزدەگٸ ىسىراپشىلىقتىڭ كٶرٸنٸستەرٸ, بايلىقتى, اقشانى تٶگٸپ شاشىپ ۇستاۋ دا جاستار اراسىندا ايىپتالادى. سونىمەن قاتار, ەلجۋاز, ماتەريالدىق جاعىنان ناشار توپتاردىڭ جاعدايى العا تارتىلادى. سونداي-اق, قازاق تٸلٸنٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ قولدانىسى اياسىنىڭ تارلىعى, شەتەل اقپارات قۇرالدارىنىڭ ٷستەمدٸگٸ, زورلىق-زومبىلىقتى, مورالدىق ازعىندىقتى ناسيحاتتاۋ دا جالپى مۇسىلمان جاماعاتىن الاڭداتىپ وتىر. ال, راديكالدىق توپتار ونى باسقا دٸننٸڭ, تٸلدٸڭ ٷستەمدٸلٸگٸ, دەپ حالىقتى باسقا دٸندەرگە قارسى تۇرۋعا ٷگٸتتەيدٸ. دەمەك, دٸن مەسەلەلەرٸنٸڭ استارىندا كٷردەلٸ مەدەني, ۇلتتىق, ٶركەنيەتتٸك مەسەلەلەر جاتىرعانىن ەسكەرۋٸمٸز كەرەك. 2004 جىلى قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸنٸڭ دەلەگاتسيياسىنىڭ قۇرامىندا سيرييادا بولىپ, باشار اسادپەن ۇزاق ەڭگٸمەلەسكەنٸمٸز ەسٸمدە. ول «بٸز يزرايلمەن سوعىس جاعدايىنداعى ەلمٸز, شىنىن ايتساق, بٸز يزرايلمەن ەمەس, ونى قارۋلاندىرىپ, قولداپ وتىرعان اقش-پەن سوعىسىپ جاتىرمىز, يزرايلگە ٶز كٷشٸمٸز, قارۋىمىز جەتكٸلٸكتٸ» – دەگەن ەدٸ. بٷگٸن اقش-تىڭ ب.اسادتى قولداماۋى دا وسىدان. سٶزٸن جالعاستىرا كەلٸپ, ب.اساد «سٸزدەردٸڭ باباڭىز بەيبارىس بٸزدٸ زامانىندا جاۋلاردان قورعاعان ەدٸ, بٷگٸن قازاق رەسپۋبليكاسى بٸزدٸ يزرايلمەن سوعىستا قولدايدى دەپ ويلايمىز, قارۋمەن ەمەس, ديپلوماتييالىق جولمەن», – دەگەندٸ. قازاقستاننىڭ, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ بەدەلٸن جوعارى باعالادى.
سيرييا پارلامەنتٸ دەپۋتاتتارىمەن تاۋداعى رەزيدەنتسيياسىندا كەشكٸ كەزدەسۋٸمٸزدە پارلامەنتتٸڭ تٶراعاسى: «داماسكٸگە قاراڭىزدار, ەربٸر جاسىل وت-مەشٸت, قۇدايدىڭ ٷيٸ, يمان تەربيەلەيتٸن ورىن», – دەدٸ. شىنىمەن دە, قالادا قاپتاعان جاسىل وت, جيىرما مىڭنان استام مەشٸت بار ەكەن. مەشٸتتەر حالىقتىڭ بارۋىنا جاقىن جەرلەردە ورنالاسقان. دٷكەندەر ناماز كەزٸندە جۇمىس جاسامايدى, ونىڭ قىزمەتكەرلەرٸ جاقىن مەشٸتكە بارىپ قۇلشىلىق قىلادى. كٶلٸكتەگٸ ادامدارعا دا مەشٸتتە ناماز وقۋعا جاعداي جاسالعان.
سيرييا كٶپۇلتتى مەملەكەت, 17ملن.استام حالىقتىڭ 90% مۇسىلماندار, 85% سيرييالىق ارابتار, ولاردان باسقا كۋردتار, ارمياندار, تٷرٸكمەندەر (تٷرٸكپەندەر ەمەس.- ا.ا), شەركەستەر, سىعاندار بار. سيرييالىقتاردىڭ از عانا بٶلٸگٸندە رۋ-تايپالىق جٷيە ساقتالعان: ٸرٸ تايپالار فەدان, حادەين, ماۆيلي, تاعى باسقالار. سيرييا بيلٸگٸ بٸز بٸرتۇتاس ەلمٸز, سىيلاستىقتا ٶمٸر سٷرەمٸز دەپ ٶزدەرٸن ەلەمگە تانىستىرىپ كەلگەن ەدٸ. بٸرقاتار از ەتنوستاردىڭ ٶكٸلدەرٸ بٸر پالاتالى حالىق كەڭەسٸ پارلامەنتتٸڭ مٷشەلەرٸ. قازاقستان پارلامەنتٸ دەلەگاتسيياسىن ۇلتتىق كيٸمدەرٸن كيٸپ, قوشەمەتپەن قارسى الدى. ەندٸ, سول ەلدٸڭ بٸرلٸگٸ تەك تٸلٸڭدە عانا بولىپ, دٸلٸندە بولمادى. سىرتتاي ۇيىپ تۇرعان ەل سيياقتى بولىپ كٶرٸنگەنمەن, بٸرلٸك جٷرەكتە بولمادى. سوندىقتان, بٸرلٸك پەن دوستىق تەك جوعارىدان ۇيىمداستىرىلعان ۇران بولماي, ەلدٸڭ دٸلٸنەن, ويىنان شىققاندا عانا قۇندى. مەسەلە دٸندە ەمەس, ٸشكٸ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك جاعدايلارعا, سىرتقى قىسىمعا دا بايلانىستى. سيرييادا 1973 جىلدان بەرٸ, دەمەك 40 جىلدان استام, بيلٸك باسىندا ەۋەلٸ حافيز اساد, كەيٸن ۇلى باشار اساد وتىر, بيلٸككە بٸر وتباسىنىڭ ۇزاق ەلدٸ باسقارۋى دا نارازىلىق تۋعىزادى.
ايماقتىق ەرەكشەلٸكتەر. كەي تۇستا «باتىس قازاقستاندا نەگە ەكسترەميستٸك دٸندارلىقتىڭ كٶرٸنٸستەرٸ جيٸ بايقالادى?», – دەگەن ساۋال تۋادى. كٷردەلٸ ايماقتىڭ بٸرٸ – راسىندا دا باتىس قازاقستان وبلىستارى. باتىس قازاقستان كونفەسسيياارالىق ٶزارا كەلٸسٸم, كٶپ ۇلتتى ەلٸمٸزدٸڭ قوعامدىق تۇراقتىلىعىنىڭ ماڭىزدى نەگٸزٸ بولىپ وتىرعان ٶلكە. تۇراقتىلىقتىڭ تامىرىن تەرەڭدەتۋٸ ٷشٸن مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ, دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ دە زور. ايماقتا يسلام, حريستيان, باسقا دا دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ عاسىرلار بويى جيناقتالعان تەجٸريبەلەرٸ, ەلەۋمەتتٸك, ۇلتتىق, مەدەني قايشىلىقتاردى الدىن الۋ جولدارى ايقىندالعان. ايتا كەتۋ كەرەك, دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ بەدەلٸ دە جىلدان جىلعا ٶسٸپ كەلەدٸ.
ايماقتا ۇلتتار مەن كونفەسسييالار اراسىندا ەرەكشە سىيلاستىق, بٸر-بٸرٸن قابىلدايتىن ورتاق احۋال قالىپتاسقان, اشىق ٶشتەسۋدٸڭ نىشاندارى كٶرٸنبەيدٸ. بۇنى ەرتٷرلٸ دٸن ٶكٸلدەرٸنٸڭ تاريحي قالىپتاسقان تىعىز ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ٶزارا بايلانىستارىمەن تٷسٸندٸرۋگە بولادى. ٶز دٸني ۇستانىمدارىن ساقتاي وتىرىپ, ايماقتاعى دٸن ٶكٸلدەرٸ مەدەني جەنە ەلەۋمەتتٸك سالادا تٸل تابىسىپ كەلەدٸ. باتىس قازاقستاندا دٸندەر اراسىندا ەرەكشە مەدەنيەت قالىپتاسقان. سونىمەن بٸرگە, باتىس قازاقستان ەلٸمٸزدٸڭ ٶركەنيەتتەر قيىلىسىنداعى ەرتٷرلٸ ەتنيكالىق, ەكونوميكالىق, ساياسي, مەدەني پروتسەستەردٸڭ استاسىپ جاتىرعان, گەوساياسي تۇرعىسىنان ماڭىزدى ايماق, كاۆكازعا دا جاقىن. بۇل تابيعي بايلىعى مول ٶلكەدە اقش, قىتاي, رەسەي باسقا دا ٸرٸ مەملەكەتتەردٸڭ مٷددەلەرٸ توعىسىپ جاتىر. سوندىقتان, ەڭبەك قاتىناستارى, ٶندٸرٸستەگٸ ەڭبەك بٶلٸسٸ دٸني-ەتنيكالىق سيپات الۋدا.
قازاقتاردىڭ ٶنەركەسٸپتەن الشاق بولۋى, كەڭسە جۇمىسى, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋى ۇلتتىڭ پسيحولوگيياسىنا ەسەر ەتٸپ, تٸپتٸ, قازاقتار تابيعاتىنان عىلىمي-تەحنيكالىق ماماندىقتارعا بەيٸم ەمەس دەگەن پٸكٸر قالىپتاستىردى. سونىمەن بٸرگە, ٶندٸرٸستەگٸ ۇلتتىق الالىق قازاقتاردىڭ قونىستانۋىنا, دەنساۋلىعىنا, ماتەريالدىق جەنە رۋحاني يگٸلٸكتەرگە قول جەتكٸزۋٸنە, تٷگەلدەي ۇلتتىق بولمىسىنا جاعىمسىز ىقپالىن تيگٸزدٸ.
تابيعي رەسۋرستارى باي ەلدە بايىرعى حالىقتىڭ كەدەي بولۋى ويلاندىراتىن مەسەلە. ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك سالالاردا قازاقتاردىڭ ٷلەس سالماعى ارتپاي, قازاق مەسەلەسٸ شەشٸلدٸ, تۇراقتىلىققا قول جەتتٸ دەۋ قيىن. كەزٸندە مالايزييا «بۋميپۋترا» – بايىرعى حالىقتىڭ دامۋىنا ەدەيٸ جاعداي تۋعىزعان. ولاردىڭ بٸلٸم الۋىنا, ەڭبەك ەتۋٸنە, كەسٸپكەرلٸككە بەيٸمدەلۋٸنە, اقشانى تيٸمدٸ پايدالانۋىنا, قولدا بار بايلىقتى اقىلمەن جۇمساۋىنا, ۋاقىتتى باعالاۋعا ٷيرەتكەن. بايىرعى حالىققا ٶسٸمسٸز كرەديتتەر, پايدالى مەملەكەتتٸك تاپسىرىستاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ بەرٸلٸپ, ولاردىڭ ٸسٸن جولعا قويۋعا كٶمەكتەسكەن. سونىمەن بٸرگە, اعايىنشىلىققا, سىبايلاستىققا جول بەرٸلمەدٸ. مۇنداي شارالار وتارشىلدىق زامانىنداعى كەمسٸتۋشٸلٸكتٸڭ ورنىن تولتىرىپ, قازاقتاردى دا باسقالارمەن تەڭ ەتەر ەدٸ.
ەلەمدە بايىرعى حالىقتى قورعايتىن باسقا دا تەجٸريبەلەر بار. ولار قونىستانعان ايماقتارداعى تابيعي بايلىقتى يگەرگەندە ەدٸلدٸكتٸ ساقتاپ, مٷددەلەرٸن ەسكەرۋ زاڭداستىرىلعان. اقش-تىڭ «اركتيك-سلوپ» كومپانيياسى الياسكادا گاز قۇبىرىن جٷرگٸزگەندە, سول جەردٸڭ بايىرعى تۇرعىندارى – ەسكيموستاردى اكتسيونەرلٸك قوعامنىڭ جارناشىلارى رەتٸندە تٸركەپ, ونى اقش-تىڭ كونگرەسٸ بەكٸتكەن. «اركتيك-سلوپ» كومپانيياسىندا كەز كەلگەن ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ جۇمىس جاساۋعا حۇقىلى. بٸراق ونىڭ اكتسييالارىن ساتىپ الۋعا, تابيعي رەسۋرستان تٷسكەن پايداعا ەسكيموستار عانا ورتاقتاسا الادى. ەتنوستىق قاۋىمداستىق بٸرىڭعاي قونىستانعان تەرريتورييانىڭ جەرلەرٸ ساتىلمايدى, جالعا بەرٸلمەيدٸ, ولار سالىق تٶلەمەيدٸ, مەملەكەتتەن ارنايى جەردەم, تەگٸن مەديتسينالىق كٶمەك الادى. وسىنداي جەڭٸلدٸكتەر بايىرعى ەتنوستار تۇراتىن كانادا دا كٶزدەلگەن.
قازاق ۇلتى رەزەرۆاتسييادا تۇراتىن شەتتەتٸلگەن حالىق بولماعانىمەن, مۇناي, گاز, باسقا دا تابيعي بايلىقتى يگەرٸپ جاتقان ٶڭٸرلەردە ولاردىڭ مٷددەسٸ رەزەرۆاتسييادا تۇراتىن ۇساق ەتنوستاردان تٶمەن, قازاقتاردىڭ ماڭدايىنا تەك ەكولوگييالىق اۋىر جاعدايدىڭ قۇربانى بولۋ جازىلعان سيياقتى.
ۇلتتىڭ مەنشٸككە يە بولۋى دەگەن ٸرٸ ٶندٸرٸس ورىندارى تەك جەرگٸلٸكتٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ بولۋى دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. ونى قارجىلاندىراتىن ينۆەستورلار سىرتتان بولۋى مٷمكٸن, بٸراق, ول ٶندٸرٸستە جۇمىس جاساۋشى, ونىڭ باستى مەنەدجەرلەرٸ مەن ورتا جەنە تٶمەنگٸ دەڭگەيدٸڭ ماماندارى, جۇمىسشىلارى نەگٸزٸنەن بايىرعى ەلدٸڭ ٶكٸلدەرٸ بولۋى بٷگٸن كٶپتەگەن ەلدەردە داعدىعا اينالدى جەنە ٶندٸرٸستٸڭ نەگٸزگٸ پايداسى وسى مەملەكەتكە قىزمەت جاساۋى تيٸس. شاعىن جەنە ورتا بيزنەستە ۇلتتىڭ ٸسكەر توپتارىنىڭ قالىپتاسۋى ونىڭ تۇرمىس دەڭگەيٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. بۇل, ەسٸرەسە, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ەل حالقىنىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸنە اينالعان تۇستا ماڭىزدى مەنگە يە بولىپ وتىر. باسقا ۇلت, تٸل ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٷستەمدٸگٸ, تابيعي بايلىققا قوجالىعى, بايىرعى حالىقتىڭ كەدەيلٸگٸ باسقا مەدەنيەتتٸڭ, دٸننٸڭ ٷستەمدٸگٸ دەپ قابىلدايتىنى بەلگٸلٸ. وسى تۇستا حالىقتى مەملەكەتكە قارسى ٷگٸتتەيتٸن «كٶسەمدەر» دە تابىلادى. ولار مەملەكەتتٸك كۇرىلىمدى ٶزگەرتۋگە, بٸرجاقتى, تەك شاريعاتقا نەگٸزدەلگەن, «ەدٸل» مەملەكەت قۇرۋعا شاقىرادى. سوندىقتان, ەكسترەميزمنٸڭ سەبەبٸن تەك شەت ەلدەردە دٸني بٸلٸم العان جاستاردان عانا كٶرمەي, ونىڭ ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق سەبەپتەرٸن دە ەسەپكە الۋىمىز جٶن. مەملەكەت ٸشكٸ ساياساتتى سارالاپ, ٶزٸنە دە سىن كٶزبەن قارامايىنشا, ەكسترەميزممەن كٷرەس تيٸمدٸ بولمايدى.
ەكسترەميزمنٸڭ (تەرروريزم ونىڭ ەڭ قاۋٸپتٸ كٶرٸنٸسٸ) ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق, ساياسي-يدەولوگييالىق سەبەپتەرٸ بار ەكەنٸ داۋسىز. سوڭعى جىلدارى تابيعي جەنە تەحنوگەندٸك اسپاپتاردى ايتپاعاندا, ەرتٷرلٸ ايماقتاردا بٷلٸك, كٶتەرٸلٸس, قاقتىعىستار, تەرروريستٸك زورلىق-زومبىلىقتاردىڭ شيەلەنٸسۋٸنە بايلانىستى ولاردى سالىستىرۋ ٷشٸن كەيبٸر عالىمدار قانتٶگٸستٸڭ كوەففيتسيەنتٸن (كوەففيتسيەنت كروۆوپروليتنوستي) ەنگٸزۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى پٸكٸرلەر ايتۋدا. وسى تۇرعىدان كەلگەندە جول اپاتتارى تەرروريستٸك اكتٸلەردەن قاۋٸپتٸ, سەبەپتٸ ولاردىڭ سالدارىنان ادامدار كٶپ قازا تابادى.
زورلىقشىل ەكسترەميزم قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانى كٶپ ەمەس. ەكسترەميزمنەن شەككەن زاردابىمىزدىڭ سالىستىرمالى تٷردەگٸ ازدىعى – ەكسترەميزمدٸ جاقتاۋشىلاردىڭ پسيحولوگييالىق سوقتىعىستا اقتالۋىنا, ٶزدەرٸن دٸننٸڭ قورعاۋشىلارى رەتٸندە كٶرسەتٸپ, جاماندىق اتاۋلىنىڭ كٸنەسٸن مەملەكەتتٸڭ ٶزٸنە اۋدارۋعا سىلتاۋ. مۇنىڭ بارلىعى بۇقارانىڭ كٶڭٸلٸن اۋلاپ, حالىقتى ٶزدەرٸنە جاقىنداتۋدى كٶزدەيدٸ. بۇل, سٶز جوق, ەلەۋمەتتٸك ورتاعا, ادامداردىڭ جەكە تالپىنىستارىنا, جاستاردىڭ ەلەۋمەتتەنۋ ٷدەرٸسٸنە ەسەرٸن تيگٸزبەي قويمايدى. ونىڭ ٷستٸنە حالىق ٶز كٷيٸن ٶزٸ كٷيتتەۋ ٷستٸندە, قوعام ەلەۋمەتتٸك قۇرىلىم تۇرعىسىنان بىتىراڭقى, ەكٸ ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ تۇراقتى جۇمىسى جوق, ىزالىلار دا از ەمەس, قوعامدىق ينستيتۋتتار, ەسٸرەسە اۋىلدىق جەرلەردە (ۇجىمشار, كەڭشار, پارتييا, كەسٸپوداق, جاستار ۇيىمدارى) تاراتىلعان, ولاردىڭ ورنىنا ەشتەڭە قۇرىلماعان, قۇرىلۋى دا نەعايبىل.
ەكسترەمالدىق كٶڭٸل كٷيدەگٸ ادامداردىڭ كٷيزەلٸسٸن ۋشىقتىرۋ قازاقتاردىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىنا, قازاق تٸلٸنە تٶنٸپ تۇرعان قاۋٸپ-قاتەرگە, حريستياندىق پروتەستانتتىق دەسترۋكتيۆتٸك كٷشتەردٸڭ ەكسپانسيياسىنا نەگٸزدەلٸپ وتىر. بۇلاردىڭ ارتىندا قارجىلىق ەلەۋەتٸ زور حالىقارالىق ۇيىمدار تۇرعانى بەلگٸلٸ.
كەڭەس دەۋٸرٸندە قازاقتار نەگٸزٸنەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا, بٸلٸم, مەدەنيەت سالالارىندا ەڭبەك ەتتٸ, ال, سلاۆياندىق دياسپورالار ٶكٸلدەرٸ نەگٸزٸنەن ٶنەركەسٸپ, عىلىمي-تەحنيكالىق, ينجەنەرلٸك سالالاردى جايلادى. مۇنداي «ەڭبەك بٶلٸنٸسٸ» قازاقتاردىڭ ٶمٸر سالتىنا, قونىستانۋىنا, دەنساۋلىعىنا, پسيحيكالىق جاي-كٷيٸنە, مامانداردىڭ, ماتەريالدىق جەنە رۋحاني يگٸلٸكتەردٸڭ قولجەتٸمدٸ بولۋىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزدٸ. بٷگٸنگٸ كٷنٸ دە قازاقتاردىڭ ٷلەسٸ بٸلٸكتٸ جۇمىس كٷشٸنٸڭ جالپى سانىندا ماردىمسىز كٷيدە قالىپ وتىر.
ەكسترەميستٸك احۋالدىڭ قالىپتاسۋىنا بٸر-بٸرٸنە كەراعار ەكٸۇداي جاعداي دەم بەرەدٸ. بٸر جاعىنان – كٶزگە ۇرىپ تۇرعان حالىق تابىسىنىڭ كٶلەمٸندەگٸ ايتارلىقتاي الشاقتىق, بٸر-بٸرٸنە قاراما-قارسى «ەكٸ قازاقستاننىڭ» پايدا بولۋى, شاشپالىق, استا-تٶك توي-تومالاق, جەرلەۋ رەسٸمدەرٸ, جەمقورلىق جەنە تاعى دا باسقا يسلامدىق ٶمٸر-سالتىنا جات فاكتورلار. ەكٸنشٸ جاعىنان – كەدەي-كەپشٸك, مارگينالدار, جۇمىسسىز جاستار جەنە ولاردى قولداۋشى ٶزگە دە ەلەۋمەتتٸك توپتار. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, سوتتالعان تەرروريستەردٸڭ 60%-عا جۋىعى 29 جاسقا دەيٸنگٸلەر. باسقاشا ايتساق جاستار. ولاردىڭ 95%, جۇمىسسىز بولعان. ال, باس پروكۋرور ج.اسانوۆ جالپى قىلمىس جاساعانداردىڭ 84% جۇمىسى جوق ازاماتتار دەدٸ [11]. وسىلايشا, قازاقستانداعى تەرروريستٸڭ پورترەتٸ ايقىندالادى: بۇلار – ٶمٸردەن ٶز ورنىن تابۋعا ۇمتىلىپ, ونى تابا الماعان جاستار. كٶبٸنەسە, جۇمىسسىزدار, جاقسى بٸلٸم الا الماي, كەلەشەگٸنەن كٷدەر ٷزگەندەر.
جۇمىسسىزدىقتىڭ اۋىرتپالىعى, بٸلٸم الۋعا مٷمكٸندٸكتٸڭ جوقتىعى, ەلەۋمەتتٸك قورعاۋدان شەتتەتٸلگەندەردٸ ٶزارا جاقىنداستىرادى, بٸرٸگٸپ قارسىلىق ەتۋگە, تٸپتٸ, زاڭسىز, دٶرەكٸ قىلىقتارعا بارۋعا يتەرمەلەيدٸ. ەكسترەميزم دٸننٸڭ ٶز ٸشكٸ مەنٸنەن, مازمۇنىنان, ماقساتىنان تۋمايدى, ول بەيبٸت سٷيگٸش يسلام دٸنٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ ەمەس, ونى اعىنى قۋاتتى سۋدىڭ بەتٸنە شىققان لاس كٶبٸكپەن تەڭەۋگە بولار. دٸن جانجالداردى تۋدىراتىن العى سەبەپ ەمەس, ەلەۋمەتتٸك, ەتنيكالىق, ساياسي, مەدەني, فاكتورلار شيەلٸنٸسكەن تۇستا, دٸني فاكتور قوسىمشا قۋات بەرەتٸن كٷش, يمپۋلس.
كريمينومەتريكا بولجامى بويىنشا, قوعامداعى شيەلەنٸستەردٸڭ ٶز ٶلشەمدەرٸ بار. جان باسىنداعى ورتاشا تابىس پەن تەرروريستٸك ەرەكەت اراسىندا تٸكەلەي بايلانىس جوق. تەررورلىق قىلمىسقا كەدەي وتباسىنان شىققان جاستار دا, دەۋلەتتٸ وتباسىنان شىققان جاستار دا بارۋى مٷمكٸن. ال, تىيىم سالۋ, اشىق پٸكٸر بٸلدٸرۋدٸ, سٶز بوستاندىعىن شەكتەۋ, ەلەۋمەتتٸك, ەدٸلەتسٸزدٸك, ادام حۇقىن بۇزۋ, بٸر سٶزبەن ايتقاندا, قاتاڭ ساياسي رەجيم مەن تەرروريزم اراسىندا بايلانىس بار. ساياسي ەركٸندٸك اشىقتىق, دەموكراتييالىق احۋال, سٶز ەركٸندٸگٸ, بيزنەسپەن اينالىسۋعا مٷمكٸندٸك قاقتىعىستاردىڭ الدىن الادى. ادامدار قارنىنىڭ اشقانىنان عانا ەمەس, قادٸرٸنٸڭ قاشقانىنان دا قارسىلىق بٸلدٸرەدٸ.
مىناداي جازىلماعان ەرەجە بار: ەكسترەميزم مەن جانجال تۋعىزۋدىڭ جاقسى امالى – دٸني ۇيىمداردى, كٷدٸكتٸلەردٸ بۇرىشقا تىقسىرۋ. وسىعان بايلانىستى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جۇمىسىنداعى مىناداي جايتتار نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. ٶز مٸندەتتەرٸن اتقارۋ كەزٸندە ولار تۇراقتى تٷردە دٸني ۇيىمدارمەن ٸستەس بولادى, بايلانىس بارىسىندا دٶرەكٸلٸككە بارادى, كەيدە قۇلشىلىق ەتۋ رەسٸمٸنٸڭ شىرقىن بۇزادى, قۇجات تەكسەرۋ رەسٸمٸن تىم قاتاڭ تٷردە جٷرگٸزەدٸ, دٸني ۇيىمداردىڭ ٸشكٸ ٶمٸرٸنە ورىنسىز ارالاسادى, شامادان تىس سەزٸكتٸلٸك تانىتادى. شىندىعىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋ مەن ساقتاۋ بارىسىندا ولاردىڭ قانداي دٸندٸ ۇستانعانىنا قاراماستان مورالدىق جەنە كونستيتۋتسييالىق پرينتسيپتەردٸ قاتاڭ تٷردە باسشىلىققا الۋلارى تيٸس, قانداي دا بولماسىن جانجال تۋعىزباۋ ماقساتىندا تٷسٸنٸستٸك تانىتۋعا تىرىسۋلارى قاجەت.
كٶپتەگەن ەلدەردە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ ٷشٸن ارنايى جاتتىعۋ وقۋلارىن ٶتكٸزۋ جولعا قويىلعان. مۇندا ەلدە تارالعان دٸني ۇيىمدار تۋرالى تولىققاندى اقپارات بەرٸلەدٸ. كەيبٸر ەلدەردە جەرگٸلٸكتٸ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸنە ارنالىپ ٶڭٸردەگٸ دٸني ۇيىمداردىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸ تۋرالى جادىناما-انىقتامالىقتار شىعارىلادى, وندا وسى ۇيىمداردىڭ مەكەن-جايى, بايلانىس تەلەفوندارى, قىزمەتكەرلەردٸڭ دٸني دەرەجەسٸ, ولارعا تٸل قاتۋ ٷلگٸسٸ: «قۇرمەتتٸ يمام» نەمەسە «قادٸرمەندٸ مەرتەبەلٸم» دەگەندەي تاعى باسقا دا ٸزەت كٶرسەتٸلەدٸ. تەرروريزمدٸ زەرتتەۋدە عىلىمي اقتاڭداقتار, زاڭ سالاسىندا داۋ-دامايلار ٶتە كٶپ. رەسەيدە 2006 جىلى تەرروريزمگە قارسى ٸس-ەرەكەت تۋرالى زاڭ قابىلداندى. بٸر مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە ٷلكەن پٸكٸر-تالاستار تۋدى. تەرروريستەر بورتىندا 250 جولاۋشى بار ۇشاقتى باسىپ الىپ, اتوم ەلەكتروستانتسيياسىنا قاراي بەت الدى. نە ٸستەۋ كەرەك? ەگەر, ۇشاق اتوم ەلەكتروستانتسيياسىن جارسا, قۇرباندار سانى مىڭداپ ەسەلەنەدٸ, سوندىقتان ۇشاقتى اتىپ تٷسٸرۋ قاجەت پە? قاجەت. مۇنداي زاڭ كٶپتەگەن ەلدەردە بار ەكەن. تەرروريستەر ٷشٸن قانشا ادامنىڭ قۇربان بولعاندىعى ماڭىزدى ەمەس, ەڭ ماڭىزدىسى كٷش كٶرسەتۋ, قورقىتۋ, مەملەكەت ادام شىعىنىنىڭ از بولۋىن ويلايدى.
تەرروريستەرمەن كەلٸسٸمگە, ديالوگقا بارۋ كەرەك پە? كٶپتەگەن ەلدەردە بۇل مەسەلەدە قارسىلىق پٸكٸر ۇستالىنادى. بٸراق, ويلاناتىن تۇستارى دا جوق ەمەس. تەرروريستەردٸڭ ماقساتى ٶزدەرٸنە بيلٸكتٸڭ نازارىن اۋدارۋ, تٸلەك-تالاپتارىن جەتكٸزۋ. كەلٸسٸمگە بارماعان تۇستا قايشىلىقتاردى شەشۋدٸڭ جولى كەسٸلەدٸ. ال, كەلٸسٸم, ديالوگ بولسا, بيلٸك تە ٶز پٸكٸرٸن, تالاپتارىن جانجالدى شەشۋدٸڭ جولدارىن ولارعا دا, حالىققا جەتكٸزەدٸ, بولماسا بيلٸكتە ٶز تالاپتارىن ايتۋدان, ديالوگقا بارۋ داعدىسىنان ايىرىلادى. تەرروريستەر ٷندەمەي شابۋىلدارىن جاساي بەرەدٸ, بۇزادى, جارادى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ولاردى جويادى, قولعا تٷسٸرە بەرەدٸ. نەگٸزٸندە ادامنىڭ ٶمٸرٸ تارازىعا تٷسكەن تۇستا بيلٸكتٸڭ «كٸشٸرەيۋٸ» دە دۇرىس. بٸر قاتار ەلدەردە كەلٸستٸرەتٸندەردٸ («پەرەگوۆورششيكتەردٸ») ەدەيٸ دايىندايدى, كەيدە ولار تەرروريستەردٸڭ اتا-انالارى, تۋىستارى, بەيتاراپ ادامدار بولادى. بٸزدە بۇل ٸستە تەجٸريبە جوقتىڭ قاسى. اقتٶبە وبلىسىندا 2011, 2012, 2016 جىلى ەكترەميستٸك شابۋىل قان تٶگٸسپەن اياقتالدى. «تەرروريزممەن كٷرەستە جەڭٸس دەگەن نە جەنە قالاي جەڭٸمپاز بولۋعا بولادى?» – دەگەن ساۋال تۋادى. مٷمكٸن ول تەرروريستەردٸڭ كٶزٸن جويۋ بولار. بٸراق, ول ۋاقىتشا جەڭٸس. اقتٶبە ۋاقيعالارى كٶزٸن جويعان بٸر ٶلگەن تەرروريستٸڭ ورنىنا بٸرنەشە زورلىق-زومبىلىق تەحنولوگيياسىن مەڭگەرگەن تەرروريست كەلەتٸنٸن كٶرسەتتٸ. وسىلاي قاندى ۋاقيعالار جالعاسا بەرۋٸ مٷمكٸن.
تەرروريستٸك ۋاقيعالاردىڭ تٶڭٸرەگٸندە تەرروريستەردٸ ەسٸركەپ, جاناشىر نيەت بٸلدٸرۋ دە بايقالىپ قالادى. تەرروريستٸك ەرەكەتتەرگە ەرۋاقىتتا دا نيەتتەستٸك بٸلدٸرەتٸن, تەرروريزممەن يدەولوگييالىق بايلانىسى جوق ادامداردىڭ بولۋى بٸزدٸڭ زامانىمىزدىڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ. بٸرقاتار ازاماتتار سولتٷستٸك كاۆكاز رەسپۋبليكالارىندا سودىرلاردى قولداعانى بەلگٸلٸ. بٸز قارالى كٷن جارييالادىق, جازىقسىز قازا تاپقان ازاماتتاردى ازا تۇتتىق. ەرينە, قاراقشىلاردىڭ اتا-انالارى دا قان جىلاپ وتىر. ولارعا ٶكٸنٸش كٶڭٸلٸن بٸلدٸرۋ, جاناشىرلىق تانىتۋ دا دۇرىس. ولاردىڭ انالارى تەرروريست تۋعان جوق, ورتا, ەسٸرەسە, سالافيلەر ورتاسى سوعان ىقپال ەتتٸ, وعان قوعام دا كٸنەلٸ. ال, تەرروريزمگە نيەتتەستٸك, سٶز جوق, وعان دەم بەرەدٸ. اقتٶبەدەگٸ تەررورلىق قىلمىستى دا قولداۋشىلار بار. بۇل قوعامعا ەمەس, تەك پوگوندىلارعا, پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸنە شابۋىل دەۋشٸلەر بار. پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸنە شابۋىل ول وسى قوعامدى قورعايتىندارعا شابۋىل ەكەنٸن تٷسٸنبەيدٸ. اقتٶبە وبلىسىندا ەل ٸشٸندە تەرروريستەرگە جاناشىرلىق نيەت 2011 جىلعى تەمٸر اۋدانىندا بولعان ۋاقيعادان كەيٸن قالىپتاستى. وعان بەرٸلگەن رەسمي باعا قوعامدىق پٸكٸرمەن سەيكەس كەلە بەرمەيدٸ. قارۋلى قاقتىعىس كەزٸندە كٶپتەگەن كۋەگەر بولا الاتىن جانجالعا قاتىسۋشىلاردىڭ 2011 جىلى كٶزدەرٸ قۇرتىلدى. جۇرتتىڭ بەرٸ بٸردەي زۇلىمدىق سازايىن تارتتى, ەدٸل جازاسىن الدى دەپ ەسەپتەمەيدٸ.
اقتٶبە وبلىسىنداعى كٶپتەگەن ادامدار تەمٸر اۋدانىندا بولعان وقيعالاردى كونفەسسييالىق ەمەس, كريمينالدىق, ماتەريالدىق-قارجىلىق ۋەجدەرمەن بايلانىستىرادى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, قاي جەردە قىلمىستىق ٸس اياقتالىپ, قاي جەردەن ەكسترەميزم باستالاتىندىعىن كەسٸپ ايتۋ قيىن.
ٸستٸڭ جايى تۋرالى ەل ٸشٸندە باسقا پٸكٸر قالىپتاسقان. جاستار, ونىڭ ٸشٸندە سالافيتتٸك باعىتتى ۇستانۋشىلار دا بار, قازاقستاننىڭ باسقا دا مۇناي ٶندٸرەتٸن ٶڭٸرلەرٸندەگٸ سيياقتى, شيكٸ مۇناي ۇرلاپ, ونى ساتىپ, پايدانى پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸمەن بٶلٸسٸپ كەلگەن. ال, ولار بولسا, ۇرلىق جايىن بٸلٸپ قانا قويماي, ۇرىلارعا قولداۋشى بولعان. كەيٸن ولاردىڭ اراسىندا پايدانى بٶلٸسۋگە بايلانىستى تۋىنداعان كەلٸسپەۋشٸلٸك بٸرنەشە رەت جانجالعا ۇلاسقان. پوليتسەيلەر مۇناي ساتۋشىلارعا قىسىم كٶرسەتكەن, ٶزدەرٸنٸڭ ٷلەسٸن ٶسٸرگەن, مۇناي ساتۋشىلاردى ۇرىپ-سوققان, قاماعان. سوندىقتان دا, ەكٸ پوليتسەيدٸ تاپا-تال تٷستە ٶلتٸرۋ كەك قايتارۋعا بايلانىستى ورىن العان جاعداي. ٶلتٸرۋشٸلەر ەرەكەتٸندە تۇتاستاي بيلٸككە قارسى نيەت بولماعان. قاتارداعى قىلمىستىق ٸسكە دٸني رەڭ بەرٸلدٸ, ٶيتكەنٸ پوليتسييانىڭ قارسىلاستارى سالافيتتەر. سٶيتٸپ, جەرگٸلٸكتٸ پوليتسييا ٸس-ەرەكەتٸنٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ سالافيتتەرمەن كٷرەس سيپاتىن الدى. بۇل رەتتە كەيٸننەن اقتٶبە وبلىسىندا عانا ەمەس, باسقا قالالاردا دا ەكسترەميستٸك كٷشتەردٸڭ كٶزدەگەنٸ پوليتسەيلەر بولۋى كەزدەيسوق ەمەس. بۇدان بىلاي دا پوليتسەيلەرگە شابۋىلدىڭ قايتالانباۋىنا كەپٸلدٸك جوق. بۇل جەردە بارلىق پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸن ايىپتاۋ دۇرىس بولمايدى. ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ اقتٶبەدەگٸ لانكەستٸك اكتٸلەرگە بايلانىستى مەلٸمدەمەسٸندە حۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتٸن جوعارى باعالادى. دەگەنمەن, جەمقورلىق ٸندەتٸ ولاردىڭ اراسىندا دا كٶرٸنٸس الىپ وتىر. اقتٶبە وبلىسىندا 2016 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا مۇناي ۇرلادى دەگەن كٷدٸكپەن بٸر توپ جوعارى شەندٸ پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ قاماۋعا الىندى.
2011 جىلعى وقيعالاردان كەيٸن جۇرتشىلىقتى يدەولوگييالىق تالقىدان ٶتكٸزۋدٸ قولعا الدى. تەمٸر اۋدانىندا از ۋاقىت ٸشٸندە قىرىقتان استام كەزدەسۋلەر ٶتكٸزٸلٸپ, دەرٸستەر وقىلدى. اقىر اياعىندا مۇنداي شارالار جەرگٸلٸكتٸ حالىقتى ىعىر قىلدى. شۇبارشى اۋىلىنداعى جەنە باسقا دا ەلدٸ مەكەندەردەگٸ مەكتەپتەر, مەدەنيەت وشاقتارى قۇرىلىسى, جول جٶندەۋ جۇمىستارى باستالدى. مۇنىڭ ٶزٸ باسقا اۋداندار جەنە ەلدٸ مەكەندەر تۇرعىندارىنىڭ تٷسٸنبەستٸگٸ مەن وسىعان بايلانىستى زاڭدى سۇراقتارىن تۋدىردى: «سوندا قالاي, ەلەۋمەتتٸك جەنە مەدەني-تۇرمىستىق مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن مٸندەتتٸ تٷردە ەكسترەميستٸك ەرەكەتكە بارۋ كەرەك پە?» دەگەندەي. جٷيەلٸ, جوسپارلى جۇمىستىڭ جوقتىعى ەرتەلٸ-كەش جانجالدارعا ەكەلۋٸ مٷمكٸن. تاعى بٸر فاكتوردى ايتا كەتۋ كەرەك: تۇرعىنداردىڭ ەتنيكالىق تۇرعىدان وقيعا قۇرباندارىنا دەگەن ٶز كٶڭٸلدەرٸن بٸلدٸرۋلەرٸ بٸركەلكٸ بولعان جوق. قازاقتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ قازا بولعانداردىڭ بارلىعىنا اياۋشىلىق بٸلدٸردٸ, ٶيتكەنٸ ولار نەگٸزٸنەن قازاقتار. ال, اتا-انا, اعايىن-تۋما, ەكەسٸ, اناسى, جۇبايى جاعىنان بارلىق جاقىن-جۋىق ٷشٸن پوليتسەيدٸڭ دە, ونىڭ قارسىلاستارىنىڭ دا ٶلٸمٸ – ورنى تولماس قاسٸرەت. كٶپ ادامدار كٸنەنٸ جانجالدىڭ الدىن الا الماعان بيلٸككە جٷكتەدٸ. تراگەدييادان كەيٸنگٸ پسيحولوگييالىق احۋال بٷگٸن دە كٷردەلٸ كٷيٸندە قالىپ وتىر.
وبلىس حالقىنىڭ سلاۆيان بٶلٸگٸنٸڭ اتالمىش وقيعالارعا كٶزقاراسى جايىن سٶز ەتسەك, ولاردىڭ قازا بولعان قازاقتارعا, سالافيتتەرگە دەگەن جيٸركەنٸشتٸ سەزٸمدەرٸ ايقىن سەزٸلٸپ تۇرعاندىعىن ايتۋعا بولادى. ولاردى اقتٶبەنٸ ەكٸنشٸ شەشەنستانعا اينالدىرعىلارى كەلگەن «وڭباعاندار», «سٸلٸمتٸكتەر», «ازعىندار» دەپ ايىپتادى. ول دۇرىس, بٸراق, كەيدە دٸنگە دە, دٸندارلارعا دا ورىنسىز كٷدٸك تۋعىزاتىن احۋال سەزٸلدٸ.
ەكسترەميزم, يسلامٸشٸلٸك قايشىلىقتار, ٶزارا پٸكٸر-تالاس, يسلامداعىلاردىڭ بٸرقاتارىنىڭ باسقا دٸندەرگە ٶتۋٸنە سەبەپ بولدى. سونىمەن بٸرگە, ٷكٸمەت باسقا دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ – پراۆوسلاۆيە, كاتوليك, پروتەستانتتاردىڭ قىزمەتٸنە سوڭعى كەزدە مەن بەرمەي كەلەدٸ. بٷگٸن نەلٸكتەن قاندى وقيعالاردىڭ الدى الىنبادى, نەلٸكتەن جۇرتشىلىق ەكسترەميزممەن كٷرەستەن وقشاۋلاندى? – دەگەن ساۋال ەلدٸ ويلاندىرادى. ٶڭٸرلٸك بيلٸك بٸرتۇتاس مەملەكەتتٸك مەحانيزمنٸڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ رەتٸندە قالىپتى تۇرمىس-تٸرشٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە جاۋاپتى بولعانىمەن, تٶتەنشە جاعدايلارعا مٷلدەم دايىن بولماي شىقتى. باستى سەبەپ مىنادا: ٶڭٸرلەردەگٸ بيلٸكتٸڭ جۇرتشىلىقپەن, جاستارمەن, مەسليحات دەپۋتاتتارىمەن, جەرگٸلٸكتٸ زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸمەن, ارداگەرلەرمەن بايلانىسى تىعىز ەمەس, بولسا دا تەك ماقۇلداۋدى كٷتەدٸ. جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك كٶپ نەرسەدەن بەيحابار, كەيٸننەن بەلگٸلٸ بولعانداي, اتالمىش وقيعالارعا قاتىستى تٷسكەن دابىلعا مەن بەرمەگەن. سوندىقتان, ٶڭٸرلٸك بيلٸك ٶز رٶلٸن ايقىن انىقتاي الماي, 2011 جىلى سىرتتان باقىلاۋشى, كٶبٸنەسە سىرتكٶز رەتٸندە قابىلداندى. بۇل جاعدايدا قالىڭ بۇقارا ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋ جۇمىستارىندا بەلسەندٸلٸك تانىتپايدى, بار ٷمٸتٸن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارنايى قىزمەت ٶكٸلدەرٸنە ارتادى. بٸر سٶزبەن ايتساق, پٸسٸپ جەتٸلگەن قالىپتى ازاماتتىق قوعام ەلٸ جوق, ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدىڭ جەرگٸلٸكتٸ قوعامدىق ينستيتۋتتارى دامىماعان. ازاماتتىق بەلسەندٸلٸك جوق جەردە ەكسترەميستەر كٷش الادى.
تەرروريزممەن كٷرەستە قامشى (كنۋت) مەن تەتتٸ ناننىڭ (پريانيك) قايسىسى تيٸمدٸ دەگەن مەسەلە بار. قامشى تيٸمسٸز دەلٸنەدٸ. تەرروريستٸك جولعا تٷسكەندەردٸ ازاماتتىق قوعامعا قايتارۋ, كەيدە اشىق دەباتتارعا شاقىرۋ, (ٶكٸنٸشكە وراي, بٸزدە سالافيتتەرمەن دەباتقا بارمايدى), تاڭداعان جولىنا كٷمەن تۋعىزىپ, تەرٸس قىلىعىنا ٶكٸنگەندەرگە كەشٸرٸم جاساۋ, جۇمساقتىق تانىتۋ سيياقتى امالدار بٸرقاتار ەلدەردە بار. يتالييادا كەيبٸر تەرٸس پيعىلدى ەكسترەميستەرگە ۋنيۆەرسيتەتكە جولداما بەرگەن.
بٷگٸن بٸزدٸڭ ٷكٸمەت ستراتەگييالىق جول تاڭداۋ الدىندا.
1. ارناۋلى قىزمەت ورگاندارىن قارجىلاندىرامىز با, ولارعا جاڭا كادرلاردى قىزمەتكە تارتامىز با, ەلدە بٸلٸمگە, ەسٸرەسە, اۋىلدىق جەردەگٸ جاستاردى كۆوتامەن وقۋعا كٶبٸرەك تارتامىز با?
2. جۇمىستى بۇرىنعىشا تەك تەرٸس باعىتتا, ەكسترەميستٸك توپتا جٷر دەگەندەرمەن جاساۋ كەرەك پە, ەلدە حالىقتى تەربيەلەيتٸن پاراساتتىق جول سٸلتەيتٸن, اتىس-شابىستان الىس كينوفيلمدەر تٷسٸرەمٸز بە, قوعامعا يماندىلىق ىقپال ەتەتٸن تەاترلاردى كٶبٸرەك قارجىلاندىرامىز با, اقىلعا قونىمدى مەدەني شارالار, ەسٸرەسە قازاق سالت-دەستٷرٸن ناسيحاتتايتىن مەدەني قۇندىلىقتارعا تەرەڭٸرەك مەن بەرەمٸز بە? حالىقتى جالىقتىراتىن قاساڭ شتامپتارمەن كەتە بەرۋ قاۋٸپتٸ.
3. تەررورعا قارسى كٷرەسكە بٸربەتكەي كەتٸپ, قارجىنى قارۋ-جاراق الۋعا جۇمساساق, جۇمىسسىزدىق, كەدەيشٸلٸكپەن كٷرەس كەيٸنگٸ ورىنعا ىسىرىلسا, حالىق ونى قولداي ما? بٷگٸن اقتٶبەلٸكتەردٸڭ 70% استامى الدىڭعىسىن قولدار, سەبەبٸ, ٷرەي سيندرومى ەلٸ باسىلعان جوق, بٸراق بارا-بارا ەلەۋمەتتٸك شيەلەنٸستەر كٷشەيمەي مە? تەرروريزممەن كٷرەستە بٸربەتكەي قامشىلاۋ دا, تەك جۇمساق شارالار دا ونىڭ بەتٸن قايتارمايدى. ەگەر, كەيبٸر تەرٸس پيعىلدى ادامدارعا وقۋعا تٷسۋگە, جۇمىسقا تۇرۋعا جاپپاي كٶمەك بولىپ جاتىرسا, وندا تەررور ماقساتقا جەتۋدٸڭ جولىنا اينالار. بارلىعى دا اقىلعا سىيىمدى دەڭگەيدە بولۋى كەرەك. قامشى مەن تەتتٸ نان قاتار جٷرگەنٸ, قامشىنىڭ باسىم بولماعانى دۇرىس. كٷشپەن قىسىم جاساۋ تيٸمدٸ دەيتٸندەر كٶپ. قارۋلى كٷشپەن بەتپە-بەت كەلگەندە كٷش جۇمساۋدان باسقا جول جوق. ال, ونىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىندا كٷش مەسەلەنٸ شەشپەيدٸ, وپپوزيتسييالىق كٷشتەردٸ كٷشەيتەدٸ, قاراما-قارسىلىق ٸشتەي ٶسە بەرەدٸ, ال, شەگٸنٸس, جۇمساقتىق بٸرتە-بٸرتە قاقتىعىستاردىڭ الدىن الادى. كانادادا انگلو-كانادالىقتار مەن فرانكو-كانادالىقتار اراسىندا قايشىلىق شەگٸنٸس, جۇمساقتىقپەن شەشٸلسە, يرلاندييادا, كەرٸسٸنشە, اعىلشىنداردىڭ قىسىمى جاسىرىن ۇيىمدار قۇرۋعا يتەرمەلەدٸ.
قوعامدا ەلەۋمەتتٸك جاعدايعا كٶڭٸلٸ تولمايتىن توپتار بار: ساياسي پارتييالار, كەسٸپوداق ۇيىمدارى, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار, بٸراق, ولار جانجالعا بارمايدى. نەگە ەكسترەميستەر قاندى قاقتىعىسقا بارادى? تەرروريزمنٸڭ پسيحولوگييالىق مودەلٸ بەلگٸلٸ بٸر ادامداردىڭ وعان بەيٸمدٸ ەكەنٸنە نازار اۋدارادى: قارا نيەتتٸ, زورلىق-زومبىلىققا اگرەسسيياعا بەيٸمدٸلەر, ول تٸپتٸ تۋا بٸتكەن قاسيەت دەيتٸن پٸكٸر بار. ٶزٸن كەمشٸن سەزٸنەتٸن, ٶكپەلٸ, اشۋلى, قورلانىپ جٷرەتٸندەر جەنە ەرٸكسٸز, جۇمساق, سەنگٸش, كٶنگٸش, ساياسي ماقساتقا جالداپ الۋعا كٶنەتٸندەر. دانا قازاق «اي استىنداعى ايبارشا سۇلۋ» اتتى ەرتەگٸدە راديكاليزمنٸڭ بولاشاعىنىڭ جوعىن ايتقان. ول زاماندا راديكاليزم دەگەن ۇعىم جوق, بٸراق, بٸر ەلدٸ بٸر ەل شاۋىپ, باسىپ جانشىپ الا بەرگەن زاماندا, باياۋ حان ەلٸن جيىپ, ەسكەر جاساقتاپ, «ەدٸل ەلەم ورناتامىن» دەپ, جەر قايىسقان قولىمەن اتتانادى. جولدا باياۋ حاننىڭ پٸر تۇتاتىن بٸر ابىزى ەسٸنە تٷسٸپ, ونان باتا الىپ كەتكەنٸم دۇرىس بولار دەپ ابىزعا كەلەدٸ. ابىزعا «جەر قايىسقان قول جيىپ دٷنيەگە تىنىشتىق, ەدٸلدٸك ورناتقالى اتتانىپ بارا جاتىرمىن, باتا بەرٸڭٸز», – دەيدٸ. سوندا, ول ويلانىپ وتىرىپ: «ەي, بالام تىنىشتىق, ەدٸلدٸك ورناتام دەپ سوعىسقا اتتاندىم دە…» دەپتٸ دە, ٷندەمەي قالىپتى. سوندا, باياۋ حان «تىنىشتىق ورناتام»دەپ, جەر قايىسقان قولمەن قىرعىنعا اتتانۋدىڭ قاتە ەكەنٸن تٷسٸنٸپ, «ابىز, مەن توكتادىم», – دەپتٸ. دەگەنمەن, دٸنگە بايلانىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ بار. قانتٶگٸسكە بارعاندار ٶز ەرەكەتتەرٸنٸڭ زاڭسىزدىعىن, كٶزدەگەن ماقساتتارىنا جەتپەيتٸندەرٸن, تٸپتٸ ٶلەتٸندەرٸن دە بٸلدٸ. بٸراق, قان تٶگٸستٸ ولار ەرلٸك دەپ ساناپ, جۇماققا بارامىز, اللا كەشٸرەدٸ دەيدٸ. اباي ايتقانداي, بٸزدٸڭ مولدالار قۇدايدىڭ كەشٸرمەيتٸن كٷنەسٸ جوق دەپ قاتەلەسەدٸ. دەمەك, دٸني ۋاعىزداردىڭ ىقپالى دا تيٸمسٸز بولىپ تۇر.
بٷگٸنگٸ جاعدايدا باق, عىلىم, مەدەنيەت پەن بٸلٸم سالالارىندا يسلامنىڭ ٶزگە باعىتتارىنا دا, باسقا دٸندەرگە دە تٶزٸمدٸلٸك تانىتاتىن حانافيتتٸك يسلامدى مەملەكەتتٸڭ ۇستانۋى ٶتە ورىندى. قالىپتى جاعدايدى بۇزۋعا نيەتتٸ بٷلدٸرگٸش كٷشتەرگە قارسى مەدەني-اقپاراتتىق مايدان اشۋ اسا ماڭىزدى. بۇل كٷرەس قازاق مەدەنيەتٸن, دەستٷرٸن, تٸلٸن, حالقىمىزدىڭ تٷبەگەيلٸ رۋحاني قۇندىلىقتارىن كەڭٸنەن ناسيحاتتاۋ جۇمىسىمەن قاتار جٷرگٸزٸلۋٸ تيٸس. جاسقانشاق وتارشىلدىق سانادان شىنايى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بەلسەندٸ تٷردە ورنىقتىرۋ مەسەلەسٸن كەشەۋٸلدەتپەي شەشۋگە كٶشۋٸمٸز قاجەت. ەكسترەميستٸك يدەولوگييانى ۇلتتىق يدەيا ارقىلى جەنە وعان قازاقتىڭ شىنايى مەنتاليتەتٸ, دٷنيەتانىمى مەن دەستٷرٸن وزىق قارسى قويۋ ارقىلى ىعىستىرۋعا بولادى.
ٶڭٸرلەردە بابالاردىڭ تانىم-سەنٸمٸن, دٸني قايراتكەرلەردٸڭ, يمامداردىڭ تاريحي بولمىسىن, سونداي-اق, حانافيت مەزھابى مەشٸتتەرٸنٸڭ قازاق حالقىن تەربيەلەۋ ٸسٸنە قوسقان ٷلەسٸن زەردەلەيتٸن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ٶرٸستەتۋ قاجەت. بٷگٸنگٸ ەكسترەميزمنٸڭ قاۋٸپ-قاتەرٸ ٶرشٸپ تۇرعان كەزەڭدە اقپاراتتىق, مەدەني جەنە عىلىمي ساياساتتى ەلەۋمەتتٸك-مەدەني قۇندىلىقتارعا نەگٸزدەپ تٷبەگەيلٸ تٷردە قايتا قۇرۋ – كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن مەسەلە. ٶيتپەگەن كٷندە تەرٸس تەندەنتسييالار كٷش الا بەرمەك. بٸر سٶزبەن ايتساق, يدەيا مىلتىقپەن ەمەس, تەك يدەيا ارقىلى ىعىستىرىلۋى تيٸس.
كەزٸندە پلاتون ايتقانداي, ٶز ەلٸڭدە جاۋىڭنىڭ بولۋى مٷمكٸن ەمەس. ەگەر دە, قارسىلاستارىڭ, كەلٸسپەۋشٸلەرٸڭ بولسا, وندا ولاردى سابىر مەن اقىلعا شاقىرىپ, ىمىراعا كەلگەن جٶن. سٶيتٸپ, ولاردىڭ ٶمٸرٸن ساقتاپ قالۋعا جۇمىستانۋ قاجەت, ٶيتكەنٸ, شالىس باسقاننىڭ بەرٸ بٸردەي جاۋ ەمەس.
امانكەلدٸ ايتالى,
فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور
.jpg)