«ÚLGILI IS, ÓNEGELI DÁSTÚR»
Batys óńirinde kórisý degen tamasha dástúr bar. Osy kórisýden bastap Naýryz elimizge endi... Amal aiynda bir-birimizdiń ókpe-renishimizdi keshirisip, «keler jylǵa aman jeteiik» degen tilekpen osyndai sharany uiymdastyrý – úlgili is, ónegeli dástúr. Endi osy jańalyq bizdiń keń baitaq qazaq eline taralýy kerek. Adai Ata – qazaqtyń kenjesi ǵoi, sondyqtanúidiń kenjesi – qarashańyraqtyń iesi bolady. Al kenje atanyń balalary kórsetkeni úlgi halyqtyq dástúrge ainalýy tiis shara dep esepteimin. Soǵan biz arnaiy kelip qatysyp jatyrmyz. Bul sózimizdi áli de aitamyz, qorytamyz, elge, jan-jaqqa jetkizemiz. Bizge eń qajeti – eldiń birligi. Eger eldiń birligine osy sharamyz qyzmet etetin bolsa, bizdiń isimiz nátijeli bolady dep esepteimiz.
Ǵarifolla ESIM,
filosofiia ǵylymdarynyń doktory, akademik:
«ALASh IDEIaSY MAŃǴYSTAÝ JERINEN KEŃ ETEK JAIaTYN TÚRI BAR»
Osy sharaǵa kelgende meniń oiyma eriksiz 1917 jylǵy shilde aiyndaǵy tuńǵysh jalpyqazaq sezi keldi. Óitkeni sol jyly qazaq ulty óziniń memlekettiginiń negizin qaita qalaǵan kez bolatyn. Sol 1917 jyl – qazaqtyń tuńǵysh ret naǵyz biregei ult bolyp qalyptasqan jyly bolsa, mine qazir táýelsizdik alǵanymyzǵa 24 jyl bolǵan mezette, osy Adai jerinde, Mańǵystaý elinde bolyp jatqan bul shara – qazaqtyń ulttyq birligin nyǵaitatyn keremet shara bolyp otyr.
Qazaq ulty óziniń birligin, ulttyǵyn nyǵaityp, etek-jeńin jinap, eńsesin tiktep, naǵyz osy eldiń qojaiyny ekenin sezine bastaǵan qubylys siiaqty men úshin. Mundai qubylys búkil Qazaqstanǵa úlgi-ónege bolýy tiis. Solai bolady dep senemin. Bul – ulttyq ideologiianyń keremet kórinisi.
Ultty súttei uiytatyn qubylys. Qazir elimizde biryńǵai ultty uiytatyn ideologiia joq. Osyǵan deiin talai nárseni ulttyq ideia bolsyn dep aityp keldik, biraq ol ideianyń bireýi de júzege asqan joq. Qazaqtyń basyn biriktirgen – Alash ideiasy bolsa, sol Alash ideiasy osy Mańǵystaý jerinen keń etek jaiatyn túri bar.
Sultan-Han JÚSIP,
alashtanýshy. L.N. Gýmilev atyndaǵy EUÝ «Alash» mádeniet jáne rýhani damý institýtynyń direktory
«RÝHYMYZ TIRILIP QAITQANDAI BOLDY»
Amal merekesi Alashtyń basyn biriktirýge, yntymaqqa, bir-birimizge dos-baýyr bolýǵa shaqyrady. Otpan taýda mundai sharany jasap ótkizý – jaqsy bastama dep oilaimyn. Biraq bul bastama tek Mańǵystaý óńirinde ǵana emes, basqa oblystarda da jalǵasyn tapsa, nur ústine nur bolar edi. Qazaqtyń basyn biriktiretin, tarihty, dástúrdi, mádenietti qurmetteýge shaqyratyn mundai merekeler eshqashan óz mańyzyn joimaidy.
Úlken atanyń urpaqtary óz moinyna alyp, eshqandai memleketten qarjy almai, óz kúshimen, búkil qazaqtyń balasyn Otpan taýǵa shaqyryp, eldik, ulttyq týraly uly sózderdi aitý, sol arqyly óziniń eliniń, jeriniń, ata-babalarynyń tarihymen búkil qazaqty, odan qaldy shetelden kelgen qonaqty tanystyrý – bul óte jaqsy úrdis. Bul úrdistiń basqa óńirlerde jalǵasyn tabýyn tileimin.
Meniń uǵymymda «Adai» degen sóz – órshildiktiń, rýhtyń, qazaqylyqtyń kórinisi siiaqty bolyp kórinedi. Ár aimaqtyń óz ereksheligi bar ǵoi, munda soǵys kóp bolǵan, eldi qorǵaý úshin úlken jortýyldar bolǵan. Bala kúnimizde osy jerde týǵan jyraýlardyń poeziiasyn oqyǵanda óte qatty rýhtanatynbyz. Órshil rýh – Adai sóziniń balamasy retinde kórinetin. Kishkentai kezimizden bul eldegi Adai batyrlarynyń, Adai halqynyń ór minezdi bolatynyn estip óskenbiz. Sondyqtan meniń boiymda batyldyq bolsa, mysaly ádebi syn salasynda, arǵy tegimde sol bir tamshy qan saqtalyp qalǵan shyǵar dep oilaimyn. Bul tek Adaidyń ǵana emes, Alashtyń toiy dep oilaimyn. Osyndai sharalar arqyly ózimizdiń eldigimizdi tanytatyn, ulttyǵymyzdy tanytatyn kez keldi dep oilaimyn.
Barlyq qazaq meniń uǵymymda bir qazaq. Ana jaqta Torǵaida jatqan qazaq bolsyn, Atyraýda jatqan qazaq bolsyn, Ońtústikte jatqan qazaq bolsyn, solar úshin bizdiń barlyǵymyzdyń janymyz aýyryp, bárimiz bir atanyń balasy ekenimizdi sezinip júrýimiz kerek. Ulttyq rýh úshin kúresetin, namysymyzdy qoldan jibermei, osyndai ulttyq salt-dástúrler arqyly óz eldigimizdi basqa elderge tanytatyn meiramdar jasai bersin. El-halyqqa shyn júrekten alǵysymdy aitqym keledi. Osy jerge kelip, rýhymyz tirilip qaitqandai boldy.
Mysaly, basqa úlken qalada júrgende sezbeisiń ǵoi! Tek osyndai jerge shyqqan kezde, eldiń tarihyn kórgen kezde, batyrlar týraly ańyzdardy estigen kezde, «Oibai-aý, osy meniń babalarym ǵoi, osy meniń atalarym ǵoi, osylar meniń rýhymdy jebeýshi danalarym ǵoi», – dep, solardyń dana sózderin estigen kezde, ózińniń rýhyń tirilgendei bolady. Halyqtyń rýhyn tiriltetin osyndai meiramdar – onyń jasampazdyǵyn kórsetetin uly meiramdar dep oilaimyn.
Amangeldi KEŃShILIKULY,
synshy, halyqaralyq «Alash» syilyǵynyń laýreaty
Jazyp alǵan Altyngúl MEŃDIHAN,jýrnalist.«Lada» gazeti, 26.03.2015.
QAZAQSTANNYŃ SEGIZINShI KEREMETI
Dám buiyryp, Mańǵystaý ólkesine saparlattyq. Janymdaǵy saparlastarym (saiasattanýshy, QR Prezidenti janyndaǵy strategiialyq zertteýler institýtynyń sarapshysy – Jarqyn Túsipbekuly, jýrnalist, mýzeitanýshy – Nurserik Jolbarys) respýblikanyń ózge óńirlerinen bolǵan soń Amal merekesin tek sóz júzinde ǵana biletin ek. Mańǵystaýdy jurt bai ólke desedi, sol sóz ras eken. Irgesinde alyp Kaspii jatyr, mundai baqyt eshkimge buiyrmaǵan. Jeriniń astyndaǵy bailyqty bilesiz, ústindegi she?! Kúmbir-kúmbir kúmbezder, kári taýlar, kóneden qalǵan eskertkishter búgingi qazaqty ótken tarihymen shendestirip tur. Qazaqstannyń jeti keremetiniń úsheýi osy Mańǵystaýda: Beket Ata jerasty meshiti, Sharqala taýy, Qaraqiia oipaty. Al, biz segizinshi keremetti kózben kórgendei boldyq. Ol – Otpan taý.
Bul saparǵa belgili tarihshylar, jazýshylar, aqyndar, qoǵam qairatkerleri de bardy. Solardyń biri: «Men sońǵy ret asqa jinalǵan aqar-shaqar jurtty Abaidyń 150 jyldyq, Muqaǵalidyń 80 jyldyq mereitoilarynda kórgenmin», – dep aǵynan jaryldy. Biz aldyńǵy toilarda bolmasaq ta, estip-bilgen aqparatymyzben esh tańǵalmadyq.
Amal merekesi týraly bile júrińiz:
14 naýryz – Ulystyń uly kúniniń tabaldyryǵy, mańǵystaýlyqtarsha aitqanda, Amal kúni. Mańǵystaýda bul kúni barsha qazaq kórisýge shyǵady. Al kórisýdiń máni – jańa jylǵa aman-esen jetip, júzdesip, qol alysýda, ekinshiden, bir-birin arnaiy izdep baryp amandasatyn aǵaiyn arasyndaǵy syilastyqty joǵaltpaýda, úshinshiden, úlkenge baryp kórisýdi mindet sanaǵan jasy kishilerdiń sypaiylyǵyn suiyltpaýda jatyr. Sońǵy jyldary Mańǵystaýdaǵy «Otpan taý» tarihi-mádeni kesheninde Adai Ata kesenesi mańynda Amal merekesin qarsy alý dástúri qalyptasty. Sharany uiymdastyrý, jaýgershilik zamanda jaǵylǵan Uran Otyn beibit el býynynyń ótkenderdiń rýhyna taǵzym etýi, aýyzbirlik sipatyndaǵy Birlik Otyn jaǵý, kelgen qonaqtardy ornalastyryp, kútý, ulttyq oiyn-saýyq, án-jyr saiystaryn nasihattai ótkizý jyl saiyn segiz arys Adai Ata urpaqtarynyń ár aýylyna mindetteledi.
Mańǵystaý oblysynda teńiz deńgeiinen 532 metr biiktegi Otpan taý basynda 13 naýryzdan 14-ine qaraǵan túni Amal merekesine orai Birlik Oty jaǵyldy. Biylǵy Amal merekesi Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy qurmetine ótkizildi.
Otpaý taýdyń etegine 73 kiiz úi tigilip, túrli mádeni, sporttyq sharalar uiymdastyryldy. Bul mereke respýblikalyq sipat alyp úlgermegenmen, oblys deńgeiinde óte keremet atap ótiledi eken. «Amal keldi, jyl keldi!» dep jurt qol alysyp, kóristi. Jastar jaǵy iltipat tanytyp, úlkenderge qurmet kórsetti.
Amal merekesi – tek meiram emes, ol tabiǵattyń túrlenip, jańarýy. Bul – qoǵamdyq kelisimdi nasihattap, birlikke shaqyratyn mereke. Ulystyń uly kúni qutty bolsyn!
Jandos BAIDILDA, jýrnalist, jazýshy
