«ٷلگٸلٸ ٸس, ٶنەگەلٸ دەستٷر»
باتىس ٶڭٸرٸندە كٶرٸسۋ دەگەن تاماشا دەستٷر بار. وسى كٶرٸسۋدەن باستاپ ناۋرىز ەلٸمٸزگە ەندٸ... امال ايىندا بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ ٶكپە-رەنٸشٸمٸزدٸ كەشٸرٸسٸپ, «كەلەر جىلعا امان جەتەيٸك» دەگەن تٸلەكپەن وسىنداي شارانى ۇيىمداستىرۋ – ٷلگٸلٸ ٸس, ٶنەگەلٸ دەستٷر. ەندٸ وسى جاڭالىق بٸزدٸڭ كەڭ بايتاق قازاق ەلٸنە تارالۋى كەرەك. اداي اتا – قازاقتىڭ كەنجەسٸ عوي, سوندىقتانٷيدٸڭ كەنجەسٸ – قاراشاڭىراقتىڭ يەسٸ بولادى. ال كەنجە اتانىڭ بالالارى كٶرسەتكەنٸ ٷلگٸ حالىقتىق دەستٷرگە اينالۋى تيٸس شارا دەپ ەسەپتەيمٸن. سوعان بٸز ارنايى كەلٸپ قاتىسىپ جاتىرمىز. بۇل سٶزٸمٸزدٸ ەلٸ دە ايتامىز, قورىتامىز, ەلگە, جان-جاققا جەتكٸزەمٸز. بٸزگە ەڭ قاجەتٸ – ەلدٸڭ بٸرلٸگٸ. ەگەر ەلدٸڭ بٸرلٸگٸنە وسى شارامىز قىزمەت ەتەتٸن بولسا, بٸزدٸڭ ٸسٸمٸز نەتيجەلٸ بولادى دەپ ەسەپتەيمٸز.
عاريفوللا ەسٸم,
فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك:
«الاش يدەياسى ماڭعىستاۋ جەرٸنەن كەڭ ەتەك جاياتىن تٷرٸ بار»
وسى شاراعا كەلگەندە مەنٸڭ ويىما ەرٸكسٸز 1917 جىلعى شٸلدە ايىنداعى تۇڭعىش جالپىقازاق سەزٸ كەلدٸ. ٶيتكەنٸ سول جىلى قازاق ۇلتى ٶزٸنٸڭ مەملەكەتتٸگٸنٸڭ نەگٸزٸن قايتا قالاعان كەز بولاتىن. سول 1917 جىل – قازاقتىڭ تۇڭعىش رەت ناعىز بٸرەگەي ۇلت بولىپ قالىپتاسقان جىلى بولسا, مٸنە قازٸر تەۋەلسٸزدٸك العانىمىزعا 24 جىل بولعان مەزەتتە, وسى اداي جەرٸندە, ماڭعىستاۋ ەلٸندە بولىپ جاتقان بۇل شارا – قازاقتىڭ ۇلتتىق بٸرلٸگٸن نىعايتاتىن كەرەمەت شارا بولىپ وتىر.
قازاق ۇلتى ٶزٸنٸڭ بٸرلٸگٸن, ۇلتتىعىن نىعايتىپ, ەتەك-جەڭٸن جيناپ, ەڭسەسٸن تٸكتەپ, ناعىز وسى ەلدٸڭ قوجايىنى ەكەنٸن سەزٸنە باستاعان قۇبىلىس سيياقتى مەن ٷشٸن. مۇنداي قۇبىلىس بٷكٸل قازاقستانعا ٷلگٸ-ٶنەگە بولۋى تيٸس. سولاي بولادى دەپ سەنەمٸن. بۇل – ۇلتتىق يدەولوگييانىڭ كەرەمەت كٶرٸنٸسٸ.
ۇلتتى سٷتتەي ۇيىتاتىن قۇبىلىس. قازٸر ەلٸمٸزدە بٸرىڭعاي ۇلتتى ۇيىتاتىن يدەولوگييا جوق. وسىعان دەيٸن تالاي نەرسەنٸ ۇلتتىق يدەيا بولسىن دەپ ايتىپ كەلدٸك, بٸراق ول يدەيانىڭ بٸرەۋٸ دە جٷزەگە اسقان جوق. قازاقتىڭ باسىن بٸرٸكتٸرگەن – الاش يدەياسى بولسا, سول الاش يدەياسى وسى ماڭعىستاۋ جەرٸنەن كەڭ ەتەك جاياتىن تٷرٸ بار.
سۇلتان-حان جٷسٸپ,
الاشتانۋشى. ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ «الاش» مەدەنيەت جەنە رۋحاني دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
«رۋحىمىز تٸرٸلٸپ قايتقانداي بولدى»
امال مەرەكەسٸ الاشتىڭ باسىن بٸرٸكتٸرۋگە, ىنتىماققا, بٸر-بٸرٸمٸزگە دوس-باۋىر بولۋعا شاقىرادى. وتپان تاۋدا مۇنداي شارانى جاساپ ٶتكٸزۋ – جاقسى باستاما دەپ ويلايمىن. بٸراق بۇل باستاما تەك ماڭعىستاۋ ٶڭٸرٸندە عانا ەمەس, باسقا وبلىستاردا دا جالعاسىن تاپسا, نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ. قازاقتىڭ باسىن بٸرٸكتٸرەتٸن, تاريحتى, دەستٷردٸ, مەدەنيەتتٸ قۇرمەتتەۋگە شاقىراتىن مۇنداي مەرەكەلەر ەشقاشان ٶز ماڭىزىن جويمايدى.
ٷلكەن اتانىڭ ۇرپاقتارى ٶز موينىنا الىپ, ەشقانداي مەملەكەتتەن قارجى الماي, ٶز كٷشٸمەن, بٷكٸل قازاقتىڭ بالاسىن وتپان تاۋعا شاقىرىپ, ەلدٸك, ۇلتتىق تۋرالى ۇلى سٶزدەردٸ ايتۋ, سول ارقىلى ٶزٸنٸڭ ەلٸنٸڭ, جەرٸنٸڭ, اتا-بابالارىنىڭ تاريحىمەن بٷكٸل قازاقتى, ودان قالدى شەتەلدەن كەلگەن قوناقتى تانىستىرۋ – بۇل ٶتە جاقسى ٷردٸس. بۇل ٷردٸستٸڭ باسقا ٶڭٸرلەردە جالعاسىن تابۋىن تٸلەيمٸن.
مەنٸڭ ۇعىمىمدا «اداي» دەگەن سٶز – ٶرشٸلدٸكتٸڭ, رۋحتىڭ, قازاقىلىقتىڭ كٶرٸنٸسٸ سيياقتى بولىپ كٶرٸنەدٸ. ەر ايماقتىڭ ٶز ەرەكشەلٸگٸ بار عوي, مۇندا سوعىس كٶپ بولعان, ەلدٸ قورعاۋ ٷشٸن ٷلكەن جورتۋىلدار بولعان. بالا كٷنٸمٸزدە وسى جەردە تۋعان جىراۋلاردىڭ پوەزيياسىن وقىعاندا ٶتە قاتتى رۋحتاناتىنبىز. ٶرشٸل رۋح – اداي سٶزٸنٸڭ بالاماسى رەتٸندە كٶرٸنەتٸن. كٸشكەنتاي كەزٸمٸزدەن بۇل ەلدەگٸ اداي باتىرلارىنىڭ, اداي حالقىنىڭ ٶر مٸنەزدٸ بولاتىنىن ەستٸپ ٶسكەنبٸز. سوندىقتان مەنٸڭ بويىمدا باتىلدىق بولسا, مىسالى ەدەبي سىن سالاسىندا, ارعى تەگٸمدە سول بٸر تامشى قان ساقتالىپ قالعان شىعار دەپ ويلايمىن. بۇل تەك ادايدىڭ عانا ەمەس, الاشتىڭ تويى دەپ ويلايمىن. وسىنداي شارالار ارقىلى ٶزٸمٸزدٸڭ ەلدٸگٸمٸزدٸ تانىتاتىن, ۇلتتىعىمىزدى تانىتاتىن كەز كەلدٸ دەپ ويلايمىن.
بارلىق قازاق مەنٸڭ ۇعىمىمدا بٸر قازاق. انا جاقتا تورعايدا جاتقان قازاق بولسىن, اتىراۋدا جاتقان قازاق بولسىن, وڭتٷستٸكتە جاتقان قازاق بولسىن, سولار ٷشٸن بٸزدٸڭ بارلىعىمىزدىڭ جانىمىز اۋىرىپ, بەرٸمٸز بٸر اتانىڭ بالاسى ەكەنٸمٸزدٸ سەزٸنٸپ جٷرۋٸمٸز كەرەك. ۇلتتىق رۋح ٷشٸن كٷرەسەتٸن, نامىسىمىزدى قولدان جٸبەرمەي, وسىنداي ۇلتتىق سالت-دەستٷرلەر ارقىلى ٶز ەلدٸگٸمٸزدٸ باسقا ەلدەرگە تانىتاتىن مەيرامدار جاساي بەرسٸن. ەل-حالىققا شىن جٷرەكتەن العىسىمدى ايتقىم كەلەدٸ. وسى جەرگە كەلٸپ, رۋحىمىز تٸرٸلٸپ قايتقانداي بولدى.
مىسالى, باسقا ٷلكەن قالادا جٷرگەندە سەزبەيسٸڭ عوي! تەك وسىنداي جەرگە شىققان كەزدە, ەلدٸڭ تاريحىن كٶرگەن كەزدە, باتىرلار تۋرالى اڭىزداردى ەستٸگەن كەزدە, «ويباي-اۋ, وسى مەنٸڭ بابالارىم عوي, وسى مەنٸڭ اتالارىم عوي, وسىلار مەنٸڭ رۋحىمدى جەبەۋشٸ دانالارىم عوي», – دەپ, سولاردىڭ دانا سٶزدەرٸن ەستٸگەن كەزدە, ٶزٸڭنٸڭ رۋحىڭ تٸرٸلگەندەي بولادى. حالىقتىڭ رۋحىن تٸرٸلتەتٸن وسىنداي مەيرامدار – ونىڭ جاسامپازدىعىن كٶرسەتەتٸن ۇلى مەيرامدار دەپ ويلايمىن.
امانگەلدٸ كەڭشٸلٸكۇلى,
سىنشى, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
جازىپ العان التىنگٷل مەڭدٸحان,جۋرناليست.«لادا» گازەتٸ, 26.03.2015.
قازاقستاننىڭ سەگٸزٸنشٸ كەرەمەتٸ
دەم بۇيىرىپ, ماڭعىستاۋ ٶلكەسٸنە ساپارلاتتىق. جانىمداعى ساپارلاستارىم (ساياساتتانۋشى, قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى – جارقىن تٷسٸپبەكۇلى, جۋرناليست, مۋزەيتانۋشى – نۇرسەرٸك جولبارىس) رەسپۋبليكانىڭ ٶزگە ٶڭٸرلەرٸنەن بولعان سوڭ امال مەرەكەسٸن تەك سٶز جٷزٸندە عانا بٸلەتٸن ەك. ماڭعىستاۋدى جۇرت باي ٶلكە دەسەدٸ, سول سٶز راس ەكەن. ٸرگەسٸندە الىپ كاسپيي جاتىر, مۇنداي باقىت ەشكٸمگە بۇيىرماعان. جەرٸنٸڭ استىنداعى بايلىقتى بٸلەسٸز, ٷستٸندەگٸ شە?! كٷمبٸر-كٷمبٸر كٷمبەزدەر, كەرٸ تاۋلار, كٶنەدەن قالعان ەسكەرتكٸشتەر بٷگٸنگٸ قازاقتى ٶتكەن تاريحىمەن شەندەستٸرٸپ تۇر. قازاقستاننىڭ جەتٸ كەرەمەتٸنٸڭ ٷشەۋٸ وسى ماڭعىستاۋدا: بەكەت اتا جەراستى مەشٸتٸ, شارقالا تاۋى, قاراقييا ويپاتى. ال, بٸز سەگٸزٸنشٸ كەرەمەتتٸ كٶزبەن كٶرگەندەي بولدىق. ول – وتپان تاۋ.
بۇل ساپارعا بەلگٸلٸ تاريحشىلار, جازۋشىلار, اقىندار, قوعام قايراتكەرلەرٸ دە باردى. سولاردىڭ بٸرٸ: «مەن سوڭعى رەت اسقا جينالعان اقار-شاقار جۇرتتى ابايدىڭ 150 جىلدىق, مۇقاعاليدىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويلارىندا كٶرگەنمٸن», – دەپ اعىنان جارىلدى. بٸز الدىڭعى تويلاردا بولماساق تا, ەستٸپ-بٸلگەن اقپاراتىمىزبەن ەش تاڭعالمادىق.
امال مەرەكەسٸ تۋرالى بٸلە جٷرٸڭٸز:
14 ناۋرىز – ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸنٸڭ تابالدىرىعى, ماڭعىستاۋلىقتارشا ايتقاندا, امال كٷنٸ. ماڭعىستاۋدا بۇل كٷنٸ بارشا قازاق كٶرٸسۋگە شىعادى. ال كٶرٸسۋدٸڭ مەنٸ – جاڭا جىلعا امان-ەسەن جەتٸپ, جٷزدەسٸپ, قول الىسۋدا, ەكٸنشٸدەن, بٸر-بٸرٸن ارنايى ٸزدەپ بارىپ امانداساتىن اعايىن اراسىنداعى سىيلاستىقتى جوعالتپاۋدا, ٷشٸنشٸدەن, ٷلكەنگە بارىپ كٶرٸسۋدٸ مٸندەت ساناعان جاسى كٸشٸلەردٸڭ سىپايىلىعىن سۇيىلتپاۋدا جاتىر. سوڭعى جىلدارى ماڭعىستاۋداعى «وتپان تاۋ» تاريحي-مەدەني كەشەنٸندە اداي اتا كەسەنەسٸ ماڭىندا امال مەرەكەسٸن قارسى الۋ دەستٷرٸ قالىپتاستى. شارانى ۇيىمداستىرۋ, جاۋگەرشٸلٸك زاماندا جاعىلعان ۇران وتىن بەيبٸت ەل بۋىنىنىڭ ٶتكەندەردٸڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋٸ, اۋىزبٸرلٸك سيپاتىنداعى بٸرلٸك وتىن جاعۋ, كەلگەن قوناقتاردى ورنالاستىرىپ, كٷتۋ, ۇلتتىق ويىن-ساۋىق, ەن-جىر سايىستارىن ناسيحاتتاي ٶتكٸزۋ جىل سايىن سەگٸز ارىس اداي اتا ۇرپاقتارىنىڭ ەر اۋىلىنا مٸندەتتەلەدٸ.
ماڭعىستاۋ وبلىسىندا تەڭٸز دەڭگەيٸنەن 532 مەتر بيٸكتەگٸ وتپان تاۋ باسىندا 13 ناۋرىزدان 14-ٸنە قاراعان تٷنٸ امال مەرەكەسٸنە وراي بٸرلٸك وتى جاعىلدى. بيىلعى امال مەرەكەسٸ قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى قۇرمەتٸنە ٶتكٸزٸلدٸ.
وتپاۋ تاۋدىڭ ەتەگٸنە 73 كيٸز ٷي تٸگٸلٸپ, تٷرلٸ مەدەني, سپورتتىق شارالار ۇيىمداستىرىلدى. بۇل مەرەكە رەسپۋبليكالىق سيپات الىپ ٷلگەرمەگەنمەن, وبلىس دەڭگەيٸندە ٶتە كەرەمەت اتاپ ٶتٸلەدٸ ەكەن. «امال كەلدٸ, جىل كەلدٸ!» دەپ جۇرت قول الىسىپ, كٶرٸستٸ. جاستار جاعى ٸلتيپات تانىتىپ, ٷلكەندەرگە قۇرمەت كٶرسەتتٸ.
امال مەرەكەسٸ – تەك مەيرام ەمەس, ول تابيعاتتىڭ تٷرلەنٸپ, جاڭارۋى. بۇل – قوعامدىق كەلٸسٸمدٸ ناسيحاتتاپ, بٸرلٸككە شاقىراتىن مەرەكە. ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸ قۇتتى بولسىن!
جاندوس بايدٸلدا, جۋرناليست, جازۋشى
