«Egemen Qazaqstannyń» - betinde qoǵam jáne memleket qairatkeri Ábish Kekilbaevtyń «Táýelsizdik tolǵaýy» jariialanǵannan keiin redaktsiia sol maqalanyń atyn arnaýly aidarǵa ainaldyryp, onyń aiasynda azattyq, táýelsizdik, egemendik, erkindik ideialaryn ashyp kórsetetin, bostandyqtyń qadir-qasietin onyń barshamyzǵa artar jaýapkershiligin tanytatyn materialdar jariialai bastaǵany oqyrmanǵa málim dep oilaimyn. Osy oraida táýelsizdik tarihynyń ár jyly jaily jeke-jeke maqalalar berip shyǵý ideiasy da óte qyzǵylyqty. Gazet basshylyǵy osy oraidaǵy oilaryn aityp, biraz ýaqyttan beri memlekettik isterge aralasyp júrgen adam retinde osy jyldardyń biri jaiynda eske alý, oi eleginen ótkizý yńǵaiynda taldamalyq maqala jazýymdy suraǵanda kóp oilanbai-aq 1992 jyldy tańdadym.
Onyń sebebin dál osy jyldyń táýelsizdik tarihynda alar orny alabóten ekendiginde. 1991 jyl bizdiń táýelsizdikti jariialaǵan jylymyz retinde el tarihynda qalmaq. Oǵan daý joq. Sonymen birge Qazaqstannyń memlekettik táýelsizdigi týraly Konstitýtsiialyq Zańǵa elbasymyz 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda qol qoiǵanyn, iaǵni ol jyldyń tek sońǵy jarty aiynda ǵana táýelsizdik jaǵdaiynda ómir súrgenimizdi, onyń ózi de áýeli – 21 jeltoqsanda, Almatyda Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy KSRO-nyń birjola, resmi túrde taratylýymen bailanysty saiasi oqiǵalarǵa toly bolyp ótkenin umytýdyń jóni kelmeidi. 1991 jyly Qazaqstan basshylyǵynyń negizgi nazary táýelsizdik ideiasyn pisip jetildirýge, turǵylyqty ult ókilderi respýblika halqynyń jartysyna da jetpei jatqan jaǵdaida geosaiasi turǵydan da, demografiialyq sipaty jaǵynan da, bizden túr-tulǵasy bólekshe ózge eldermen birdei kúide erkin, azat memleket qurý úshin tiisti ázirlik jasaýǵa jumsalǵany, jan-jaǵymyz otqa oranyp jatqanda alaýyzdyq shoǵynyń ushqyny elimizge túspeýi úshin kóp-kóp sharýa atqarylǵany sol tustaǵy sabyrlyq, saliqalylyq keiin ózin-ózi qai jaǵynan da aqtaǵany jaqsy málim.
1991jyly, Qazaqstannyń Memlekettik táýelsizdigi jariialanbai turyp jasalǵan bir qadamnyń mán-mańyzyn biz áli kúnge tiisinshe aitpai kele jatqan siiaqtymyz. Ol – qadam Qazaq KSR Prezidenti N.Á Nazarbaevtyń Sovet Odaǵynyń quramynda otyryp, dúnie júzindegi eń úlken iadrolyq poligondy jabý týraly Jarlyq shyǵarǵandyǵy. Bul jai ǵana saiasi sheshim emes edi. Eldi mitingige shaqyrý da, árine azamattyq, degenmen Máskeýdiń marshaldary men generaldary kúshinde turǵan kezinde (al olar ult respýblikalaryn áskeri okrýgtyń mańaiyndaǵy eldi mekender retinde ǵana qarastyratyn) atom poligonyn tunshyqtyrý naǵyz táýekelshilik bolatyn. Ortalyqtyń shama-sharqyn synap baiqaý, ashyǵyn aitqanda, osy sheshim arqyly Máskeýge qyr kórsetý – táýelsizdikke beldi bekem býǵan eldiń basshysyna tán minez edi. Ony kezinde birimiz túsindik, birimiz túsinbedik, ol endi basqa másele.
Al táýelsizdik tarihynda alar orny alabóten dep otyrǵan 1992 jyldyń basty ereksheligi nede, onyń qadir-qasieti eń aldymen qai qyrynan tanylady degen suraq qoiylar bolsa, men «Bul jyl bizdiń táýelsizdikke táýekel etken jylymyz» dep jaýap qaitarar edim. Nege deisiz ǵoi? Negesi sol, 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda táýelsizdik tulpary taqymymyzǵa tigendei sóileý obrazdyq oilaý, poetikalyq teńeý turǵysynan alyp qaraǵanda ǵana áserli shyqpaq. Al pragmatikalyq turǵydan, naqty saiasi jaǵdaidaǵy ahýaldy dál baǵalaý turǵysynan qarar bolsaq, ol jyly biz taqymymyzǵa bir tise dep arman etken tulpar qolymyzǵa er-turmansyz noqta-júgensiz túsip, jalyna ǵana jalań qolmen jarmasqanymyzdy umytpaǵan jón.
Qazaq balasy sodan dál 270 jyl buryn bodandyq qamytyn kiip, bas erkinen aiyrylǵan edi. Qazaq balasy sonsha ýaqyttan beri qoly shylbyrǵa da, tizginge de jetpei, azattyq arǵymaǵyn erttep minýden qalǵan edi. Tosyrqap qalǵan táýelsizdikpen qaita tabysýdyń ózi talailarǵa psihologiialyq turǵydan ońai timedi desek, aqiqattyń aýylynan onsha alshaq ketpespiz. Bylaisha qarǵanda osy aityp turǵanym – paradoks. Azattyǵyn ańsamaityn adam bolýshy ma edi, erkindigin kóksemeitin el bolýshy ma edi degen turǵydan qarasaq, árine, áńgime etetin, kúmán keltiretin dáneńe joq siiaqty.
Biraq, bul bergi jaǵy ǵana. «Táýelsizdik tosyrqaý» degen tezisti de osy úshin ádeii aityp otyrmyn. Úsh ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boiy óz taǵdyryn ózi sheshpegen, demograftardyń ortasha eseppen ár otyz jyl da bir býyn aýysady degen mólsheri boiynsha aitsaq, eldiń búgingi urpaqtarynyń shamamen alǵanda toǵyzynshy nemese onynshy atasy ǵana tolyq táýelsizdik jaǵdaiynda ómir súrgen ult adamdarynyń ómir saltynda, oilaý ereksheliginde kóptegen ózgeshelikter bolatynyn moiyndamaý múmkin emes. Arǵy tarihty bylai qoiǵanda, bergi jetpis bes jyldyń ózinde qazaq sózdiń shyn maǵynasynda alǵanda memlekettik turǵydan oilaýdan alastatylyp kelgeni, biren-saran jurttan moiny ozyq shyqqandar bolmasa jalpy qaýymnyń odan qol úzip qalǵany anyq edi. Óitkeni máseleniń barlyǵy derlik Máskeýden qaralatyn, Máskeýde aqyldasylatyn, Máskeýde sheshiletin, Máskeýden tapsyrylatyn. Qansha jerden basyńdy qatyrǵanmen, túptiń túbinde Máskeýdiń sózi ótetinin bilgendikten de barlyq deńgeidegi basshylar birte-birte jalpy memlekettik oilaýdan boiyn syrttata bastaityn. Sóite-sóite búkil ulttyń boiynda oryndaýshylyq psihologiia ǵana ornyǵyp, bara-bara munyń ózi bodandyqtyń halyqtyq minezdi ózgertýine de aparyp soqtyra bastaǵan-dy. Qazaqtyń tili de, dini de, dili de, tálkekke túskeni sondyqtan edi.
1992 jyl el úshin, eldik úshin airyqsha synaq jyl boldy. Bul jyly qazaqtyń ózgelermen terezesi teń, keregesi keń memleket qurýǵa qabilettiligi synǵa tústi. Bul jyly Qazaqstan halqynyń birligi synǵa tústi. Bul jyly qazaq halqynyń óziniń ishki birligi synǵa tústi. Bul jyly el basshylyǵynyń álemdik aýqymda oilai bilý qabileti, saiasi is-qimyldyń, ekonomikalyq, sheshimderdiń kúrdeli zamanǵa sai ádis-tásilderin, jańa joldaryn izdestirip taba bilý qabileti synǵa tústi. Jáne sol synaqtyń qalai bastalǵanyn aitsańyzshy! 1991 jyldyń sońǵy kúninde Resei prezidenti B.N.Eltsin óz halqyna jańa jyldyq «tartý» ázirlegenin jariialady – 1992 jyldyń birinshi qańtarynan bastap baǵa bosatylatynyn málimdedi. Dál sol Eltsin osydan biraz ýaqyt qana buryn, el prezidenttigine sailaýǵa túserde «Relske kóldeneń jatyp alsam da, baǵa bosatpaimyn» dep ant-sý isherdei bolǵany este. Jańa jyldyń alǵashqy jumys kúni bastalar túnde milliondaǵan adamdar kórer tańdy kózimen atyrdy. Tańerteńnen shubatylǵan kezekke turǵan adamdar dúken ataýlyda kózine kóringenniń bárin satyp ala bastady. Bul kúnderi Qazaqstan halqy da alda endi ne bolatynyn demin ishine ala kútti. Kádimgi Abai atamyz aitatyn «Keler kún keler eken ne daiyndap, qarańǵy, qaraǵanmen boljai alman» deitin óli-ara shaq týdy. Ortaq rýbl aimaǵynda ómir súrip jatqan eki elde eki túrli jaǵdai bolmaityny ózinen-ózi belgili. Sebebi kóterem attai turalai qulaǵan sovettik ekonomikanyń qan tartar tamyrlary áli de Reseide edi. Resei basshylyǵynyń óz halqyna jasaǵan «Esten tandyra emdeýi» (áigili «shokovaia terapiia») balań memleketimiz úshin tym aýyr soqqy boldy. Aqsha saiasatyna qatysty máseleniń bári Máskeýde retteletindikten ári shekara degen aty bar da, zaty joq jai uǵym kúiinde ashyq-shashyq jatqandyqtan (kedenniń túsimizge de kirmegen kezi ǵoi) bizdiń Reseige ilespeske amalymyz da joq-tyn. Aqyry solai boldy da. Prezident Nursultan Nazarbaev 3 qańtarda «Baǵany yryqtandyrý jónindegi sharalar týraly» Jarlyqqa qol qoidy. Reseidegi jantalas endi bizde de bastaldy. Jarlyq kúshine engen 6 qańtardan keiin Qazaqstandaǵy dúken sóreleri de birer kúnniń ishinde jalańashtanyp shyǵa keldi. Búgin neni bolsa da alyp qalý kerek, erteń báribir baǵa bul kúiinde turmaidy – jurttyń oilǵany osy. Baǵa kún saiyn derlik qubylatyn kúige jetti. Alǵashqy aptanyń ózinde-aq talai jurttyń júikesi juqaryp úlgerdi. Sol kúnderi «Egemen Qazaqstan» betinde dúkendegi abyrjyǵan jurttyń áńgimesi keltirilipti. Oi mynaý sumdyq qoi! Nan 5-6 ese qymbattap ketken. Úsh ese qymbattaidy degeni qaida? Máselen myna qolymyzdaǵy Saratov nany kúni keshe ǵana 96 tiyn edi, búgin 5 som 72 tiyn bolypty. «Bereke» nany odan asyp 6 som 72 tiyn bolǵan. Sonda qalai, túsinbei turmyz – dep ashynady satyp alýshylar. Qazir gazet tigindisin aqtaryp otyryp, osy joldardy oqyǵanda meniń de kóz aldyma sol kúnder keledi. Jasy jetpisten asqan ákem, áielim, inim úsheýi dúkende ettiń kezeginde qatar turyp úige eki-úsh kilogramm et alyp qaitsa riza bolatyn. Kóp jaǵdaida kezekteri jetpei bos qaitqandarynyń qariianyń qabaǵynan aq baiqaýshy edim. Eń qarapaiym buiymdardyń ózi taptyrmai ketkeni jurttyń jadynda bolsa kerek. Aqyr aiaǵy sirińkege deiin qat bolýǵa ainaldy. Sol kúnderde mynandai bir anekdot shyqqan. Úi iesi qonaǵyna: «Shaiǵa qant salyp ishesiz be, álde qolyńyzdy sabynmen jýasyz ba?» deitin kórinedi...
Aiaq astynan qiyn jaǵdai qalyptasty. Kúni keshegi qara nanyn búgin 5-6 esege qymbattaǵan baǵamen satyp alýǵa májbúr bolǵan adamǵa dál osynyń táýelsizdik jariialaǵannan keiin jiyrma kún de ótpei jatyp aldynan shyqqany ásirese ashyndyrarlyq jaǵdai edi. «Al, aldyńdar táýelsizdikterińdi, sondaǵy jetiskenderiń osy ma?» degen siiaqty tabalaý sózderdi kezekte turǵandar arasynan estilip qalǵanyn da moiyndamaýǵa bolmaidy. Jaǵdaidyń dál bulaisha oqys ýshyǵýyna Resei basshylyǵynyń baǵany betimen jiberýge rýbl aimaǵyndaǵy basqa memlekettermen aqyldaspai kirisip ketkeniniń kesiri kóp tidi. Muny Nursultan Nazarbaev el halqyna arnaǵan Úndeýinde: «Baǵany yryqtandyrylýynan keiin nebári bir neshe kún ótti, biraq ol qazirdiń ózinde kóptegen adamdardy asa aýyr jaǵdaiǵa dýshar etip otyr. Resei jáne basqa respýblikalardan keiin bizdiń de osyndai shara qoldanýǵa májbúr bolǵanymyzdy sizder jaqsy bilesizder. Áitpese, bizdiń ónimderimizdi, birinshi kezekte azyq-túlik pen taýarlarymyzdy burynǵy KSR Odaǵynyń basqa aimaqtarynyń halqy jappai satyp áketer edi de, sóitip Qazaqstan ekonomikasy orny tolmas shyǵynǵa tolar edi» , dep ashyq aitty da. Qazaqstan basshysy baǵany yryqtandyrýdy 1 shildege deiin shegere turýdy usynǵan eken. «Qys jaǵdaiynda, onyń ústine egin shyqpaǵan jyldan keiin, azyq-túliktiń jáne dúnie ataýlynyń báriniń qatań tapshylyǵy jaǵdaiynda mundai sharaǵa barýǵa bolmaityn edi» – osyndai oryndy oiǵa da des berilmegen. Jalpy, bul jyldar ishinde Qazaqstannyń syrtqy faktorlarǵa, ásirese, Resei saiasatyna kóp-kóp jaǵdailarda alańdaǵanyn eskermeske bolmaidy. Sol kúnderi Respýblika Keńesiniń májilisinde baǵa resmi túrde 6 qańtarǵa bosatylǵanymen, bul protsess shyn máninde stihiialy túrde talaidan júrip kele jatqany, sondyqtan búkil álemdegi naryq zańdylyǵyna baǵynýdan basqa amal qalmaǵany ashyq aitylǵan. Prezidenttiń tapsyrmasy boiynsha eń aldymen nannyń baǵasyn retteýge kúsh salynǵany, barlyq jerlerde azyq-túlikti qarttar men múgedekterge, tabysy tómen adamdarǵa, stýdenterge qoldan kelgeninshe arzandaý baǵamen satýǵa áreket jasalǵany jaǵdaidy bir shama qolda ustap turýǵa múmkindik berdi. Prezident 12 qańtarda, iaǵni baǵa bosatylǵannan keiin on kún ǵana ótkende qol qoiǵan «Baǵany yryqtandyrý jaǵdaiynda halyqty áleýmettik jaǵynan qorǵaý jónindegi qosymsha sharalar týraly» Jarlyq boiynsha nannyń barlyq túrlerine jáne nan-toqash ónimderine, halyqqa pisiriletin nannyń ornyna satylatyn unǵa, sútke jáne sút ónimderine memlekettik rettemeli baǵalar belgilendi. Olai etpegende halyqty naryqqa ashyqtan-ashyq qarsy qoiyp alý, tipti narazylyqqa urynyp qalý op-ońai edi.
Iá, ekonomikalyq synaq saiasi synaqtan da aýyr bolyp shyqty. Odaqtyq qurylymdar etpetinen túsken boida-aq, búkil eldegi direktorlar korpýsy abdyrap, sasyp sala berdi. Ónimge suranys tabý, basqa rynok izdeý máselelerimen Qazaqstanda buryn eshkim de shuǵyldanyp kórmegen bolatyn. Joǵaryda aitqanymyzdai buryn munyń bári Máskeýde oilastyrylatyn, Gosplanda qamdastyrylatyn, ne óndiretinin, onysyn kimge jiberetinin, ónimine aqsha kimnen túsetinin, qansha túsetinin jurttyń bári aldyn ala bilip otyratynyn da, básekelestik jóninde oilap, basyn qatyryp jatpaityn. Talai jyldan beri alyp júrgen ónimnen aiaq astynan bas tartý eshkimniń de oiyna kelmeitindikten, onyń sapasyn arttyrýǵa jantalasyp jatý degen de qaperge kirmeitin. Endi jaǵdai kúrt ózgerdi. Ondaǵan jyldar boiy qalyptasqan ekonomikalyq bailanystar kún ótken saiyn byrt-byrt úzilip, ortaq ekonomikalyq keńistiktiń kóbesi milliondaǵan adamdardyń kóz aldynda sógilip bara jatty. Burynǵy Keńes odaǵyna engen elderdiń qai-qaisysynda abyrjý, degbirsizdený ahýaly beleń ala bastady. Keibir respýblikalarda munyń ózi saiasi aitys-tartys aýmaǵynan asyp, ultaralyq qaqtyǵystarǵa, etnostyń óziniń ishindegi qarama-qaishylyqtarǵa uryndyratyndai kúige jetti.
«Esigimizdi baqytsyzdyq qaǵyp tur» – «Egemendi Qazaqstanda» 10 qańtarda jariialanǵan, Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti N.Á. Nazarbaevqa joldanǵan ashyq hatta tap osylai aitylypty. «Eger taiaýdaǵy kúnderi jalgerlik, fermerler men sharýa qojalyqtary óndirýshiler arasyndaǵy laiyqty óz orynyn almasa, onda bizdiń aldymyzda dúkenderdiń bos sóreleri men aýyr synaqtar kútip tur deiik. Qazaqstan úshin osy bir syn sátte biz respýblikany kúizelýden, retsizdikten, joqshylyqtan, asharshylyqtan, zorlyq pen zombylyqtan qutqarýdyń jolyn naryq qatynastaryn basybailylyqtan bosatýdan, kásipkerlik belsendilik, eńbekti aqtaý úshin jáne adamdardy áleýmettik qorǵaý úshin quqylyq uiymdyq adamgershilikti-psihologiialyq negiz qalaýdan kóremiz» delingen eken hatta. Aýyr sóz. Alańdatarlyq sóz. Ashynǵannan adamnyń artyq ketkeni dei salatyn jalań aiqai emes bul. Janaiqai bul. Iá táýelsizdik tarihynyń eleń-alań shaǵynda osy uly ideianyń ómirsheńdigi naqty synǵa túskenin, óz qandastarymyzdyń aýzymen-aq osyndailyq kúmán keltiretin memleketimizdiń mereili merekesiniń qarsańynda eske túsirip otyrýdyń ózi búgingi biigimizdiń qadir-qasietin baǵalai bilýge shaqyratyn bolady.
Eldegi áleýmettik jaǵdai da shieleniske tústi. Qaraǵandy oblysyndaǵy Shahtinsk qalasyndaǵy «Tentek» shahtasynyń kenshileri jumysty toqtatyp, Úkimetke talaptaryn qoidy. 8 qańtar kúni Prezident shahterlermen kezdesti, oǵan jalǵyz «Tentektiń» kenshileri ǵana emes Qaraǵandy men Ekibastuzdyń eńbek ujymdary ókilderi, shahtalardyń, razrezder men birlestikterdiń basshylary, salanyń kásipodaq birlestikteri qatysty. Elbasy «Qaraǵanda ýgol» birlestiginiń ákimshiligi men Úkimet ókilderine «Tentek» shahtasynyń kenshilerimen taǵy da kezdesip, mámilege keletin sheshim tabýdy usyndy. Sonymen qatar Nursultan Ábishuly «tentektikterdi» qaitkende de tynyshtandyrýdy kózdemegeni, salǵan betten tek zańdylyq jolmen júrý qajettigin, anarhiiaǵa jol bermeitinin qadap aitqany óte mańyzdy boldy. Ózimizben qatarlas kóptegen táýelsiz memleketterde áiteýir daǵdarysty boldyrmaimyn dep bir sáttik saiasi upai úshin ýáde berýmen shektele salý, ereýilshilerdiń kóńil-kúi aýanymen oinaýshylyq túptiń túbinde jaqsylyqqa aparmaitynyn, ainalyp kelgende basshylyqtyń bedelin túsirip, jurtshylyqty odan saiyn ashyndyrýǵa aparatynyn biz osy jyldar ishinde talai ret kórdik. Bul jóninde Nursultan Nazarbaevtyń «bilik basyndaǵylardyń popýlizmi bileýshilerge qarsylardyń popýlizminen kem qaýipti emes... Popýlister saiasi upai jinaý úshin eshteńeden taiynbaidy. Eń bir qasietti uǵymdardy da saýdaǵa salady. Olar adamdardy úlken ýádelerge, dańǵaza urandarǵa ońai ilanatyndyqtaryn da jaqsy biledi. Qoǵamnyń nebir kúrdeli máselelerin op-ońai sheship tastaýǵa sert beredi.» -degen sózin eske salǵanyn osy tusta artyǵy joq. Aitqandai, Nursultan Ábishulynyń bolshevikterdiń bilik basyna tez kelýiniń, halyqtyń basym bóligin óz jaǵyna tez tartyp áketýiniń syryn aitqany da nazar aýdararlyq. Nikita Mihalkov ana jyly Almatyǵa «Sibir shashtarazy» filmin ákelip kórsetkende Prezident kartinadan alǵan áserin bólise otyryp, mynadai oidy ortaǵa salǵan-dy: «Filmdegi patsha ofitserleriniń dramasy olardyń ótirik aita bilmeitindiginde, halyqqa jalǵan ýáde bere almaityndyǵynda. Al sol jalǵan ýádege halyqty qaryq qylǵan bolshevikterdiń sózine jurt uiyp, sońdarynan erip júre berdi». Iá, eń jaqsy saiasat – printsipti saiasat degen sóz ras. Osynyń rastyǵyn jyldyń basynda, baǵany betimen jiberýge bailanysty eldegi jaǵdai erekshe qiyndai túsken kúnderde aiqyn sezine aldyq.
Bul 14 qańtarda bolǵan oqiǵa edi. Prezident Rezidentsiiasynyń aldyna 200-dei adam jinalyp, ózderin ishke jiberýge talap etti. Munan birer kún ǵana buryn respýblikalyq áleýmettik qorǵaý koalitsiiasy qurylǵan edi. Aralarynda jer tepkilep, artyq áńgimege baryp jatqandar da, «Eger osydan bizdi ishke kirgizbese, onda esikke basa kóktep umtylamyz» degen áńgimelerge deiin aitýshylar da bar. Alaida, jurtshylyq tekke órekpigen eken. Kirem degenniń bári ishke kirgizilip, koalitsiia ókilderimen Prezidenttiń ózi kezdesip sóilesti. «Koalitsiia ókilderimen áńgime barysynda Prezident elde qalyptasqan aýyr ekonomikalyq jaǵdai týraly, shahtalardyń, munai óńdeý zaýytynyń, asa iri óndiristerdiń toqtap qalý qateri jóninde aityp berdi. Oqiǵalardyń bulaisha óris alýyna jol bermeý úshin bastalǵan reformalarǵa demokratiialyq turǵydan kómek kórsetilýi qajettigi atap ótildi. Egjei-tegjeili, ashyq pikir alysýdan keiin koalitsiia ókilderi ózderiniń qoǵamdyq qurylymdary arqyly qoǵamdy toptastyrý jumysyn júrgizýge, asyǵys tujyrymdar men mitingilik qyzbalyqty boldyrmaýǵa uiǵardy» – dep jazdy «Egemen Qazaqstan» sol kezdesý týraly. Jaǵdai rasynda da qiyn edi. Ministrler Kabinetiniń 12 qańtarda ótkizilgen májilisinde óndirilgen ulttyq tabystyń ónimi 10 paiyzǵa qysqarǵany, qoǵamdyq eńbektiń ónimdiliginiń deńgeii 5,4 paiyzǵa azaiǵany aitylǵan.
Ekonomikalyq reformalardy dál sol tusta óz betinshe júzege asyrý asa qiyn sharýa edi. Rýbl aimaǵyndaǵy elderdiń barlyǵynyń da ekonomikasy ortaq qiyndyqtarǵa shyrmatylyp turǵan-dy. Onyń ústine Reseidiń, Ýkrainanyń, Belorýstiń eýropotsentrizmi jańa jaǵdaida kúsheimese basylmaityny da belgili bola bastady. Prezident Nursultan Nazarbaev «Ǵasyrlar toǵysynda» atty kitabynda óziniń «rýbl aimaǵyn» saqtaýǵa tyrysýynyń eki sebebin túsindiredi: «Birinshiden, ol aimaqtyń buzylýy TMD elderinen alshaqtaýyn tezdeter edi. 1990 jyly M. Gorbachev RKFSR Joǵary Keńesiniń derbes aqsha-finans júiesin jasaý qaýlysyn kúshin toqtatý týraly Prezident Jarlyǵyna qol qoimai qoidy. Al qarjy-finans júiesin joiý degen sóz memleketti joiý degen sóz edi. Ekinshiden, rasyn aitsaq, biz ázir emes edik» . «Alaida, qandai tótenshe jaǵdai da qapy qalmas úshin sol kezden bastap ulttyq aqsha shyǵarýǵa daiyndala bastadyq. 1992 jyly Reseide barlyq baǵa bosatyldy. Sol kezde iske kiristik. Men Qazaqstan valiýtasyn shyǵarýdy bastaý týraly qupiia jarlyqqa qol qoidym. Barlyq qatysýshylardan qupiiany taratpaý jóninde qolhat alyndy». Osy arada myna bir jaidy aiyryqsha razylyqpen sóz ete ketkim keledi. Ol aitpaǵym – bizdiń azamattardyń sanasyna memlekettilik uǵymnyń sonshalyqty tereń engendigi, is basyndaǵy adamdardyń eldik isterge sonshalyqty jaýaptylyqpen qarai bilgendigi. Oilap qarańyzshy, Resei baǵany betimen jiberisimen-aq oilastyrylǵan ulttyq valiýta shyǵarý isi bas-aiaǵy bir jarym jylǵa jýyq ýaqytty alǵan. Aqshanyń úlgisin jasaityn sýretshilerden bastap, ony talqylaityn, bekitýge qatysty úlgilerdi sonaý tumandy Albion aralyna jetkizip, sol jaqta basylyp shyǵýyn qadaǵalaityn, birneshe ushaqpen talai reis jasap júrip, búkil elden bir aýyz sybys shyqqan joq. Memleket múddesine munshalyqty jaýaptylyqpen qaraýdyń talai úlgisin men óz basym keiin úkimet múshesi retinde qyzmet atqarǵan jyldarymda qanshama ret kórip, shyn kóńilden súisingenim ras.
Ókinishke orai bes saýsaq birdei emes. Táýelsizdiktiń alǵashqy tutas jyly ózimizdiń qandastarymyzdyń arasynan da jeke bas múddelerin saiasi saýdaǵa salýshylyq az tabylmaitynyn da kórsetip berdi. Baǵanyń qymbattap ketkenin táýelsizdiktiń ornaýynan bolǵandai kórgen aýyl aimaqtaǵy azamattardy bylai qoiǵanda, syn saǵatta táýelsizdikke tirek bolady-aý degen kisilerdiń arasynda da túimedeidi túiedei etýshilik, bolmashy nárseni úidei daýǵa ainaldyrýǵa tyrysýshylyq, qit etse mitingiletip ala jónelýge, sál ashynsa ashtyq jariialai qoiýǵa beiimdik baiqalǵany óte ókinishti. Sol tusta men «Órken» – «Gorizont» atalatyn eki tildi gazettiń bas redaktory edim, jastar basylymy retinde qym-qiǵash pikirlerge emin-erkin oryn berip, daýly dúnielerdi de batyl jariialap jatatynbyz. Sony betke ustap alyp bir bassa osylar basady-aý deitin bolýy kerek, árkim ár-qily pikirlerin redaktsiiaǵa tyqpalaýǵa tyrysatyn, oqyp otyrǵanda eldiń qamyn oilaidy-aý degen adamdardyń az kúndik saiasi oiyn úshin, arzan bedel, daýryqpa dańq úshin eshteńeden taiynbaitynyna kózimiz jetip, kóńilimiz qulazityn. Keiin alańda ashtyq jariialap, jastarymyzdy jeliktirip júrgen sol aǵalarymyzdyń keibiri kreslolaryna qoly jetisimen oppozitsiia qataryn tez-aq tastap shyqqanyna kýá bolǵanymyz taǵy ras. Kóshedegi mitingishil topty jeliktire túsken syrtqy faktorlardyń biri Ázirbaijanda baspanasyz ádebiet zertteýshisi Ábilfaiyz Elshibeidiń el prezidenti bolyp sailanýy edi. Onyń aldynda Grýziiada da estet Zviad Gamsahýrdia osyndai jolmen bilik basyna kelgen. Sol tusta bilikti alý op-ońai bolyp kóringeni ras. Óitemin de búitemin degen álgi Elshibei Taýly Qarabaqty qaitaryp almaq turmaq, jeriniń úshten birinen aiyrylyp qalǵanda baryp jurt esin bir-aq jiǵan. Aitqandai osyndai jaǵdaiǵa ózimizdiń de kýá bolǵanymyz bar. Sol kezdegi vitse-prezident Erik Maǵzumuly Asanbaev bir kúni Eski alańda ashtyq jariialap jatqandarmen sóilespekke bekindi. Apparattyń bólim meńgerýshisi retinde kezdesýge men de qatystym. Sondaǵy eldiń sózin aitady-aý degen azamattardyń oi-pikiriniń balańdyǵy qairan qaldyrǵany esimde. Bir jigit vitse-prezidentke – Reseimen shekaranyń ón boiyna eni eki metrdei or qazyp tastaý kerek, sonda bizdiń azyq-túligimizdi tasi almai qalady degen de usynys aitty-aý... Ashtyq jariialaýshylardyń bir talaby koalitsiialyq úkimet qurý bolatyn. Jańaǵy kezdesýden keiin kezinde el namysyn jyrtyp, halyq sózin aitqan bir azamatqa jái ázil retinde: Án shyǵaratyn, mýzykany túsinetin adam retinde sizge koalitsiialyq úkimette mádeniet ministri qyzmetin berýdi orailastyrýǵa bolar-aq edi, tek onda professional kompozitor otyr ǵoi degenimizde,.... onyń shyn peiilmen bylai aitqany bar: «Joq maǵan ol ministrlikten góri Ishki ister ministrligi qolaily, ózim túrmede otyryp kórdim ǵoi, ol sistema maǵan jaqyn tanys»...
Qolǵa tigen táýelsizdikti, basymyzǵa qonǵan baqyt qusyndai bostandyqty ustap turatyn Prezident pen onyń jańa qalyptasyp jatqan jaqtastary men Parlamenttegi ziialy qaýymnan basqa saiasi kúsh sol tusta qoǵamdyq arenaǵa shyǵa qoimaǵany kóp uzamai-aq málim bolyp qaldy. Ziialy qaýymdy ádeii basa aityp otyrǵan sebebimiz – eldiń alǵashqy Parlamentine depýttardyń bir toby qoǵamdyq birlestikter arqyly kelgeniniń kóp kómegi tidi. Rasyn aitqanda, Ǵylym akademiiasy arqyly, shyǵarmashylyq odaqtar men qoǵamdyq uiymdar arqyly depýtattyqqa ótken sol on-on bes adamnyń tarihi eńbegin biz esh ýaqytta umytpaýǵa tiispiz dep oilaimyn. Ziialy qaýym ókilderiniń az ǵana toby talai-talai tyǵyryqqa tireler tustardan eldik, memlekettik murattardan aman-esen, abyroimen alyp shyqqanyn ózimiz talai kórgenbiz, soǵan talai ret súiingenbiz. Osy asa qýatty intelektýaldy top egemendik týraly Deklaratsiiany qabyldaýda da, memlekettik táýelsizdik týraly Konstitýtsiialyq Zańdy qabyldaýda da Prezidentke eń senimdi súienish bola bildi.
Munyń bir mysalyn ǵana aitaiyn 28 mamyr kúni Joǵarǵy Keńeste óte bir yńǵaisyz áńgime aityldy. Depýtat T.V. Javoronkova «Azamattyq kelisim» dep atalatyn depýtattar tobynyń úndeýin oqyp berdi. Bul úndeý Qazaqstandaǵy ultaralyq qarym-qatynas, til saiasaty máselesin asa urynshaqtyqpen, ustamsyzdyqpen qozǵaǵanymen jurtshylyq arasynda erekshe alańdaýshylyq týǵyzdy. Depýtat óz úndeýin keshki májilistiń aiaǵyna qarai oqyǵandyqtan, sol kúni áńgime óristemei, ony talqylaý erteńge qaldyrylǵan. Kelesi kúngi tańerteńgi májiliske buqaralyq aqparat ókilderi ádettegiden kóp jinaldy. Jurttyń bári búgingi pikir talasyna eleńdep-aq otyr. Alaida pikir talas bolǵan joq. Joǵarǵy Keńestiń Ult saiasaty jónindegi komitetiniń tóraǵasy Ábish Kekilbaev egjei-tegjeili túsindirme jasap bárin qolmen qoiǵandai qylyp aityp berdi. Ábekeń jarty saǵattai sóileitin sózin tolyq jazyp alyp kelipti, tegi, uiyqtamaǵan da shyǵar-aý. «Halyqtyń ózin-ózi bileý quqy saqtalmai turyp, jeke adamnyń quqy da saqtalmaidy. Óitkeni, ulty azat emes adamnyń ózi azat bolýy esh aqylǵa simaityn sharýa. Endeshe, «Azamattyq kelisim» depýtattyq tobynyń adam quqy men bostandyǵyn aiaqqa basýshylyq dep júrgenderi, sonyń ishinde halyqaralyq quqyq qaǵidalaryna qyryq qainasa sorpasy qosylmaityn joldarmen kóp ulttylyq sipat alǵan memleketimizdegi tilderdiń árekettestigin retteitin zań qabyldaǵanymyz da, túptep kelgende álgi ár halyqtyń qol suqpas quqyn júzege asyrý bolyp tabylady. Ol zań halyqaralyq quqyq qaǵidalarynyń bireýin bireýine qarsy qoimaidy. Onyń durystyǵyn Helsinki kelisiminiń Qorytyndy qujaty da (1973) sony júzege asyrý maqsatynda Madrid (1980) Vena (1986), Kopengagen (1990) máslihattarynyń Qorytyndy qujattary da, aty shýly «Jańa Evropanyń Parij Hartiiasy» (1990) da aiǵaqtaidy. Qalamger depýtattyń osylai shegelei aitqan sózderinen keiin bul másele boiynsha artyq daý-damai týǵan joq. El tarihyndaǵy birinshi Parlamenttiń jumysynda mundai mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Basqa emes 1992 jyl týraly jazýymnyń taǵy bir sebebi — bul jyldyń meniń memlekettik qyzmetke aralasyp, kúrdeli kezeńdegi kúrdeli máselelerge qatysa bastaǵan kezeńim retinde ózime óte qymbattyǵynan. Dál sol tusta Prezident óz mańaiyna jas kadrlardy jinaýdy qolǵa alǵan. Alǵashqy tańdaýynyń biri maǵan túsipti. Sáýir aiynda, oida joq jerden Prezident Apparatynyń Mádeniet jáne ultaralyq qatynastar bóliminiń meńgerýshisi qyzmetine shaqyryldym. Munyń aldynda qalalyq jastar gazetin ǵana basqarǵanyma, apparat jumysynan habarym joqtyǵyna qaramai kórsetken senimge sai bolý úshin aianyp qalmaýǵa tyrystym. Bólimdegi tájiribeli azamattardyń kómegi kóp boldy. Tap bir meni jańa jumysqa kirisken betinde bir shirap, shyńdalyp alsyn degendei, dál osy tusta kazachestvo máselesi asqynyp shyǵa keldi. Áli esimde, alǵashqy issaparlarymnyń biri Soltústik Qazaqstan oblysyna túsken, ol «Gorkaia liniianyń» jiynyna bailanysty bolyp edi. Apparattan birge shyqqan A.Shtopel (qazaqshaǵa sýdai nemis azamaty), S. Qasymov siiaqty tájiribeli qyzmetkerlermen birge kazaktar serkeleriniń keýdesin basyp, tym tairańdaýyna jol bermeitindei etip qaittyq. Buryn komsomol jetekshileriniń biri bolyp júretin Ochkasovtyń (atyn umytyppyn) kazaktyń áskeri kiimin kiip alyp, oblystyq ákimshiliktiń biz áńgime ótkizip jatqan jerge kirip kelgeninde kabinetten qýyp shyqqanymyz, pogonyn aldyryp, jai kiim kiip kelgeninshe qabyldamai qoiǵanmyz este. Ókinishke orai, jergilikti basshylardyń aýyzsyzdyǵynan Oral kazachestvosynyń patsha aǵzamǵa qyzmet ete bastaýynyń mereitoiy is júzinde atala jazdady. Kazachestvonyń atamanynyń áskeri sherý jasamaimyz, shirkeýge kirip shoqynamyz da úidi-úiimizge taraimyz degen sózine senip qalǵan jergilikti sheneýnikter Oraldyń oblystyq ákimshiligi men shirkeý turǵan aralyqty kazaktar tabanymen bir taptatyp ótti. Oblystyq «Azat» qozǵalysynyń músheleriniń tikelei aralasýy nátijesinde ǵana ekstremistik odan arǵy arandatýshylyq is-áreketteri oryndalmai qaldy. Osy bir oqiǵanyń ózi ultaralyq qarym-qatynas máselesiniń qanshalyqty shetin ekendigin tanyta tústi. Degenmen, Shyǵys Qazaqstanda oryn alǵan qandy oqiǵanyń janyda bul da anaý aitqandai kúrdeli hal bolmai shyqty.
....Kún jeksenbi edi. Úige telefon soǵylyp saǵat onǵa Prezident shaqyrady degendi aitty. Endi bolmasa kóshege shyqqaly edim ol kezde qazirgidei uialy telefon degen joq. Aitqan ýaqytqa úlgerip bardym. Prezident jaǵdaidy qysqasha ǵana túsindirdi. «Qazannyń 14-nen 15-ine qaraǵan túnde Óskemende aýyr qylmys jasalǵan. Jataqhanada adam tanymastai azaptalyp óltirilgen jap-jas tórt qazaq jigitiniń deneleri tabylǵan. Sony estigen qazaq jastary ereýildep kóshege shyǵyp ketken. Qalada tótenshe jaǵdai qalyptasqan. Tez mán-jaidy anyqtap, baǵasyn berý kerek. Saǵat on birge samolet daiyndaldy. Ushasyńdar». Sóz qysqa.
Sonymen ushyp shyqtyq. Kóńil alai-dúlei. Neshe túrli bále oiǵa keledi. Bul ne? Qylmysty oqiǵa ma, álde munyń astarynda saiasi sipat bar ma? Álde bul úlken qaqtyǵystyń basy ma? Sonaý seksen altynshy jylǵy jeltoqsannan keiin qazaq jerinde ultaralyq janjal shyǵyp, qan tógilip kórmep edi, bul sumdyq endi bizge de jetkeni me?! Stsenaristeri kim bul soiqannyń?... Oblystyq Keńes tótenshe sessiia shaqyryp, chechenderdi (aitqandai tórt qazaq jigitterin óltirgen chechender ekeni anyqtalyp úlgergen) oblys territoriiasynan kóshirip jiberý jóninde sheshim shyǵaryp ta qoiypty. Bul qalai? Baiaǵy Stalin zamanyndaǵydai ultty tutas kinalaý degen qaidan shyqqan? Chechender jinalyp alyp, kisi óltirý týraly sheshim qabyldamaǵan bolar. Árine, bul óte daýly, óte shetin sheshim. Onyń aiaǵy nege uryndyratyny taǵy belgisiz.
Óskemenge kelisimen tobymyz ekige bólindi. Bizdiń top jaǵdaiǵa saiasi baǵa berý máselesine oiysty. Ishki ister ministriniń birinshi orynbasary Bolat Ysqaqov (qazir – ministr) bastaǵan ekinshi top qylmyskerlerdi izdep tabýǵa kiristi. Oblystyq ákimshiliktegi talqylaý túni boiy júrdi. Sonda, áli qylaý esimde, Prezident tórt ret telefon soqty – keshki segizde, túngi on ekide, tańǵy úshte jáne tańǵy segizde. Sońǵy telefon soǵylǵanda ǵana Prezidentke aldyn ala jasalǵan qorytyndymyzdy aita aldyq. Barlyq jaǵdaidy ekshei kelip, bul oqiǵanyń saiasi sipaty joq, taza qylmystyq áreket degen baǵa berildi. Prezidenttiń túndi uiqysyz ótkizetindei jóni bar edi. Qai elde de, qai kezde de úlken shataq osyndai kishkentai daýdan bastalatyn ádeti. Ana bir jyly Oshta qyrǵyz ben ózbektiń arasyndaǵy qandy qyrǵyn da bazardaǵy shie shataǵynan shyqqan. Árine, shie degen pisýi jetip turǵan shielenistiń shiqan shyǵar iligi ǵana ǵoi, sonyń ózinde de shyǵasyǵa bir sebep kerek ekendigi de belgili. Bazar demekshi, bul shataqtyń da bazarǵa qatysy bar bolyp shyqty. Qaladaǵy bazar ekige bólinedi eken, jartysyn «ustap turǵan» qazaq jigitteri, jartysyn «ustap turǵandar» cheshender. Bazarǵa baqylaý ornatyp alǵan jigittermen sóilesip kórsek, olar cheshenderdiń bárin kóshirý shart emes, biraq mynalardy mindetti túrde kóshirý kerek dep 15 adamnyń tizimin bergeni...
Oqiǵa bylai bolǵan eken. Úsh cheshen jigiti bir aidan beri Óskemenge kelip, alyp satarlyqpen ainalysyp júredi. Armatýra zaýyty jataqhanasynyń toǵyzynshy qabatyndaǵy qonaq úide jatqan olarǵa sol kúni keshkilik eki cheshen jigiti kelip qosylady. Birigip araq ishedi. Aqyry kórshi bólmedegi qazaq jigitterimen sózge kelisip, munyń sońy álgindei adam aitqysyz tragediiamen aiaqtalady. Sol oqiǵanyń erteńinde-aq qala turǵyndary (negizinen qazaqtar) Lenin atyndaǵy alańǵa jinalyp, qanǵa – qan degen talap qoiady. Myńdaǵan qazaq jastary qala mańyndaǵy Ovechii Kliých (áý bastaǵy aty Qoibulaq bolsa kerek) degen jerge jinalyp, sonda turatyn cheshenderdi bir táýliktiń ishinde túgeldei kóshirip áketý kerektigin, talap oryndalmasa eshteńeden taiynbaityndaryn aitady. Munan keiin oblystyq Keńestiń jańaǵydai sheshimi qabyldanǵan. Jalpy, oblysta 300 shamaly cheshen otbasy turady eken. Endi sessiia sheshimi boiynsha olardyń bári de oblys territoriiasynan ketýi tiis. Qaida? Ne úshin? Qandai maqsatpen? Bul suraqtarǵa depýtattar kóp mán bermei, ashý- yzanyń jeteginde ketkeni kórinip-aq tur.
Ovechii kliýchke baryp cheshen aqsaqaldarymen ábden sóilestik. Olar qylmyskerlerdi tabýǵa qoldan kelgen kómegin kórsetetinin, olardy tolyq aiyptaitynyn, biraq sonaý soǵys kezinde kelip, baýyr basyp qalǵan qazaq jerinen kóshirip jiberý degen ádiletsizdik bolatynyn aitysyp jatyr. Aitqandai, oblystyq Keńestiń sheshimi shyǵysymen birneshe cheshen otbasyn Óskemennen alyp ketip te úlgeripti... Oblys ákimi Amangeldi Bektemisov, obaly neshik, qany bar batyl azamat eken. Sol oqiǵany paidalanyp búkil oblystan qoldaǵy myltyq ataýlyny jinatyp aldyrypty... Poselke jan jaqtan qorshaýly. Qazaq jastary men poselke turǵyndarynyń arasyn ásker bólip tur. Taǵy bir tań qalarlyǵy cheshenderdiń keibiriniń qolynda kádimgi avtomat bar. Biz – eki ortadamyz... Aqyry cheshenderge avtomattardy tolyq tapsyryńdar, áitpese poselkege ásker kirgiziledi degen talap qoiyldy. Avtomatty aitamyz-aý bir cheshen shaly kóz aldymda granatomet ákelip tapsyrdy. Bolat Ysqaqovtyń toby kásibi sheberligin tez-aq tanytty. Reseilik áriptesteriniń kómegimen olar tez arada Altaiǵa ketip qalǵan tórt cheshen jigitin ustady. Olardyń kinálary moiynyna qoiyldy. Oblystyq Keńestiń sheshimi zańsyz ekendigine endi eshqandai kúmán qalǵan joq. Arada bir kún salyp, qaitadan sessiia shaqyryldy, qaitadan daý bastaldy. Bolǵan jaǵdaidy egjei-tegjeili taldai kelip, depýtattardyń kóbi railarynan qaitty. Cheshenderdi jer aýdarý týraly sheshimniń kúshi joiyldy. Osynyń artynsha Óskemenge Cheshen Respýblikasy Parlamentiniń shetel isteri jónindegi komitetiniń tóraǵasy Iu. Soslambekov ushyp kelip, cheshen parlamentshileri oblys basshylyǵyna, jalpy Óskemen jurtshylyǵyna ultaralyq negizde janjalǵa jol bermeý úshin jasalǵan qam-qareketi úshin razylyqtaryn bildirdi. Osy maqalany jazarda Shyǵys Qazaqstannyń oblystyq gazetteriniń sol kúnderdegi nómirlerinen maqalalardy taǵy qarap shyqtym. Oblystaǵy ulttyq mádeni ortalyqtarynyń basshylary qol qoiǵan úndeý, cheshen diasporasynyń oblys turǵyndaryna kóńil aityp, keshirim suraǵan haty, gazetterde sabyrlyqqa shaqyrǵan saliqaly sózder, bári de jaǵdaidy odan ári ýshyqtyrmaýǵa sebin tigizgen eken. Shyǵys Qazaqstandaǵy bul oqiǵa bárimizge esten ketpestei taǵylym boldy. Respýblika halqynyń aýyzbirligi, yntymaǵy, jekelengen ekstremisterdiń yǵynda ketpeitindei saiasi saliqalylyq tantýy qandai mańyzdy ekendigin taǵy bir kórdik. Qoibulaqtaǵy qandy qyrǵyn eń aldymen qazaqtyń boiyna ejelden bitken salqyn sabyrdyń, ultymyzǵa tabiǵi túrde daryǵan ustamdylyqtyń arqasynda osylaisha zańdy jolmen túiin tapqanyn túisine otyryp, biz endigi jerde memlekettiń negizi, onyń súiegi tap qazaq halqy ekenin burynǵydan da tereńirek uǵa tústik. Táýelsizdik úshin sol qazaqqa ózgeden góri tózimdilik kóbirek kerek ekenin túsindik. Munyń ózi etnostyń memleket úshin, elde meken etken halyqtardyń yntymaq birligi úshin asa jaýaptylyǵyn aishyqty ashyp berdi. Bul yńǵaida Prezidenttiń ózi bas bolyp tyndyrylǵan úlken sharýa – Dúnie júzi qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaiy. Onyń ideiasyn sodan bir jyl shamasy buryn Prezident Túrkiiaǵa barǵan saparynda aitqany esimizde. Ystambul áýejaiynda Prezidenti aqsarbas shalyp qarsy alǵan qazaqtardyń qurmeti oiǵa qaldyrdy ma, áiteýir qaitar jolda ushaq ishinde (men onda jýrnalistterdiń delegatsiiasymen barǵan edim) «Álemdegi qazaqtardyń báriniń basyn bir qosý kerek, úlken bir áńgime aitý kerek» degen bolatyn.
Quryltaiǵa daiyndyq jan-jaqty júrgizildi. Qazirgidei elshiliktiń de kóp quryla qoimaǵan kezi, sheteldegi qazaqtarmen bailanys jasaý, olardyń málimetterin alý, shaqyrý jiberý, jaýaptaryn qolǵa tigizý, viza, qonaqúi, as-sý, kólik máselelerin sheshý ońaiǵa túsken joq. Degenmen biz jumys isteitin Mádeniet jáne ultaralyq qatynas bólimi júktegen mindetti abyroimen atqara bildi dep oilaimyn. Nebári alty adamdyq sol bólimniń jigitteri ýaqytpen sanaspai, kún saiyn túnge deiin senbi-jeksenbi demei jumys istegen shaqtardy qazirde qimastyqpen eske alamyn.
Quryltaidyń baǵdarlamasy jan-jaqty oilastyrylyp jasaldy. Qonaqtardy áýejaidan qarsy alý sátteriniń árqaisysyna arnaiy daiyndalyp, erkindik alǵan qazaq jerine tuńǵysh ret tabany tigen sol bir sát qandastarymyzdyń esinde ómir baqi qalatyndai bolýyn qatty qamdastyrdyq. Onymyz oidaǵydai shyqty – qandastarymyz traptan túse salyp jerge mańdailaryn tigizip, kóz jasyna ie bola almai, qýanyshtan aýyzǵa sóz túspei jatqan sol minýttar áli kúnge kóz aldymyzda. Qonaqtardyń el kindigi – Ulytaýǵa, qasietti qala – Túrkistanǵa baryp táý etkeni, qazaqtyń igi jaqsylarymen emin-erkin aralasyp, ǵibratty sózderin tyńdaýyna jaǵdai jasalǵany, mádenietimizdiń eń bir tamasha úlgisimen tanysýyna múmkindik alǵany, sóitip, erkin eldiń kók bairaǵy astynda baqytty kúnderdi bastan keshkeni barshaǵa belgili. Quryltaidaǵy is- sharalardyń ushar shyńy árine, Respýblika Saraiyndaǵy saltanatty májilis boldy. «Ornynda bar ońalar» deitin edi halqymyz. Shúkir, el ornynda, jer ornynda. Jerge jeter eshteńe joq, jerden óter bailyq joq. Jer bolsa – el bolady, el bolsa – er bolady. Osyndai jerimiz barda, elimiz barda, ózderińizdei erimiz barda biz eshkimnen kem bolmaimyz!» dedi Prezident Quryltai minberinen. Dál sol kúnderde Alataý aiasynda birlikke, qasietti birlikke jasalǵan bátýa eń aldymen óz elimizdegi qandastarymyzdy taǵy da bir oilantqany kúmánsiz. Búkil álemdegi qazaq ataýly jinalyp, kók týdyń astynda bas qosqan, bir tilektiń ústinde bátýalasqan, sol uly jiyn aýyl-úidiń boi úirenip ketken kúńkil-súńkilinen biik turýǵa shaqyrdy. Quryltaiǵa qatysqandardyń bir toby Prezident N.Á. Nazarbaevqa razylyǵyn ózderi qol qoiǵan hatta: «Almatyda saltanatty túrde tuńǵysh ret dúniejúzilik qazaq Quryltaiyn ótkizip, tarydai shashylyp júrgen qazaqtardyń basyn qosyp, dúr silkindirdińiz. Sonaý zamanda Abylai han babamyz úsh júzdiń basyn qosqan bolsa, mine HH ǵasyrda osy tarihi jaǵdaidy halqyńyzǵa ózińiz týdyrdyńyz. Bul tarihi sátti oqiǵanyń qazaq tarihyna altyn áripterimen jazylýy daýsyz» , dep jetkizipti. Syrttan kelip ketken aǵaiyndar óz elinde azshylyq bolyp otyrǵan ultymyzdyń eńsesin bir kóterip tastady.
Qazaqtar quryltaiynan keiin respýblikany meken etken barsha ulttar men ulystardyń basyn bir qosyp, bereke-birlikke bastaityn ortaq áńgime aitý qajettigi ózinen ózi týyndady. Endi Qazaqstan halyqtarynyń tuńǵysh forýmyna ázirlikti bastap kettik. Onyń aldynda respýblikanyń barlyq oblystarynyń bir-birinde ózara kúnderi ótkizgeni óte oryndy shyqty. Munyń jańa rynok izdestirý turǵysynan da paidasy kóp boldy. Forýmda ultaralyq kelisimdi, azamattyq tynyshtyqty, rýhani birligimizdi saqtap nyǵaitý joldary týraly jemisti áńgime órbidi. Bul jiyn memlekettiń ulttyq saiasatyn budan bylai da Qazaqstanda tamyry tereńge tartylǵan dostyq pen týysqandyq dástúrlerge negizdele beretinine senimimizdi nyǵaita tústi. Osy jaqynda ǵana Almatyda Qazaqstan halyqtary dostyǵynyń festivali ótkizilgen kezde, san túrli ult ókilderiniń bir úidiń balasyndai, bir qoldyń salasyndai tatýlyǵyn, yntymaǵyn kórgen shaqta meniń kóz aldyma sol tuńǵysh forým qaita-qaita kele berdi. Nursultan Ábishuly 1 mamyr Eńbekshilerdiń halyqaralyq yntymaq kúnin Qazaqstan halyqtarynyń birligi kúni dep ataý týraly Jarlyq shyǵarǵany da oryndy bolǵanyn ýaqyttyń ózi dáleldep otyr. Búkil álemdegi eńbekshilerimen yntymaqtasý degen oryndalmaityn-aq maqsat, al kúnde aralasyp-quralasyp júrgen ult ókilderiniń baýyrlastyǵynyń jóni bólek. Prezident forýmda jańa qoǵamdyq institýt – Qazaqstan halyqtarynyń Assambleiasyn qurý jónindegi ideiany alǵash ret ortaǵa tastady. «Bul Qazaqstandaǵy ultaralyq kelisimdi búkilhalyqtyq nyǵaitý mindetin sheshetin saiasi emes, úkimettik emes, uiym bolar degen edi», sonda Elbasy. Rasy kerek, bul ideia salǵan betten júzege asa qoiǵan joq. Ásirese, ýnitarlyq tabiǵatyna onsha kelmeitindei bolyp kóringeni de bar edi áýelde. Ýaqyt óte kele kóp tildi, kóp dindi, Qazaqstandai elde tap osyndai uiym qajettigi ózinen ózi aiqyn bola tústi. Qazir Assambleia baiaǵydan bar siiaqty áser qaldyrady. Onyń minberinen Qazaqstannyń birligine, ulttar men ulystarynyń tatýlyq-tynyshtyǵyna qyzmet etetin talai-talai ǵibratty sózder aitylyp keledi.
Minber demekshi, kóp uzamai Qazaqstan Prezidenti álemniń eń biik minberine kóterildi – Birikken Ulttar Uiymy Bas Assambleiasynyń 47 -shi sessiiasynda sóz sóiledi. Munyń aldynda ǵana Qazaqstan osy álemdik qaýymdastyqqa múshe bolyp qabyldanǵan edi. Jalpy, 1992 jyl táýelsiz Qazaqstannyń syrtqy saiasatyn qalyptastyrýda da aiyryqsha oryn alady. Ásirese, iadrolyq qarý tóńiregindegi áńgimeni elbasymyzdyń memleket múddesine qanshalyqty oraily paidalanǵany razylyqpen aitpaý ádildik emes. Mamyr aiynda N.Á. Nazarbaev AQSh astanasynda Djorj Býshpen (qazirgi prezidenttiń ákesi) kezdesip, áńgimeniń barysynda Qazaqstan jerindegi iadrolyq qarýdyń taǵdyryn da áńgime etti. Sol joly Elbasymen saparǵa ere shyqqan delegatsiia músheleri Nursultan Ábishulynyń tabandylyǵyna tánti bolǵandaryn aitysyp kelgenderi esimizde. Kelissózder tyǵyryqqa tireletindei jaǵdailar bolypty sonda. «Aqyr aiaǵynda qysym kórsetýge kóshti, - dep eske alady sol kúnderdi Prezident «Ǵasyrlar toǵysynda» atty kitabynda. – eger iadrolyq qarýlar týraly qujatqa búgin qol qoimasaq, erteń qalǵan memleketaralyq qujattardyń bárine de qol qoiylmaityny málimdeldi. Al ol qujattar ekonomikalyq qarym-qatynas máselelerin qozǵaǵanmen, Qazaqstannyń qaýipsizdigine kepildik berý jóninde bir aýyz sóz aitpaityn. Men de degenime jetpei tynbaý úshin táýekelge mindim. Ondai jaǵdaida elge oralýǵa ázirlene bastaitynymyzdy aittym. Aqyry amerikandyqtar railarynan qaitty. AQSh-tyń biz suraǵan kepildikterdi beretindigi týraly qujatqa qol qoiyldy».
Iadrolyq qarý demekshi, osy máselede 1992 jyly Elbasy atyna edáýir, syndar aitylyp júrgeni de este. Talailar Prezidentti el territoriiasyndaǵy qýatty qarýdan óz erkimen aiyrylǵaly jatyr, osy qarý qolda tursa eshkimnen yqpas edik, jurttyń bári bizben sanasar edi degen turǵyda aiyptaǵan bolatyn. Mine, sodan bergi toǵyz jyldai ýaqyt taǵy da elbasynyń saiasaty alystan oilaǵandyq ekenin tanytyp berip otyr. Ony kezinde Nazarbaevqa opponent bolǵan saiasatkerler de aityp júr. 1992 jyldyń 10 naýryzynda «Egemendi Qazaqstanda» «Qaralai beretini qalai?» degen atpen ótkir syn maqala jariialaǵan professor Aldan Áiimbetov biyl osy gazette: «Al endi sol senderge eske túsirip otyrǵan ótkir maqalaǵa búgingi pikirimdi aitsam, ókinbeimin, biraq ol qyzbalyqtan, yzaqorlyqtan shyqqan sóz ekenin moiyndaýǵa tiispin. Eger Prezident men bolǵanda men de Nazarbaev júrgizgen saiasattan alysqa ketpes edim dep oilaimyn búginde. Eń qyzyǵy , ult máselesi degende Nazarbaevqa senimsizdikpen qarap kelgen meniń pikirim de qazir basqasha» dep aǵynan jarylady.
Bul jylda memleketimiz asa aýyr belesterden ótti. Óndiristiń úzdiksiz qysqarýy, ulttyq tabystyń, qoǵamdyq eńbek ónimdiliginiń edáýir tómendegeni, aqsha ainalymynda qiyn jaǵdai qalyptasqandyǵy, sharýashylyq sýbektilerdiń ózara qaryzynyń óse túskendigi, tólem qabiletsizdigi jappai sipat alyp, is júzinde kóptegen kásiporyndardyń jumysyn toqtatqandyǵy, memleket basqarý organdarynyń barlyq býyndarynyń qyzmetinde eleýli keleńsiz protsesterdiń oryn alǵany eldiń adymyn ashtyrmady, júrisin mandytpady. Infliatsiia jyl boiy bir boi bermei-aq qoidy. Qalaǵańnyń – Qaltai Muhamedjanovtyń: «Bazarda bir kempir bir kilo almaǵa eki kilo aqsha surap otyr» deitini sol tusta ǵoi deimin. Ásirese, mal basynyń azaiǵany qazaqqa aýyr tidi. Sol jyly qoǵamdyq iri qaranyń sany 27 paiyzǵa, qoi men eshki 8 paiyzǵa, qus 22 paiyzǵa azaiǵan eken. Onyń bir sebebi qolǵa tigen maldy bei-bereket shashý. Bir qoidy bir bótelekge aiyrbastai salatyn sumdyq shyqty. Qaladan aýylǵa alypsatarlar aǵyla bastady. Sol tusta aqyn Aqushtap Baqtygereeva Prezidentpen kezdesý kezinde balalardyń aýzynan jyryp alyp, malyn araqqa aiyrbastaityndarǵa mal bermeý kerek dep ashyna aitqany esimde. Baǵany betimen jibergennen keiin halyq etti burynǵynyń jartysyndai ǵana, sútti burynǵynyń úshten bir bóligindei ǵana tutynatyn bolǵan eken. Iá ekonomikalyq reformalardyń aýyly áli alysta edi. 1992 jyly osy salada tynǵan negizgi jumys Reseimen enshi bólisý, menshik ielerin ajyratýǵa talpynys jasaý boldy. Osynyń ózi az sharýa emes edi. Qazaqstanda shynaiy ekonomikalyq reformalar 1995 jyly Prezident qol qoiyp, 140-tan astam zańdylyq kúshi bar qujattar qabyldanǵan kezden bastaldy. Oǵan deiin áli úsh jyl bar edi.
Ókinishke orai tirshilik taýqymeti tek materialdyq turǵydan ǵana tanylyp qalmady. Bolashaqtyń buldyr bolyp kóringeni, erteńgi kúnge degen senimniń kemi túskeni adamdardyń janyna ońai tigen joq. Júrekke de, júikege de salmaq salǵan dál sol jyly halqymyz Berdibek Soqpaqbaev, Asqar Súleimenov, Jánibek Kármenov syndy azamattardan aiyryldy...
1992 - jańa jaǵdaida ulttyq birligimizdi bekite túsýdiń de bastaýy bolǵan jyl. Sol jyly Keńes Odaǵynyń jer-jerinde ártúrli sebeptermen ultaralyq qaqtyǵystardy ǵana emes, ulttyń óz ishindegi alaýyzdyqty qoldan qozdyrýdyń sáti tústi. Munyń eń soraqy kórinisi Tájikstandaǵy azamat soǵysy edi. Kýliabtyqtar, leninabadtyqtar, taýlybadahshandyqtar bolyp úshke bólinip bilikke talasýdyń sońy qandy qyrǵynǵa soqtyrdy. Ózderi ie bola almaǵan turaqtylyqty ornatý jeleýimen basqa eldiń áskeri elderine endi. Eldiń ár aimaǵynyń adamdaryn bir-birine aidap salatyn jymysqy saiasatty bizdiń Qazaqstanda da jasalmai qalǵan joq. «Qazaq tili» qoǵamynyń jiynynda Prezident bul jaiynda: «Qazaqtyń qyr sońynan qalmai kele jatqan taǵy bir dert týraly aitpai tura alamaimyn. Respýblika Prezidenti retinde meni ulttyq birliktiń jaiy kádimgidei alańdatyp otyr. Júzge, rýǵa bólinýshilik retinde áńgime kóbeiip barady. Bunyń ózi qoǵamdy artqa tartatyn, ult tutastyǵyna nuqsan keltiretin nárse. Kez kelgen ult áý basta taipalardan quralady. Zaman óte kele, ulttyq sana óse kele , ol tarihtyń enshisine ainalady. Órkenietti dúniede arǵy tegim bálen taipadan dep aitýdyń ózi uiat sanalady. Ol bylai tursyn, rýy boiynsha jaqyndasý, birigý, tipti «bir atanyń balalary» bas qosqan jiyndar ótkizý, qor siiaqty jailar boi kórsetýde. Biz tipti keiingi kezdegi túrlishe mereitoilardyń ózin básekege batyr sanasyp, bi salystyrýǵa paidalanyp baramyz. Bul – masqara. Basqa aitar sózim joq. Biz búitip el bola almaimyz. Dosqa kúlki dushpanǵa taba bolamyz. Bir tutas memleket quryp, táýelsizdik alǵanda basymyz qosylmasa, muny keler urpaq keshirmeidi, tarih keshirmeidi», dep ashyq aitty. Ashyna aitty. Ashynatyndai jóni bar edi. Sol tustaǵy gazetterdiń birinde jazylǵan basshylyqtyń bári bir óńirden bolyp ketipti degen synǵa bailanysty Prezident kadrlardyń eldiń ár óńirinen birkelki tańdalǵanyn naqty mysaldarmen aita kelip: «Ne degen masqara, osyny maǵan sanattyrǵan azamattardyń uiaty barma eken?» dep kúiinedi. Osyndai da ister bolǵan.
Árine jaqsy ister, jasampazdyq ister kóbirek boldy. Osy jyly memleketiń negizgi atribýttary túgeldei jasalyp bitti. Memlekettik týdyń, Gerb pen Gimnniń konkýrsy ótkizilip, el rámizderi qabyldandy, aimaqtardy basqarýdyń jańa institýty – ákimdik qyzmeti engizildi. Ulttyq ulan, Qorǵanys ministrligi, shekara áskerleri quryldy, el territoriiasynda ornalasqan áskeri quramalar, bólimsheler, bólimder, mekemeler, uiymdar, poligondar, arsenaldar, búkil jyljymaly jáne jyljymaityn soǵys múlki Qazaqstan Respýblikasynyń qaraýyna ótip, Qarýly Kúshteriniń quramyna qosyldy, respýblikanyń áskeri doktrinasy men áskeri qurylysynyń tujyrymdamasy bekitildi.
Eń bastysy — Qazaqstannyń Negizgi Zańynyń jobasyn jasaý jónindegi eki jyldan beri jalǵasyp kele jatqan jumys mejesine jaqyndady. Konstitýtsiianyń jobasyn talqylaýǵa úsh millionnan astam adam qatysyp, olar 18 myńnan astam usynystar men eskertýler engizdi. Jobany talqylaý, barysynda eldiń federativtik qurlysy týraly usynystardyń birqydyrý túsip qana qoimai, sol usynystardy qoldaǵan mitingilerdi de uiymdastyrylǵany dál qazir aitsa nanǵysyz jaǵdai siiaqty bolyp kóringenimen, bul da sol ýaqyttyń ashyq shyndyǵy. Ol jaiynda Prezident parlamentte sóilegen sózinde máseleniń basyn ashyp turyp: «Jaqynda ótken keibir mitingilerde Joǵarǵy Keńes pen Úkimetke respýblikanyń federativtik qurylysy úzildi-kesildi tańylǵan, onda oblystar osy federatsiianyń sýbektileri bolýǵa tiis dep aitylypty. Biraq KSRO-nyń ydyraýy naq osyndai stsenarii boiynsha júrgenin, qazir de keibir respýblikalarda munyń ózi qantógispen odan ári ýshyǵyp otyrǵanyn eske túsirińizder. Biz mundaiǵa jol bere almaimyz jáne jol berýge tiis te emespiz. Bul egemendikke, turaqtylyqqa, tipti árbir qazaqstandyqtyń otbasynyń tynyshtyǵyna tigilgen qater», dep qadap aitty.
1992 – erkindik jaǵdaiynda ómir súrgen bizdiń tuńǵysh tutas jylymyz. Ol jyly talai sharýa tyndyrylmai qaldy. Biraq, eń bastysy – qazaq eli táýelsizdikke táýekeli turatyn, táýelsiz bolýǵa laiyqty el ekenin tanytty. Bul jyly eldiń eńse kóterip, boiyn tiktep ketýi teoriialyq turǵydan qaraǵanda ǵana múmkin nárse edi. Maqalanyń bas jaǵynda toqsan birinshi jyldyń jeltoqsanynda bizdiń qolymyzǵa táýelsizdik tulpary tek shylbyrymen tigenin aitqanbyz. Sol yńǵaida sóiler bolsaq, 1992 jyly elimiz úshin atqa qonyp, jelip ketýge erte edi. Qazaq eli bul jyldy táýelsizdik tulparynyń er-turmanyn, úzeńgisin sailaýmen, aiyl-tartpasyn tartýmen ótkizdi. Er-turman ornynda tur ǵoi dep arǵymaqqa qona salýǵa bolmaitynyn árbir qazaq biledi. Degenmen, úzeńgige aiaq arttar kún alys qalmaǵanyn bárimiz de ishtei sezetinbiz...
«Egemen Qazaqstan»
2001 jyl.
