«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» - بەتٸندە قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرٸ ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ «تەۋەلسٸزدٸك تولعاۋى» جارييالانعاننان كەيٸن رەداكتسييا سول ماقالانىڭ اتىن ارناۋلى ايدارعا اينالدىرىپ, ونىڭ اياسىندا ازاتتىق, تەۋەلسٸزدٸك, ەگەمەندٸك, ەركٸندٸك يدەيالارىن اشىپ كٶرسەتەتٸن, بوستاندىقتىڭ قادٸر-قاسيەتٸن ونىڭ بارشامىزعا ارتار جاۋاپكەرشٸلٸگٸن تانىتاتىن ماتەريالدار جارييالاي باستاعانى وقىرمانعا مەلٸم دەپ ويلايمىن. وسى ورايدا تەۋەلسٸزدٸك تاريحىنىڭ ەر جىلى جايلى جەكە-جەكە ماقالالار بەرٸپ شىعۋ يدەياسى دا ٶتە قىزعىلىقتى. گازەت باسشىلىعى وسى ورايداعى ويلارىن ايتىپ, بٸراز ۋاقىتتان بەرٸ مەملەكەتتٸك ٸستەرگە ارالاسىپ جٷرگەن ادام رەتٸندە وسى جىلداردىڭ بٸرٸ جايىندا ەسكە الۋ, وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزۋ ىڭعايىندا تالدامالىق ماقالا جازۋىمدى سۇراعاندا كٶپ ويلانباي-اق 1992 جىلدى تاڭدادىم.
ونىڭ سەبەبٸن دەل وسى جىلدىڭ تەۋەلسٸزدٸك تاريحىندا الار ورنى الابٶتەن ەكەندٸگٸندە. 1991 جىل بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸكتٸ جارييالاعان جىلىمىز رەتٸندە ەل تاريحىندا قالماق. وعان داۋ جوق. سونىمەن بٸرگە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى كونستيتۋتسييالىق زاڭعا ەلباسىمىز 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قول قويعانىن, ياعني ول جىلدىڭ تەك سوڭعى جارتى ايىندا عانا تەۋەلسٸزدٸك جاعدايىندا ٶمٸر سٷرگەنٸمٸزدٸ, ونىڭ ٶزٸ دە ەۋەلٸ – 21 جەلتوقساندا, الماتىدا تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعى كسرو-نىڭ بٸرجولا, رەسمي تٷردە تاراتىلۋىمەن بايلانىستى ساياسي وقيعالارعا تولى بولىپ ٶتكەنٸن ۇمىتۋدىڭ جٶنٸ كەلمەيدٸ. 1991 جىلى قازاقستان باسشىلىعىنىڭ نەگٸزگٸ نازارى تەۋەلسٸزدٸك يدەياسىن پٸسٸپ جەتٸلدٸرۋگە, تۇرعىلىقتى ۇلت ٶكٸلدەرٸ رەسپۋبليكا حالقىنىڭ جارتىسىنا دا جەتپەي جاتقان جاعدايدا گەوساياسي تۇرعىدان دا, دەموگرافييالىق سيپاتى جاعىنان دا, بٸزدەن تٷر-تۇلعاسى بٶلەكشە ٶزگە ەلدەرمەن بٸردەي كٷيدە ەركٸن, ازات مەملەكەت قۇرۋ ٷشٸن تيٸستٸ ەزٸرلٸك جاساۋعا جۇمسالعانى, جان-جاعىمىز وتقا ورانىپ جاتقاندا الاۋىزدىق شوعىنىڭ ۇشقىنى ەلٸمٸزگە تٷسپەۋٸ ٷشٸن كٶپ-كٶپ شارۋا اتقارىلعانى سول تۇستاعى سابىرلىق, ساليقالىلىق كەيٸن ٶزٸن-ٶزٸ قاي جاعىنان دا اقتاعانى جاقسى مەلٸم.
1991جىلى, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸ جارييالانباي تۇرىپ جاسالعان بٸر قادامنىڭ مەن-ماڭىزىن بٸز ەلٸ كٷنگە تيٸسٸنشە ايتپاي كەلە جاتقان سيياقتىمىز. ول – قادام قازاق كسر پرەزيدەنتٸ ن.ە نازارباەۆتىڭ سوۆەت وداعىنىڭ قۇرامىندا وتىرىپ, دٷنيە جٷزٸندەگٸ ەڭ ٷلكەن يادرولىق پوليگوندى جابۋ تۋرالى جارلىق شىعارعاندىعى. بۇل جاي عانا ساياسي شەشٸم ەمەس ەدٸ. ەلدٸ ميتينگٸگە شاقىرۋ دا, ەرينە ازاماتتىق, دەگەنمەن مەسكەۋدٸڭ مارشالدارى مەن گەنەرالدارى كٷشٸندە تۇرعان كەزٸندە (ال ولار ۇلت رەسپۋبليكالارىن ەسكەري وكرۋگتىڭ ماڭايىنداعى ەلدٸ مەكەندەر رەتٸندە عانا قاراستىراتىن) اتوم پوليگونىن تۇنشىقتىرۋ ناعىز تەۋەكەلشٸلٸك بولاتىن. ورتالىقتىڭ شاما-شارقىن سىناپ بايقاۋ, اشىعىن ايتقاندا, وسى شەشٸم ارقىلى مەسكەۋگە قىر كٶرسەتۋ – تەۋەلسٸزدٸككە بەلدٸ بەكەم بۋعان ەلدٸڭ باسشىسىنا تەن مٸنەز ەدٸ. ونى كەزٸندە بٸرٸمٸز تٷسٸندٸك, بٸرٸمٸز تٷسٸنبەدٸك, ول ەندٸ باسقا مەسەلە.
ال تەۋەلسٸزدٸك تاريحىندا الار ورنى الابٶتەن دەپ وتىرعان 1992 جىلدىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ نەدە, ونىڭ قادٸر-قاسيەتٸ ەڭ الدىمەن قاي قىرىنان تانىلادى دەگەن سۇراق قويىلار بولسا, مەن «بۇل جىل بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸككە تەۋەكەل ەتكەن جىلىمىز» دەپ جاۋاپ قايتارار ەدٸم. نەگە دەيسٸز عوي? نەگەسٸ سول, 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا تەۋەلسٸزدٸك تۇلپارى تاقىمىمىزعا تيگەندەي سٶيلەۋ وبرازدىق ويلاۋ, پوەتيكالىق تەڭەۋ تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا عانا ەسەرلٸ شىقپاق. ال پراگماتيكالىق تۇرعىدان, ناقتى ساياسي جاعدايداعى احۋالدى دەل باعالاۋ تۇرعىسىنان قارار بولساق, ول جىلى بٸز تاقىمىمىزعا بٸر تيسە دەپ ارمان ەتكەن تۇلپار قولىمىزعا ەر-تۇرمانسىز نوقتا-جٷگەنسٸز تٷسٸپ, جالىنا عانا جالاڭ قولمەن جارماسقانىمىزدى ۇمىتپاعان جٶن.
قازاق بالاسى سودان دەل 270 جىل بۇرىن بوداندىق قامىتىن كيٸپ, باس ەركٸنەن ايىرىلعان ەدٸ. قازاق بالاسى سونشا ۋاقىتتان بەرٸ قولى شىلبىرعا دا, تٸزگٸنگە دە جەتپەي, ازاتتىق ارعىماعىن ەرتتەپ مٸنۋدەن قالعان ەدٸ. توسىرقاپ قالعان تەۋەلسٸزدٸكپەن قايتا تابىسۋدىڭ ٶزٸ تالايلارعا پسيحولوگييالىق تۇرعىدان وڭاي تيمەدٸ دەسەك, اقيقاتتىڭ اۋىلىنان ونشا الشاق كەتپەسپٸز. بىلايشا قارعاندا وسى ايتىپ تۇرعانىم – پارادوكس. ازاتتىعىن اڭسامايتىن ادام بولۋشى ما ەدٸ, ەركٸندٸگٸن كٶكسەمەيتٸن ەل بولۋشى ما ەدٸ دەگەن تۇرعىدان قاراساق, ەرينە, ەڭگٸمە ەتەتٸن, كٷمەن كەلتٸرەتٸن دەنەڭە جوق سيياقتى.
بٸراق, بۇل بەرگٸ جاعى عانا. «تەۋەلسٸزدٸك توسىرقاۋ» دەگەن تەزيستٸ دە وسى ٷشٸن ەدەيٸ ايتىپ وتىرمىن. ٷش عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى ٶز تاعدىرىن ٶزٸ شەشپەگەن, دەموگرافتاردىڭ ورتاشا ەسەپپەن ەر وتىز جىل دا بٸر بۋىن اۋىسادى دەگەن مٶلشەرٸ بويىنشا ايتساق, ەلدٸڭ بٷگٸنگٸ ۇرپاقتارىنىڭ شامامەن العاندا توعىزىنشى نەمەسە ونىنشى اتاسى عانا تولىق تەۋەلسٸزدٸك جاعدايىندا ٶمٸر سٷرگەن ۇلت ادامدارىنىڭ ٶمٸر سالتىندا, ويلاۋ ەرەكشەلٸگٸندە كٶپتەگەن ٶزگەشەلٸكتەر بولاتىنىن مويىنداماۋ مٷمكٸن ەمەس. ارعى تاريحتى بىلاي قويعاندا, بەرگٸ جەتپٸس بەس جىلدىڭ ٶزٸندە قازاق سٶزدٸڭ شىن ماعىناسىندا العاندا مەملەكەتتٸك تۇرعىدان ويلاۋدان الاستاتىلىپ كەلگەنٸ, بٸرەن-ساران جۇرتتان موينى وزىق شىققاندار بولماسا جالپى قاۋىمنىڭ ودان قول ٷزٸپ قالعانى انىق ەدٸ. ٶيتكەنٸ مەسەلەنٸڭ بارلىعى دەرلٸك مەسكەۋدەن قارالاتىن, مەسكەۋدە اقىلداسىلاتىن, مەسكەۋدە شەشٸلەتٸن, مەسكەۋدەن تاپسىرىلاتىن. قانشا جەردەن باسىڭدى قاتىرعانمەن, تٷپتٸڭ تٷبٸندە مەسكەۋدٸڭ سٶزٸ ٶتەتٸنٸن بٸلگەندٸكتەن دە بارلىق دەڭگەيدەگٸ باسشىلار بٸرتە-بٸرتە جالپى مەملەكەتتٸك ويلاۋدان بويىن سىرتتاتا باستايتىن. سٶيتە-سٶيتە بٷكٸل ۇلتتىڭ بويىندا ورىنداۋشىلىق پسيحولوگييا عانا ورنىعىپ, بارا-بارا مۇنىڭ ٶزٸ بوداندىقتىڭ حالىقتىق مٸنەزدٸ ٶزگەرتۋٸنە دە اپارىپ سوقتىرا باستاعان-دى. قازاقتىڭ تٸلٸ دە, دٸنٸ دە, دٸلٸ دە, تەلكەككە تٷسكەنٸ سوندىقتان ەدٸ.
1992 جىل ەل ٷشٸن, ەلدٸك ٷشٸن ايرىقشا سىناق جىل بولدى. بۇل جىلى قازاقتىڭ ٶزگەلەرمەن تەرەزەسٸ تەڭ, كەرەگەسٸ كەڭ مەملەكەت قۇرۋعا قابٸلەتتٸلٸگٸ سىنعا تٷستٸ. بۇل جىلى قازاقستان حالقىنىڭ بٸرلٸگٸ سىنعا تٷستٸ. بۇل جىلى قازاق حالقىنىڭ ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ بٸرلٸگٸ سىنعا تٷستٸ. بۇل جىلى ەل باسشىلىعىنىڭ ەلەمدٸك اۋقىمدا ويلاي بٸلۋ قابٸلەتٸ, ساياسي ٸس-قيمىلدىڭ, ەكونوميكالىق, شەشٸمدەردٸڭ كٷردەلٸ زامانعا ساي ەدٸس-تەسٸلدەرٸن, جاڭا جولدارىن ٸزدەستٸرٸپ تابا بٸلۋ قابٸلەتٸ سىنعا تٷستٸ. جەنە سول سىناقتىڭ قالاي باستالعانىن ايتساڭىزشى! 1991 جىلدىڭ سوڭعى كٷنٸندە رەسەي پرەزيدەنتٸ ب.ن.ەلتسين ٶز حالقىنا جاڭا جىلدىق «تارتۋ» ەزٸرلەگەنٸن جارييالادى – 1992 جىلدىڭ بٸرٸنشٸ قاڭتارىنان باستاپ باعا بوساتىلاتىنىن مەلٸمدەدٸ. دەل سول ەلتسين وسىدان بٸراز ۋاقىت قانا بۇرىن, ەل پرەزيدەنتتٸگٸنە سايلاۋعا تٷسەردە «رەلسكە كٶلدەنەڭ جاتىپ السام دا, باعا بوساتپايمىن» دەپ انت-سۋ ٸشەردەي بولعانى ەستە. جاڭا جىلدىڭ العاشقى جۇمىس كٷنٸ باستالار تٷندە ميلليونداعان ادامدار كٶرەر تاڭدى كٶزٸمەن اتىردى. تاڭەرتەڭنەن شۇباتىلعان كەزەككە تۇرعان ادامدار دٷكەن اتاۋلىدا كٶزٸنە كٶرٸنگەننٸڭ بەرٸن ساتىپ الا باستادى. بۇل كٷندەرٸ قازاقستان حالقى دا الدا ەندٸ نە بولاتىنىن دەمٸن ٸشٸنە الا كٷتتٸ. كەدٸمگٸ اباي اتامىز ايتاتىن «كەلەر كٷن كەلەر ەكەن نە دايىنداپ, قاراڭعى, قاراعانمەن بولجاي المان» دەيتٸن ٶلٸ-ارا شاق تۋدى. ورتاق رۋبل ايماعىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ەكٸ ەلدە ەكٸ تٷرلٸ جاعداي بولمايتىنى ٶزٸنەن-ٶزٸ بەلگٸلٸ. سەبەبٸ كٶتەرەم اتتاي تۇرالاي قۇلاعان سوۆەتتٸك ەكونوميكانىڭ قان تارتار تامىرلارى ەلٸ دە رەسەيدە ەدٸ. رەسەي باسشىلىعىنىڭ ٶز حالقىنا جاساعان «ەستەن تاندىرا ەمدەۋٸ» (ەيگٸلٸ «شوكوۆايا تەراپييا») بالاڭ مەملەكەتٸمٸز ٷشٸن تىم اۋىر سوققى بولدى. اقشا ساياساتىنا قاتىستى مەسەلەنٸڭ بەرٸ مەسكەۋدە رەتتەلەتٸندٸكتەن ەرٸ شەكارا دەگەن اتى بار دا, زاتى جوق جاي ۇعىم كٷيٸندە اشىق-شاشىق جاتقاندىقتان (كەدەننٸڭ تٷسٸمٸزگە دە كٸرمەگەن كەزٸ عوي) بٸزدٸڭ رەسەيگە ٸلەسپەسكە امالىمىز دا جوق-تىن. اقىرى سولاي بولدى دا. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 3 قاڭتاردا «باعانى ىرىقتاندىرۋ جٶنٸندەگٸ شارالار تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. رەسەيدەگٸ جانتالاس ەندٸ بٸزدە دە باستالدى. جارلىق كٷشٸنە ەنگەن 6 قاڭتاردان كەيٸن قازاقستانداعى دٷكەن سٶرەلەرٸ دە بٸرەر كٷننٸڭ ٸشٸندە جالاڭاشتانىپ شىعا كەلدٸ. بٷگٸن نەنٸ بولسا دا الىپ قالۋ كەرەك, ەرتەڭ بەرٸبٸر باعا بۇل كٷيٸندە تۇرمايدى – جۇرتتىڭ ويلعانى وسى. باعا كٷن سايىن دەرلٸك قۇبىلاتىن كٷيگە جەتتٸ. العاشقى اپتانىڭ ٶزٸندە-اق تالاي جۇرتتىڭ جٷيكەسٸ جۇقارىپ ٷلگەردٸ. سول كٷندەرٸ «ەگەمەن قازاقستان» بەتٸندە دٷكەندەگٸ ابىرجىعان جۇرتتىڭ ەڭگٸمەسٸ كەلتٸرٸلٸپتٸ. وي مىناۋ سۇمدىق قوي! نان 5-6 ەسە قىمباتتاپ كەتكەن. ٷش ەسە قىمباتتايدى دەگەنٸ قايدا? مەسەلەن مىنا قولىمىزداعى ساراتوۆ نانى كٷنٸ كەشە عانا 96 تيىن ەدٸ, بٷگٸن 5 سوم 72 تيىن بولىپتى. «بەرەكە» نانى ودان اسىپ 6 سوم 72 تيىن بولعان. سوندا قالاي, تٷسٸنبەي تۇرمىز – دەپ اشىنادى ساتىپ الۋشىلار. قازٸر گازەت تٸگٸندٸسٸن اقتارىپ وتىرىپ, وسى جولداردى وقىعاندا مەنٸڭ دە كٶز الدىما سول كٷندەر كەلەدٸ. جاسى جەتپٸستەن اسقان ەكەم, ەيەلٸم, ٸنٸم ٷشەۋٸ دٷكەندە ەتتٸڭ كەزەگٸندە قاتار تۇرىپ ٷيگە ەكٸ-ٷش كيلوگرامم ەت الىپ قايتسا ريزا بولاتىن. كٶپ جاعدايدا كەزەكتەرٸ جەتپەي بوس قايتقاندارىنىڭ قارييانىڭ قاباعىنان اق بايقاۋشى ەدٸم. ەڭ قاراپايىم بۇيىمداردىڭ ٶزٸ تاپتىرماي كەتكەنٸ جۇرتتىڭ جادىندا بولسا كەرەك. اقىر اياعى سٸرٸڭكەگە دەيٸن قات بولۋعا اينالدى. سول كٷندەردە مىنانداي بٸر انەكدوت شىققان. ٷي يەسٸ قوناعىنا: «شايعا قانت سالىپ ٸشەسٸز بە, ەلدە قولىڭىزدى سابىنمەن جۋاسىز با?» دەيتٸن كٶرٸنەدٸ...
اياق استىنان قيىن جاعداي قالىپتاستى. كٷنٸ كەشەگٸ قارا نانىن بٷگٸن 5-6 ەسەگە قىمباتتاعان باعامەن ساتىپ الۋعا مەجبٷر بولعان ادامعا دەل وسىنىڭ تەۋەلسٸزدٸك جارييالاعاننان كەيٸن جيىرما كٷن دە ٶتپەي جاتىپ الدىنان شىققانى ەسٸرەسە اشىندىرارلىق جاعداي ەدٸ. «ال, الدىڭدار تەۋەلسٸزدٸكتەرٸڭدٸ, سونداعى جەتٸسكەندەرٸڭ وسى ما?» دەگەن سيياقتى تابالاۋ سٶزدەردٸ كەزەكتە تۇرعاندار اراسىنان ەستٸلٸپ قالعانىن دا مويىنداماۋعا بولمايدى. جاعدايدىڭ دەل بۇلايشا وقىس ۋشىعۋىنا رەسەي باسشىلىعىنىڭ باعانى بەتٸمەن جٸبەرۋگە رۋبل ايماعىنداعى باسقا مەملەكەتتەرمەن اقىلداسپاي كٸرٸسٸپ كەتكەنٸنٸڭ كەسٸرٸ كٶپ تيدٸ. مۇنى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەل حالقىنا ارناعان ٷندەۋٸندە: «باعانى ىرىقتاندىرىلۋىنان كەيٸن نەبەرٸ بٸر نەشە كٷن ٶتتٸ, بٸراق ول قازٸردٸڭ ٶزٸندە كٶپتەگەن ادامداردى اسا اۋىر جاعدايعا دۋشار ەتٸپ وتىر. رەسەي جەنە باسقا رەسپۋبليكالاردان كەيٸن بٸزدٸڭ دە وسىنداي شارا قولدانۋعا مەجبٷر بولعانىمىزدى سٸزدەر جاقسى بٸلەسٸزدەر. ەيتپەسە, بٸزدٸڭ ٶنٸمدەرٸمٸزدٸ, بٸرٸنشٸ كەزەكتە ازىق-تٷلٸك پەن تاۋارلارىمىزدى بۇرىنعى كسر وداعىنىڭ باسقا ايماقتارىنىڭ حالقى جاپپاي ساتىپ ەكەتەر ەدٸ دە, سٶيتٸپ قازاقستان ەكونوميكاسى ورنى تولماس شىعىنعا تولار ەدٸ» , دەپ اشىق ايتتى دا. قازاقستان باسشىسى باعانى ىرىقتاندىرۋدى 1 شٸلدەگە دەيٸن شەگەرە تۇرۋدى ۇسىنعان ەكەن. «قىس جاعدايىندا, ونىڭ ٷستٸنە ەگٸن شىقپاعان جىلدان كەيٸن, ازىق-تٷلٸكتٸڭ جەنە دٷنيە اتاۋلىنىڭ بەرٸنٸڭ قاتاڭ تاپشىلىعى جاعدايىندا مۇنداي شاراعا بارۋعا بولمايتىن ەدٸ» – وسىنداي ورىندى ويعا دا دەس بەرٸلمەگەن. جالپى, بۇل جىلدار ٸشٸندە قازاقستاننىڭ سىرتقى فاكتورلارعا, ەسٸرەسە, رەسەي ساياساتىنا كٶپ-كٶپ جاعدايلاردا الاڭداعانىن ەسكەرمەسكە بولمايدى. سول كٷندەرٸ رەسپۋبليكا كەڭەسٸنٸڭ مەجٸلٸسٸندە باعا رەسمي تٷردە 6 قاڭتارعا بوساتىلعانىمەن, بۇل پروتسەسس شىن مەنٸندە ستيحييالى تٷردە تالايدان جٷرٸپ كەلە جاتقانى, سوندىقتان بٷكٸل ەلەمدەگٸ نارىق زاڭدىلىعىنا باعىنۋدان باسقا امال قالماعانى اشىق ايتىلعان. پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەڭ الدىمەن ناننىڭ باعاسىن رەتتەۋگە كٷش سالىنعانى, بارلىق جەرلەردە ازىق-تٷلٸكتٸ قارتتار مەن مٷگەدەكتەرگە, تابىسى تٶمەن ادامدارعا, ستۋدەنتەرگە قولدان كەلگەنٸنشە ارزانداۋ باعامەن ساتۋعا ەرەكەت جاسالعانى جاعدايدى بٸر شاما قولدا ۇستاپ تۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. پرەزيدەنت 12 قاڭتاردا, ياعني باعا بوساتىلعاننان كەيٸن ون كٷن عانا ٶتكەندە قول قويعان «باعانى ىرىقتاندىرۋ جاعدايىندا حالىقتى ەلەۋمەتتٸك جاعىنان قورعاۋ جٶنٸندەگٸ قوسىمشا شارالار تۋرالى» جارلىق بويىنشا ناننىڭ بارلىق تٷرلەرٸنە جەنە نان-توقاش ٶنٸمدەرٸنە, حالىققا پٸسٸرٸلەتٸن ناننىڭ ورنىنا ساتىلاتىن ۇنعا, سٷتكە جەنە سٷت ٶنٸمدەرٸنە مەملەكەتتٸك رەتتەمەلٸ باعالار بەلگٸلەندٸ. ولاي ەتپەگەندە حالىقتى نارىققا اشىقتان-اشىق قارسى قويىپ الۋ, تٸپتٸ نارازىلىققا ۇرىنىپ قالۋ وپ-وڭاي ەدٸ.
يە, ەكونوميكالىق سىناق ساياسي سىناقتان دا اۋىر بولىپ شىقتى. وداقتىق قۇرىلىمدار ەتپەتٸنەن تٷسكەن بويدا-اق, بٷكٸل ەلدەگٸ ديرەكتورلار كورپۋسى ابدىراپ, ساسىپ سالا بەردٸ. ٶنٸمگە سۇرانىس تابۋ, باسقا رىنوك ٸزدەۋ مەسەلەلەرٸمەن قازاقستاندا بۇرىن ەشكٸم دە شۇعىلدانىپ كٶرمەگەن بولاتىن. جوعارىدا ايتقانىمىزداي بۇرىن مۇنىڭ بەرٸ مەسكەۋدە ويلاستىرىلاتىن, گوسپلاندا قامداستىرىلاتىن, نە ٶندٸرەتٸنٸن, ونىسىن كٸمگە جٸبەرەتٸنٸن, ٶنٸمٸنە اقشا كٸمنەن تٷسەتٸنٸن, قانشا تٷسەتٸنٸن جۇرتتىڭ بەرٸ الدىن الا بٸلٸپ وتىراتىنىن دا, بەسەكەلەستٸك جٶنٸندە ويلاپ, باسىن قاتىرىپ جاتپايتىن. تالاي جىلدان بەرٸ الىپ جٷرگەن ٶنٸمنەن اياق استىنان باس تارتۋ ەشكٸمنٸڭ دە ويىنا كەلمەيتٸندٸكتەن, ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا جانتالاسىپ جاتۋ دەگەن دە قاپەرگە كٸرمەيتٸن. ەندٸ جاعداي كٷرت ٶزگەردٸ. ونداعان جىلدار بويى قالىپتاسقان ەكونوميكالىق بايلانىستار كٷن ٶتكەن سايىن بىرت-بىرت ٷزٸلٸپ, ورتاق ەكونوميكالىق كەڭٸستٸكتٸڭ كٶبەسٸ ميلليونداعان ادامداردىڭ كٶز الدىندا سٶگٸلٸپ بارا جاتتى. بۇرىنعى كەڭەس وداعىنا ەنگەن ەلدەردٸڭ قاي-قايسىسىندا ابىرجۋ, دەگبٸرسٸزدەنۋ احۋالى بەلەڭ الا باستادى. كەيبٸر رەسپۋبليكالاردا مۇنىڭ ٶزٸ ساياسي ايتىس-تارتىس اۋماعىنان اسىپ, ۇلتارالىق قاقتىعىستارعا, ەتنوستىڭ ٶزٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ قاراما-قايشىلىقتارعا ۇرىندىراتىنداي كٷيگە جەتتٸ.
«ەسٸگٸمٸزدٸ باقىتسىزدىق قاعىپ تۇر» – «ەگەمەندٸ قازاقستاندا» 10 قاڭتاردا جارييالانعان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ن.ە. نازارباەۆقا جولدانعان اشىق حاتتا تاپ وسىلاي ايتىلىپتى. «ەگەر تاياۋداعى كٷندەرٸ جالگەرلٸك, فەرمەرلەر مەن شارۋا قوجالىقتارى ٶندٸرۋشٸلەر اراسىنداعى لايىقتى ٶز ورىنىن الماسا, وندا بٸزدٸڭ الدىمىزدا دٷكەندەردٸڭ بوس سٶرەلەرٸ مەن اۋىر سىناقتار كٷتٸپ تۇر دەيٸك. قازاقستان ٷشٸن وسى بٸر سىن سەتتە بٸز رەسپۋبليكانى كٷيزەلۋدەن, رەتسٸزدٸكتەن, جوقشىلىقتان, اشارشىلىقتان, زورلىق پەن زومبىلىقتان قۇتقارۋدىڭ جولىن نارىق قاتىناستارىن باسىبايلىلىقتان بوساتۋدان, كەسٸپكەرلٸك بەلسەندٸلٸك, ەڭبەكتٸ اقتاۋ ٷشٸن جەنە ادامداردى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ ٷشٸن قۇقىلىق ۇيىمدىق ادامگەرشٸلٸكتٸ-پسيحولوگييالىق نەگٸز قالاۋدان كٶرەمٸز» دەلٸنگەن ەكەن حاتتا. اۋىر سٶز. الاڭداتارلىق سٶز. اشىنعاننان ادامنىڭ ارتىق كەتكەنٸ دەي سالاتىن جالاڭ ايقاي ەمەس بۇل. جانايقاي بۇل. يە تەۋەلسٸزدٸك تاريحىنىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا وسى ۇلى يدەيانىڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸ ناقتى سىنعا تٷسكەنٸن, ٶز قانداستارىمىزدىڭ اۋزىمەن-اق وسىندايلىق كٷمەن كەلتٸرەتٸن مەملەكەتٸمٸزدٸڭ مەرەيلٸ مەرەكەسٸنٸڭ قارساڭىندا ەسكە تٷسٸرٸپ وتىرۋدىڭ ٶزٸ بٷگٸنگٸ بيٸگٸمٸزدٸڭ قادٸر-قاسيەتٸن باعالاي بٸلۋگە شاقىراتىن بولادى.
ەلدەگٸ ەلەۋمەتتٸك جاعداي دا شيەلەنٸسكە تٷستٸ. قاراعاندى وبلىسىنداعى شاحتينسك قالاسىنداعى «تەنتەك» شاحتاسىنىڭ كەنشٸلەرٸ جۇمىستى توقتاتىپ, ٷكٸمەتكە تالاپتارىن قويدى. 8 قاڭتار كٷنٸ پرەزيدەنت شاحتەرلەرمەن كەزدەستٸ, وعان جالعىز «تەنتەكتٸڭ» كەنشٸلەرٸ عانا ەمەس قاراعاندى مەن ەكٸباستۇزدىڭ ەڭبەك ۇجىمدارى ٶكٸلدەرٸ, شاحتالاردىڭ, رازرەزدەر مەن بٸرلەستٸكتەردٸڭ باسشىلارى, سالانىڭ كەسٸپوداق بٸرلەستٸكتەرٸ قاتىستى. ەلباسى «قاراعاندا ۋگول» بٸرلەستٸگٸنٸڭ ەكٸمشٸلٸگٸ مەن ٷكٸمەت ٶكٸلدەرٸنە «تەنتەك» شاحتاسىنىڭ كەنشٸلەرٸمەن تاعى دا كەزدەسٸپ, مەمٸلەگە كەلەتٸن شەشٸم تابۋدى ۇسىندى. سونىمەن قاتار نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى «تەنتەكتٸكتەردٸ» قايتكەندە دە تىنىشتاندىرۋدى كٶزدەمەگەنٸ, سالعان بەتتەن تەك زاڭدىلىق جولمەن جٷرۋ قاجەتتٸگٸن, انارحيياعا جول بەرمەيتٸنٸن قاداپ ايتقانى ٶتە ماڭىزدى بولدى. ٶزٸمٸزبەن قاتارلاس كٶپتەگەن تەۋەلسٸز مەملەكەتتەردە ەيتەۋٸر داعدارىستى بولدىرمايمىن دەپ بٸر سەتتٸك ساياسي ۇپاي ٷشٸن ۋەدە بەرۋمەن شەكتەلە سالۋ, ەرەۋٸلشٸلەردٸڭ كٶڭٸل-كٷي اۋانىمەن ويناۋشىلىق تٷپتٸڭ تٷبٸندە جاقسىلىققا اپارمايتىنىن, اينالىپ كەلگەندە باسشىلىقتىڭ بەدەلٸن تٷسٸرٸپ, جۇرتشىلىقتى ودان سايىن اشىندىرۋعا اپاراتىنىن بٸز وسى جىلدار ٸشٸندە تالاي رەت كٶردٸك. بۇل جٶنٸندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بيلٸك باسىنداعىلاردىڭ پوپۋليزمٸ بيلەۋشٸلەرگە قارسىلاردىڭ پوپۋليزمٸنەن كەم قاۋٸپتٸ ەمەس... پوپۋليستەر ساياسي ۇپاي جيناۋ ٷشٸن ەشتەڭەدەن تايىنبايدى. ەڭ بٸر قاسيەتتٸ ۇعىمداردى دا ساۋداعا سالادى. ولار ادامداردى ٷلكەن ۋەدەلەرگە, داڭعازا ۇراندارعا وڭاي يلاناتىندىقتارىن دا جاقسى بٸلەدٸ. قوعامنىڭ نەبٸر كٷردەلٸ مەسەلەلەرٸن وپ-وڭاي شەشٸپ تاستاۋعا سەرت بەرەدٸ.» -دەگەن سٶزٸن ەسكە سالعانىن وسى تۇستا ارتىعى جوق. ايتقانداي, نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ بولشەۆيكتەردٸڭ بيلٸك باسىنا تەز كەلۋٸنٸڭ, حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸن ٶز جاعىنا تەز تارتىپ ەكەتۋٸنٸڭ سىرىن ايتقانى دا نازار اۋدارارلىق. نيكيتا ميحالكوۆ انا جىلى الماتىعا «سٸبٸر شاشتارازى» فيلمٸن ەكەلٸپ كٶرسەتكەندە پرەزيدەنت كارتينادان العان ەسەرٸن بٶلٸسە وتىرىپ, مىناداي ويدى ورتاعا سالعان-دى: «فيلمدەگٸ پاتشا وفيتسەرلەرٸنٸڭ دراماسى ولاردىڭ ٶتٸرٸك ايتا بٸلمەيتٸندٸگٸندە, حالىققا جالعان ۋەدە بەرە المايتىندىعىندا. ال سول جالعان ۋەدەگە حالىقتى قارىق قىلعان بولشەۆيكتەردٸڭ سٶزٸنە جۇرت ۇيىپ, سوڭدارىنان ەرٸپ جٷرە بەردٸ». يە, ەڭ جاقسى ساياسات – پرينتسيپتٸ ساياسات دەگەن سٶز راس. وسىنىڭ راستىعىن جىلدىڭ باسىندا, باعانى بەتٸمەن جٸبەرۋگە بايلانىستى ەلدەگٸ جاعداي ەرەكشە قيىنداي تٷسكەن كٷندەردە ايقىن سەزٸنە الدىق.
بۇل 14 قاڭتاردا بولعان وقيعا ەدٸ. پرەزيدەنت رەزيدەنتسيياسىنىڭ الدىنا 200-دەي ادام جينالىپ, ٶزدەرٸن ٸشكە جٸبەرۋگە تالاپ ەتتٸ. مۇنان بٸرەر كٷن عانا بۇرىن رەسپۋبليكالىق ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ كواليتسيياسى قۇرىلعان ەدٸ. ارالارىندا جەر تەپكٸلەپ, ارتىق ەڭگٸمەگە بارىپ جاتقاندار دا, «ەگەر وسىدان بٸزدٸ ٸشكە كٸرگٸزبەسە, وندا ەسٸككە باسa كٶكتەپ ۇمتىلامىز» دەگەن ەڭگٸمەلەرگە دەيٸن ايتۋشىلار دا بار. الايدا, جۇرتشىلىق تەككە ٶرەكپٸگەن ەكەن. كٸرەم دەگەننٸڭ بەرٸ ٸشكە كٸرگٸزٸلٸپ, كواليتسييا ٶكٸلدەرٸمەن پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ كەزدەسٸپ سٶيلەستٸ. «كواليتسييا ٶكٸلدەرٸمەن ەڭگٸمە بارىسىندا پرەزيدەنت ەلدە قالىپتاسقان اۋىر ەكونوميكالىق جاعداي تۋرالى, شاحتالاردىڭ, مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتىنىڭ, اسا ٸرٸ ٶندٸرٸستەردٸڭ توقتاپ قالۋ قاتەرٸ جٶنٸندە ايتىپ بەردٸ. وقيعالاردىڭ بۇلايشا ٶرٸس الۋىنا جول بەرمەۋ ٷشٸن باستالعان رەفورمالارعا دەموكراتييالىق تۇرعىدان كٶمەك كٶرسەتٸلۋٸ قاجەتتٸگٸ اتاپ ٶتٸلدٸ. ەگجەي-تەگجەيلٸ, اشىق پٸكٸر الىسۋدان كەيٸن كواليتسييا ٶكٸلدەرٸ ٶزدەرٸنٸڭ قوعامدىق قۇرىلىمدارى ارقىلى قوعامدى توپتاستىرۋ جۇمىسىن جٷرگٸزۋگە, اسىعىس تۇجىرىمدار مەن ميتينگٸلٸك قىزبالىقتى بولدىرماۋعا ۇيعاردى» – دەپ جازدى «ەگەمەن قازاقستان» سول كەزدەسۋ تۋرالى. جاعداي راسىندا دا قيىن ەدٸ. مينيسترلەر كابينەتٸنٸڭ 12 قاڭتاردا ٶتكٸزٸلگەن مەجٸلٸسٸندە ٶندٸرٸلگەن ۇلتتىق تابىستىڭ ٶنٸمٸ 10 پايىزعا قىسقارعانى, قوعامدىق ەڭبەكتٸڭ ٶنٸمدٸلٸگٸنٸڭ دەڭگەيٸ 5,4 پايىزعا ازايعانى ايتىلعان.
ەكونوميكالىق رەفورمالاردى دەل سول تۇستا ٶز بەتٸنشە جٷزەگە اسىرۋ اسا قيىن شارۋا ەدٸ. رۋبل ايماعىنداعى ەلدەردٸڭ بارلىعىنىڭ دا ەكونوميكاسى ورتاق قيىندىقتارعا شىرماتىلىپ تۇرعان-دى. ونىڭ ٷستٸنە رەسەيدٸڭ, ۋكراينانىڭ, بەلورۋستٸڭ ەۋروپوتسەنتريزمٸ جاڭا جاعدايدا كٷشەيمەسە باسىلمايتىنى دا بەلگٸلٸ بولا باستادى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «عاسىرلار توعىسىندا» اتتى كٸتابىندا ٶزٸنٸڭ «رۋبل ايماعىن» ساقتاۋعا تىرىسۋىنىڭ ەكٸ سەبەبٸن تٷسٸندٸرەدٸ: «بٸرٸنشٸدەن, ول ايماقتىڭ بۇزىلۋى تمد ەلدەرٸنەن الشاقتاۋىن تەزدەتەر ەدٸ. 1990 جىلى م. گورباچەۆ ركفسر جوعارى كەڭەسٸنٸڭ دەربەس اقشا-فينانس جٷيەسٸن جاساۋ قاۋلىسىن كٷشٸن توقتاتۋ تۋرالى پرەزيدەنت جارلىعىنا قول قويماي قويدى. ال قارجى-فينانس جٷيەسٸن جويۋ دەگەن سٶز مەملەكەتتٸ جويۋ دەگەن سٶز ەدٸ. ەكٸنشٸدەن, راسىن ايتساق, بٸز ەزٸر ەمەس ەدٸك» . «الايدا, قانداي تٶتەنشە جاعداي دا قاپى قالماس ٷشٸن سول كەزدەن باستاپ ۇلتتىق اقشا شىعارۋعا دايىندالا باستادىق. 1992 جىلى رەسەيدە بارلىق باعا بوساتىلدى. سول كەزدە ٸسكە كٸرٸستٸك. مەن قازاقستان ۆاليۋتاسىن شىعارۋدى باستاۋ تۋرالى قۇپييا جارلىققا قول قويدىم. بارلىق قاتىسۋشىلاردان قۇپييانى تاراتپاۋ جٶنٸندە قولحات الىندى». وسى ارادا مىنا بٸر جايدى ايىرىقشا رازىلىقپەن سٶز ەتە كەتكٸم كەلەدٸ. ول ايتپاعىم – بٸزدٸڭ ازاماتتاردىڭ ساناسىنا مەملەكەتتٸلٸك ۇعىمنىڭ سونشالىقتى تەرەڭ ەنگەندٸگٸ, ٸس باسىنداعى ادامداردىڭ ەلدٸك ٸستەرگە سونشالىقتى جاۋاپتىلىقپەن قاراي بٸلگەندٸگٸ. ويلاپ قاراڭىزشى, رەسەي باعانى بەتٸمەن جٸبەرٸسٸمەن-اق ويلاستىرىلعان ۇلتتىق ۆاليۋتا شىعارۋ ٸسٸ باس-اياعى بٸر جارىم جىلعا جۋىق ۋاقىتتى العان. اقشانىڭ ٷلگٸسٸن جاسايتىن سۋرەتشٸلەردەن باستاپ, ونى تالقىلايتىن, بەكٸتۋگە قاتىستى ٷلگٸلەردٸ سوناۋ تۇماندى البيون ارالىنا جەتكٸزٸپ, سول جاقتا باسىلىپ شىعۋىن قاداعالايتىن, بٸرنەشە ۇشاقپەن تالاي رەيس جاساپ جٷرٸپ, بٷكٸل ەلدەن بٸر اۋىز سىبىس شىققان جوق. مەملەكەت مٷددەسٸنە مۇنشالىقتى جاۋاپتىلىقپەن قاراۋدىڭ تالاي ٷلگٸسٸن مەن ٶز باسىم كەيٸن ٷكٸمەت مٷشەسٸ رەتٸندە قىزمەت اتقارعان جىلدارىمدا قانشاما رەت كٶرٸپ, شىن كٶڭٸلدەن سٷيسٸنگەنٸم راس.
ٶكٸنٸشكە وراي بەس ساۋساق بٸردەي ەمەس. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى تۇتاس جىلى ٶزٸمٸزدٸڭ قانداستارىمىزدىڭ اراسىنان دا جەكە باس مٷددەلەرٸن ساياسي ساۋداعا سالۋشىلىق از تابىلمايتىنىن دا كٶرسەتٸپ بەردٸ. باعانىڭ قىمباتتاپ كەتكەنٸن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ورناۋىنان بولعانداي كٶرگەن اۋىل ايماقتاعى ازاماتتاردى بىلاي قويعاندا, سىن ساعاتتا تەۋەلسٸزدٸككە تٸرەك بولادى-اۋ دەگەن كٸسٸلەردٸڭ اراسىندا دا تٷيمەدەيدٸ تٷيەدەي ەتۋشٸلٸك, بولماشى نەرسەنٸ ٷيدەي داۋعا اينالدىرۋعا تىرىسۋشىلىق, قيت ەتسە ميتينگٸلەتٸپ الا جٶنەلۋگە, سەل اشىنسا اشتىق جارييالاي قويۋعا بەيٸمدٸك بايقالعانى ٶتە ٶكٸنٸشتٸ. سول تۇستا مەن «ٶركەن» – «گوريزونت» اتالاتىن ەكٸ تٸلدٸ گازەتتٸڭ باس رەداكتورى ەدٸم, جاستار باسىلىمى رەتٸندە قىم-قيعاش پٸكٸرلەرگە ەمٸن-ەركٸن ورىن بەرٸپ, داۋلى دٷنيەلەردٸ دە باتىل جارييالاپ جاتاتىنبىز. سونى بەتكە ۇستاپ الىپ بٸر باسسا وسىلار باسادى-اۋ دەيتٸن بولۋى كەرەك, ەركٸم ەر-قيلى پٸكٸرلەرٸن رەداكتسيياعا تىقپالاۋعا تىرىساتىن, وقىپ وتىرعاندا ەلدٸڭ قامىن ويلايدى-اۋ دەگەن ادامداردىڭ از كٷندٸك ساياسي ويىن ٷشٸن, ارزان بەدەل, داۋرىقپا داڭق ٷشٸن ەشتەڭەدەن تايىنبايتىنىنا كٶزٸمٸز جەتٸپ, كٶڭٸلٸمٸز قۇلازيتىن. كەيٸن الاڭدا اشتىق جارييالاپ, جاستارىمىزدى جەلٸكتٸرٸپ جٷرگەن سول اعالارىمىزدىڭ كەيبٸرٸ كرەسلولارىنا قولى جەتٸسٸمەن وپپوزيتسييا قاتارىن تەز-اق تاستاپ شىققانىنا كۋە بولعانىمىز تاعى راس. كٶشەدەگٸ ميتينگٸشٸل توپتى جەلٸكتٸرە تٷسكەن سىرتقى فاكتورلاردىڭ بٸرٸ ەزٸربايجاندا باسپاناسىز ەدەبيەت زەرتتەۋشٸسٸ ەبٸلفايىز ەلشٸبەيدٸڭ ەل پرەزيدەنتٸ بولىپ سايلانۋى ەدٸ. ونىڭ الدىندا گرۋزييادا دا ەستەت زۆياد گامساحۋرديا وسىنداي جولمەن بيلٸك باسىنا كەلگەن. سول تۇستا بيلٸكتٸ الۋ وپ-وڭاي بولىپ كٶرٸنگەنٸ راس. ٶيتەمٸن دە بٷيتەمٸن دەگەن ەلگٸ ەلشٸبەي تاۋلى قاراباقتى قايتارىپ الماق تۇرماق, جەرٸنٸڭ ٷشتەن بٸرٸنەن ايىرىلىپ قالعاندا بارىپ جۇرت ەسٸن بٸر-اق جيعان. ايتقانداي وسىنداي جاعدايعا ٶزٸمٸزدٸڭ دە كۋە بولعانىمىز بار. سول كەزدەگٸ ۆيتسە-پرەزيدەنت ەرٸك ماعزۇمۇلى اسانباەۆ بٸر كٷنٸ ەسكٸ الاڭدا اشتىق جارييالاپ جاتقاندارمەن سٶيلەسپەككە بەكٸندٸ. اپپاراتتىڭ بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ رەتٸندە كەزدەسۋگە مەن دە قاتىستىم. سونداعى ەلدٸڭ سٶزٸن ايتادى-اۋ دەگەن ازاماتتاردىڭ وي-پٸكٸرٸنٸڭ بالاڭدىعى قايران قالدىرعانى ەسٸمدە. بٸر جٸگٸت ۆيتسە-پرەزيدەنتكە – رەسەيمەن شەكارانىڭ ٶن بويىنا ەنٸ ەكٸ مەتردەي ور قازىپ تاستاۋ كەرەك, سوندا بٸزدٸڭ ازىق-تٷلٸگٸمٸزدٸ تاسي الماي قالادى دەگەن دە ۇسىنىس ايتتى-اۋ... اشتىق جارييالاۋشىلاردىڭ بٸر تالابى كواليتسييالىق ٷكٸمەت قۇرۋ بولاتىن. جاڭاعى كەزدەسۋدەن كەيٸن كەزٸندە ەل نامىسىن جىرتىپ, حالىق سٶزٸن ايتقان بٸر ازاماتقا جەي ەزٸل رەتٸندە: ەن شىعاراتىن, مۋزىكانى تٷسٸنەتٸن ادام رەتٸندە سٸزگە كواليتسييالىق ٷكٸمەتتە مەدەنيەت مينيسترٸ قىزمەتٸن بەرۋدٸ ورايلاستىرۋعا بولار-اق ەدٸ, تەك وندا پروفەسسيونال كومپوزيتور وتىر عوي دەگەنٸمٸزدە,.... ونىڭ شىن پەيٸلمەن بىلاي ايتقانى بار: «جوق ماعان ول مينيسترلٸكتەن گٶرٸ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ قولايلى, ٶزٸم تٷرمەدە وتىرىپ كٶردٸم عوي, ول سيستەما ماعان جاقىن تانىس»...
قولعا تيگەن تەۋەلسٸزدٸكتٸ, باسىمىزعا قونعان باقىت قۇسىنداي بوستاندىقتى ۇستاپ تۇراتىن پرەزيدەنت پەن ونىڭ جاڭا قالىپتاسىپ جاتقان جاقتاستارى مەن پارلامەنتتەگٸ زييالى قاۋىمنان باسقا ساياسي كٷش سول تۇستا قوعامدىق ارەناعا شىعا قويماعانى كٶپ ۇزاماي-اق مەلٸم بولىپ قالدى. زييالى قاۋىمدى ەدەيٸ باسا ايتىپ وتىرعان سەبەبٸمٸز – ەلدٸڭ العاشقى پارلامەنتٸنە دەپۋتتاردىڭ بٸر توبى قوعامدىق بٸرلەستٸكتەر ارقىلى كەلگەنٸنٸڭ كٶپ كٶمەگٸ تيدٸ. راسىن ايتقاندا, عىلىم اكادەميياسى ارقىلى, شىعارماشىلىق وداقتار مەن قوعامدىق ۇيىمدار ارقىلى دەپۋتاتتىققا ٶتكەن سول ون-ون بەس ادامنىڭ تاريحي ەڭبەگٸن بٸز ەش ۋاقىتتا ۇمىتپاۋعا تيٸسپٸز دەپ ويلايمىن. زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ از عانا توبى تالاي-تالاي تىعىرىققا تٸرەلەر تۇستاردان ەلدٸك, مەملەكەتتٸك مۇراتتاردان امان-ەسەن, ابىرويمەن الىپ شىققانىن ٶزٸمٸز تالاي كٶرگەنبٸز, سوعان تالاي رەت سٷيٸنگەنبٸز. وسى اسا قۋاتتى ينتەلەكتۋالدى توپ ەگەمەندٸك تۋرالى دەكلاراتسييانى قابىلداۋدا دا, مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸك تۋرالى كونستيتۋتسييالىق زاڭدى قابىلداۋدا دا پرەزيدەنتكە ەڭ سەنٸمدٸ سٷيەنٸش بولا بٸلدٸ.
مۇنىڭ بٸر مىسالىن عانا ايتايىن 28 مامىر كٷنٸ جوعارعى كەڭەستە ٶتە بٸر ىڭعايسىز ەڭگٸمە ايتىلدى. دەپۋتات ت.ۆ. جاۆورونكوۆا «ازاماتتىق كەلٸسٸم» دەپ اتالاتىن دەپۋتاتتار توبىنىڭ ٷندەۋٸن وقىپ بەردٸ. بۇل ٷندەۋ قازاقستانداعى ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس, تٸل ساياساتى مەسەلەسٸن اسا ۇرىنشاقتىقپەن, ۇستامسىزدىقپەن قوزعاعانىمەن جۇرتشىلىق اراسىندا ەرەكشە الاڭداۋشىلىق تۋعىزدى. دەپۋتات ٶز ٷندەۋٸن كەشكٸ مەجٸلٸستٸڭ اياعىنا قاراي وقىعاندىقتان, سول كٷنٸ ەڭگٸمە ٶرٸستەمەي, ونى تالقىلاۋ ەرتەڭگە قالدىرىلعان. كەلەسٸ كٷنگٸ تاڭەرتەڭگٸ مەجٸلٸسكە بۇقارالىق اقپارات ٶكٸلدەرٸ ەدەتتەگٸدەن كٶپ جينالدى. جۇرتتىڭ بەرٸ بٷگٸنگٸ پٸكٸر تالاسىنا ەلەڭدەپ-اق وتىر. الايدا پٸكٸر تالاس بولعان جوق. جوعارعى كەڭەستٸڭ ۇلت ساياساتى جٶنٸندەگٸ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى ەبٸش كەكٸلباەۆ ەگجەي-تەگجەيلٸ تٷسٸندٸرمە جاساپ بەرٸن قولمەن قويعانداي قىلىپ ايتىپ بەردٸ. ەبەكەڭ جارتى ساعاتتاي سٶيلەيتٸن سٶزٸن تولىق جازىپ الىپ كەلٸپتٸ, تەگٸ, ۇيىقتاماعان دا شىعار-اۋ. «حالىقتىڭ ٶزٸن-ٶزٸ بيلەۋ قۇقى ساقتالماي تۇرىپ, جەكە ادامنىڭ قۇقى دا ساقتالمايدى. ٶيتكەنٸ, ۇلتى ازات ەمەس ادامنىڭ ٶزٸ ازات بولۋى ەش اقىلعا سيمايتىن شارۋا. ەندەشە, «ازاماتتىق كەلٸسٸم» دەپۋتاتتىق توبىنىڭ ادام قۇقى مەن بوستاندىعىن اياققا باسۋشىلىق دەپ جٷرگەندەرٸ, سونىڭ ٸشٸندە حالىقارالىق قۇقىق قاعيدالارىنا قىرىق قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن جولدارمەن كٶپ ۇلتتىلىق سيپات العان مەملەكەتٸمٸزدەگٸ تٸلدەردٸڭ ەرەكەتتەستٸگٸن رەتتەيتٸن زاڭ قابىلداعانىمىز دا, تٷپتەپ كەلگەندە ەلگٸ ەر حالىقتىڭ قول سۇقپاس قۇقىن جٷزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. ول زاڭ حالىقارالىق قۇقىق قاعيدالارىنىڭ بٸرەۋٸن بٸرەۋٸنە قارسى قويمايدى. ونىڭ دۇرىستىعىن حەلسينكي كەلٸسٸمٸنٸڭ قورىتىندى قۇجاتى دا (1973) سونى جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا مادريد (1980) ۆەنا (1986), كوپەنگاگەن (1990) مەسليحاتتارىنىڭ قورىتىندى قۇجاتتارى دا, اتى شۋلى «جاڭا ەۆروپانىڭ پاريج حارتيياسى» (1990) دا ايعاقتايدى. قالامگەر دەپۋتاتتىڭ وسىلاي شەگەلەي ايتقان سٶزدەرٸنەن كەيٸن بۇل مەسەلە بويىنشا ارتىق داۋ-داماي تۋعان جوق. ەل تاريحىنداعى بٸرٸنشٸ پارلامەنتتٸڭ جۇمىسىندا مۇنداي مىسالداردى كٶپتەپ كەلتٸرۋگە بولادى. باسقا ەمەس 1992 جىل تۋرالى جازۋىمنىڭ تاعى بٸر سەبەبٸ — بۇل جىلدىڭ مەنٸڭ مەملەكەتتٸك قىزمەتكە ارالاسىپ, كٷردەلٸ كەزەڭدەگٸ كٷردەلٸ مەسەلەلەرگە قاتىسا باستاعان كەزەڭٸم رەتٸندە ٶزٸمە ٶتە قىمباتتىعىنان. دەل سول تۇستا پرەزيدەنت ٶز ماڭايىنا جاس كادرلاردى جيناۋدى قولعا العان. العاشقى تاڭداۋىنىڭ بٸرٸ ماعان تٷسٸپتٸ. سەۋٸر ايىندا, ويدا جوق جەردەن پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ مەدەنيەت جەنە ۇلتارالىق قاتىناستار بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ قىزمەتٸنە شاقىرىلدىم. مۇنىڭ الدىندا قالالىق جاستار گازەتٸن عانا باسقارعانىما, اپپارات جۇمىسىنان حابارىم جوقتىعىنا قاراماي كٶرسەتكەن سەنٸمگە ساي بولۋ ٷشٸن ايانىپ قالماۋعا تىرىستىم. بٶلٸمدەگٸ تەجٸريبەلٸ ازاماتتاردىڭ كٶمەگٸ كٶپ بولدى. تاپ بٸر مەنٸ جاڭا جۇمىسقا كٸرٸسكەن بەتٸندە بٸر شيراپ, شىڭدالىپ السىن دەگەندەي, دەل وسى تۇستا كازاچەستۆو مەسەلەسٸ اسقىنىپ شىعا كەلدٸ. ەلٸ ەسٸمدە, العاشقى ٸسساپارلارىمنىڭ بٸرٸ سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنا تٷسكەن, ول «گوركايا لينييانىڭ» جيىنىنا بايلانىستى بولىپ ەدٸ. اپپاراتتان بٸرگە شىققان ا.شتوپەل (قازاقشاعا سۋداي نەمٸس ازاماتى), س. قاسىموۆ سيياقتى تەجٸريبەلٸ قىزمەتكەرلەرمەن بٸرگە كازاكتار سەركەلەرٸنٸڭ كەۋدەسٸن باسىپ, تىم تايراڭداۋىنا جول بەرمەيتٸندەي ەتٸپ قايتتىق. بۇرىن كومسومول جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ جٷرەتٸن وچكاسوۆتىڭ (اتىن ۇمىتىپپىن) كازاكتىڭ ەسكەري كيٸمٸن كيٸپ الىپ, وبلىستىق ەكٸمشٸلٸكتٸڭ بٸز ەڭگٸمە ٶتكٸزٸپ جاتقان جەرگە كٸرٸپ كەلگەنٸندە كابينەتتەن قۋىپ شىققانىمىز, پوگونىن الدىرىپ, جاي كيٸم كيٸپ كەلگەنٸنشە قابىلداماي قويعانمىز ەستە. ٶكٸنٸشكە وراي, جەرگٸلٸكتٸ باسشىلاردىڭ اۋىزسىزدىعىنان ورال كازاچەستۆوسىنىڭ پاتشا اعزامعا قىزمەت ەتە باستاۋىنىڭ مەرەيتويى ٸس جٷزٸندە اتالا جازدادى. كازاچەستۆونىڭ اتامانىنىڭ ەسكەري شەرۋ جاسامايمىز, شٸركەۋگە كٸرٸپ شوقىنامىز دا ٷيدٸ-ٷيٸمٸزگە تارايمىز دەگەن سٶزٸنە سەنٸپ قالعان جەرگٸلٸكتٸ شەنەۋنٸكتەر ورالدىڭ وبلىستىق ەكٸمشٸلٸگٸ مەن شٸركەۋ تۇرعان ارالىقتى كازاكتار تابانىمەن بٸر تاپتاتىپ ٶتتٸ. وبلىستىق «ازات» قوزعالىسىنىڭ مٷشەلەرٸنٸڭ تٸكەلەي ارالاسۋى نەتيجەسٸندە عانا ەكسترەميستٸك ودان ارعى ارانداتۋشىلىق ٸس-ەرەكەتتەرٸ ورىندالماي قالدى. وسى بٸر وقيعانىڭ ٶزٸ ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس مەسەلەسٸنٸڭ قانشالىقتى شەتٸن ەكەندٸگٸن تانىتا تٷستٸ. دەگەنمەن, شىعىس قازاقستاندا ورىن العان قاندى وقيعانىڭ جانىدا بۇل دا اناۋ ايتقانداي كٷردەلٸ حال بولماي شىقتى.
....كٷن جەكسەنبٸ ەدٸ. ٷيگە تەلەفون سوعىلىپ ساعات ونعا پرەزيدەنت شاقىرادى دەگەندٸ ايتتى. ەندٸ بولماسا كٶشەگە شىققالى ەدٸم ول كەزدە قازٸرگٸدەي ۇيالى تەلەفون دەگەن جوق. ايتقان ۋاقىتقا ٷلگەرٸپ باردىم. پرەزيدەنت جاعدايدى قىسقاشا عانا تٷسٸندٸردٸ. «قازاننىڭ 14-نەن 15-ٸنە قاراعان تٷندە ٶسكەمەندە اۋىر قىلمىس جاسالعان. جاتاقحانادا ادام تانىماستاي ازاپتالىپ ٶلتٸرٸلگەن جاپ-جاس تٶرت قازاق جٸگٸتٸنٸڭ دەنەلەرٸ تابىلعان. سونى ەستٸگەن قازاق جاستارى ەرەۋٸلدەپ كٶشەگە شىعىپ كەتكەن. قالادا تٶتەنشە جاعداي قالىپتاسقان. تەز مەن-جايدى انىقتاپ, باعاسىن بەرۋ كەرەك. ساعات ون بٸرگە سامولەت دايىندالدى. ۇشاسىڭدار». سٶز قىسقا.
سونىمەن ۇشىپ شىقتىق. كٶڭٸل الاي-دٷلەي. نەشە تٷرلٸ بەلە ويعا كەلەدٸ. بۇل نە? قىلمىستى وقيعا ما, ەلدە مۇنىڭ استارىندا ساياسي سيپات بار ما? ەلدە بۇل ٷلكەن قاقتىعىستىڭ باسى ما? سوناۋ سەكسەن التىنشى جىلعى جەلتوقساننان كەيٸن قازاق جەرٸندە ۇلتارالىق جانجال شىعىپ, قان تٶگٸلٸپ كٶرمەپ ەدٸ, بۇل سۇمدىق ەندٸ بٸزگە دە جەتكەنٸ مە?! ستسەناريستەرٸ كٸم بۇل سويقاننىڭ?... وبلىستىق كەڭەس تٶتەنشە سەسسييا شاقىرىپ, چەچەندەردٸ (ايتقانداي تٶرت قازاق جٸگٸتتەرٸن ٶلتٸرگەن چەچەندەر ەكەنٸ انىقتالىپ ٷلگەرگەن) وبلىس تەرريتوريياسىنان كٶشٸرٸپ جٸبەرۋ جٶنٸندە شەشٸم شىعارىپ تا قويىپتى. بۇل قالاي? باياعى ستالين زامانىنداعىداي ۇلتتى تۇتاس كٸنالاۋ دەگەن قايدان شىققان? چەچەندەر جينالىپ الىپ, كٸسٸ ٶلتٸرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداماعان بولار. ەرينە, بۇل ٶتە داۋلى, ٶتە شەتٸن شەشٸم. ونىڭ اياعى نەگە ۇرىندىراتىنى تاعى بەلگٸسٸز.
ٶسكەمەنگە كەلٸسٸمەن توبىمىز ەكٸگە بٶلٸندٸ. بٸزدٸڭ توپ جاعدايعا ساياسي باعا بەرۋ مەسەلەسٸنە ويىستى. ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى بولات ىسقاقوۆ (قازٸر – مينيستر) باستاعان ەكٸنشٸ توپ قىلمىسكەرلەردٸ ٸزدەپ تابۋعا كٸرٸستٸ. وبلىستىق ەكٸمشٸلٸكتەگٸ تالقىلاۋ تٷنٸ بويى جٷردٸ. سوندا, ەلٸ قىلاۋ ەسٸمدە, پرەزيدەنت تٶرت رەت تەلەفون سوقتى – كەشكٸ سەگٸزدە, تٷنگٸ ون ەكٸدە, تاڭعى ٷشتە جەنە تاڭعى سەگٸزدە. سوڭعى تەلەفون سوعىلعاندا عانا پرەزيدەنتكە الدىن الا جاسالعان قورىتىندىمىزدى ايتا الدىق. بارلىق جاعدايدى ەكشەي كەلٸپ, بۇل وقيعانىڭ ساياسي سيپاتى جوق, تازا قىلمىستىق ەرەكەت دەگەن باعا بەرٸلدٸ. پرەزيدەنتتٸڭ تٷندٸ ۇيقىسىز ٶتكٸزەتٸندەي جٶنٸ بار ەدٸ. قاي ەلدە دە, قاي كەزدە دە ٷلكەن شاتاق وسىنداي كٸشكەنتاي داۋدان باستالاتىن ەدەتٸ. انا بٸر جىلى وشتا قىرعىز بەن ٶزبەكتٸڭ اراسىنداعى قاندى قىرعىن دا بازارداعى شيە شاتاعىنان شىققان. ەرينە, شيە دەگەن پٸسۋٸ جەتٸپ تۇرعان شيەلەنٸستٸڭ شيقان شىعار ٸلٸگٸ عانا عوي, سونىڭ ٶزٸندە دە شىعاسىعا بٸر سەبەپ كەرەك ەكەندٸگٸ دە بەلگٸلٸ. بازار دەمەكشٸ, بۇل شاتاقتىڭ دا بازارعا قاتىسى بار بولىپ شىقتى. قالاداعى بازار ەكٸگە بٶلٸنەدٸ ەكەن, جارتىسىن «ۇستاپ تۇرعان» قازاق جٸگٸتتەرٸ, جارتىسىن «ۇستاپ تۇرعاندار» چەشەندەر. بازارعا باقىلاۋ ورناتىپ العان جٸگٸتتەرمەن سٶيلەسٸپ كٶرسەك, ولار چەشەندەردٸڭ بەرٸن كٶشٸرۋ شارت ەمەس, بٸراق مىنالاردى مٸندەتتٸ تٷردە كٶشٸرۋ كەرەك دەپ 15 ادامنىڭ تٸزٸمٸن بەرگەنٸ...
وقيعا بىلاي بولعان ەكەن. ٷش چەشەن جٸگٸتٸ بٸر ايدان بەرٸ ٶسكەمەنگە كەلٸپ, الىپ ساتارلىقپەن اينالىسىپ جٷرەدٸ. ارماتۋرا زاۋىتى جاتاقحاناسىنىڭ توعىزىنشى قاباتىنداعى قوناق ٷيدە جاتقان ولارعا سول كٷنٸ كەشكٸلٸك ەكٸ چەشەن جٸگٸتٸ كەلٸپ قوسىلادى. بٸرٸگٸپ اراق ٸشەدٸ. اقىرى كٶرشٸ بٶلمەدەگٸ قازاق جٸگٸتتەرٸمەن سٶزگە كەلٸسٸپ, مۇنىڭ سوڭى ەلگٸندەي ادام ايتقىسىز تراگەدييامەن اياقتالادى. سول وقيعانىڭ ەرتەڭٸندە-اق قالا تۇرعىندارى (نەگٸزٸنەن قازاقتار) لەنين اتىنداعى الاڭعا جينالىپ, قانعا – قان دەگەن تالاپ قويادى. مىڭداعان قازاق جاستارى قالا ماڭىنداعى وۆەچيي كليۋچ (ەۋ باستاعى اتى قويبۇلاق بولسا كەرەك) دەگەن جەرگە جينالىپ, سوندا تۇراتىن چەشەندەردٸ بٸر تەۋلٸكتٸڭ ٸشٸندە تٷگەلدەي كٶشٸرٸپ ەكەتۋ كەرەكتٸگٸن, تالاپ ورىندالماسا ەشتەڭەدەن تايىنبايتىندارىن ايتادى. مۇنان كەيٸن وبلىستىق كەڭەستٸڭ جاڭاعىداي شەشٸمٸ قابىلدانعان. جالپى, وبلىستا 300 شامالى چەشەن وتباسى تۇرادى ەكەن. ەندٸ سەسسييا شەشٸمٸ بويىنشا ولاردىڭ بەرٸ دە وبلىس تەرريتوريياسىنان كەتۋٸ تيٸس. قايدا? نە ٷشٸن? قانداي ماقساتپەن? بۇل سۇراقتارعا دەپۋتاتتار كٶپ مەن بەرمەي, اشۋ- ىزانىڭ جەتەگٸندە كەتكەنٸ كٶرٸنٸپ-اق تۇر.
وۆەچيي كليۋچكە بارىپ چەشەن اقساقالدارىمەن ەبدەن سٶيلەستٸك. ولار قىلمىسكەرلەردٸ تابۋعا قولدان كەلگەن كٶمەگٸن كٶرسەتەتٸنٸن, ولاردى تولىق ايىپتايتىنىن, بٸراق سوناۋ سوعىس كەزٸندە كەلٸپ, باۋىر باسىپ قالعان قازاق جەرٸنەن كٶشٸرٸپ جٸبەرۋ دەگەن ەدٸلەتسٸزدٸك بولاتىنىن ايتىسىپ جاتىر. ايتقانداي, وبلىستىق كەڭەستٸڭ شەشٸمٸ شىعىسىمەن بٸرنەشە چەشەن وتباسىن ٶسكەمەننەن الىپ كەتٸپ تە ٷلگەرٸپتٸ... وبلىس ەكٸمٸ امانگەلدٸ بەكتەمٸسوۆ, وبالى نەشٸك, قانى بار باتىل ازامات ەكەن. سول وقيعانى پايدالانىپ بٷكٸل وبلىستان قولداعى مىلتىق اتاۋلىنى جيناتىپ الدىرىپتى... پوسەلكە جان جاقتان قورشاۋلى. قازاق جاستارى مەن پوسەلكە تۇرعىندارىنىڭ اراسىن ەسكەر بٶلٸپ تۇر. تاعى بٸر تاڭ قالارلىعى چەشەندەردٸڭ كەيبٸرٸنٸڭ قولىندا كەدٸمگٸ اۆتومات بار. بٸز – ەكٸ ورتادامىز... اقىرى چەشەندەرگە اۆتوماتتاردى تولىق تاپسىرىڭدار, ەيتپەسە پوسەلكەگە ەسكەر كٸرگٸزٸلەدٸ دەگەن تالاپ قويىلدى. اۆتوماتتى ايتامىز-اۋ بٸر چەشەن شالى كٶز الدىمدا گراناتومەت ەكەلٸپ تاپسىردى. بولات ىسقاقوۆتىڭ توبى كەسٸبي شەبەرلٸگٸن تەز-اق تانىتتى. رەسەيلٸك ەرٸپتەستەرٸنٸڭ كٶمەگٸمەن ولار تەز ارادا التايعا كەتٸپ قالعان تٶرت چەشەن جٸگٸتٸن ۇستادى. ولاردىڭ كٸنەلارى مويىنىنا قويىلدى. وبلىستىق كەڭەستٸڭ شەشٸمٸ زاڭسىز ەكەندٸگٸنە ەندٸ ەشقانداي كٷمەن قالعان جوق. ارادا بٸر كٷن سالىپ, قايتادان سەسسييا شاقىرىلدى, قايتادان داۋ باستالدى. بولعان جاعدايدى ەگجەي-تەگجەيلٸ تالداي كەلٸپ, دەپۋتاتتاردىڭ كٶبٸ رايلارىنان قايتتى. چەشەندەردٸ جەر اۋدارۋ تۋرالى شەشٸمنٸڭ كٷشٸ جويىلدى. وسىنىڭ ارتىنشا ٶسكەمەنگە چەشەن رەسپۋبليكاسى پارلامەنتٸنٸڭ شەتەل ٸستەرٸ جٶنٸندەگٸ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى يۋ. سوسلامبەكوۆ ۇشىپ كەلٸپ, چەشەن پارلامەنتشٸلەرٸ وبلىس باسشىلىعىنا, جالپى ٶسكەمەن جۇرتشىلىعىنا ۇلتارالىق نەگٸزدە جانجالعا جول بەرمەۋ ٷشٸن جاسالعان قام-قارەكەتٸ ٷشٸن رازىلىقتارىن بٸلدٸردٸ. وسى ماقالانى جازاردا شىعىس قازاقستاننىڭ وبلىستىق گازەتتەرٸنٸڭ سول كٷندەردەگٸ نٶمٸرلەرٸنەن ماقالالاردى تاعى قاراپ شىقتىم. وبلىستاعى ۇلتتىق مەدەني ورتالىقتارىنىڭ باسشىلارى قول قويعان ٷندەۋ, چەشەن دياسپوراسىنىڭ وبلىس تۇرعىندارىنا كٶڭٸل ايتىپ, كەشٸرٸم سۇراعان حاتى, گازەتتەردە سابىرلىققا شاقىرعان ساليقالى سٶزدەر, بەرٸ دە جاعدايدى ودان ەرٸ ۋشىقتىرماۋعا سەبٸن تيگٸزگەن ەكەن. شىعىس قازاقستانداعى بۇل وقيعا بەرٸمٸزگە ەستەن كەتپەستەي تاعىلىم بولدى. رەسپۋبليكا حالقىنىڭ اۋىزبٸرلٸگٸ, ىنتىماعى, جەكەلەنگەن ەكسترەميستەردٸڭ ىعىندا كەتپەيتٸندەي ساياسي ساليقالىلىق تانتۋى قانداي ماڭىزدى ەكەندٸگٸن تاعى بٸر كٶردٸك. قويبۇلاقتاعى قاندى قىرعىن ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ بويىنا ەجەلدەن بٸتكەن سالقىن سابىردىڭ, ۇلتىمىزعا تابيعي تٷردە دارىعان ۇستامدىلىقتىڭ ارقاسىندا وسىلايشا زاڭدى جولمەن تٷيٸن تاپقانىن تٷيسٸنە وتىرىپ, بٸز ەندٸگٸ جەردە مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸ, ونىڭ سٷيەگٸ تاپ قازاق حالقى ەكەنٸن بۇرىنعىدان دا تەرەڭٸرەك ۇعا تٷستٸك. تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن سول قازاققا ٶزگەدەن گٶرٸ تٶزٸمدٸلٸك كٶبٸرەك كەرەك ەكەنٸن تٷسٸندٸك. مۇنىڭ ٶزٸ ەتنوستىڭ مەملەكەت ٷشٸن, ەلدە مەكەن ەتكەن حالىقتاردىڭ ىنتىماق بٸرلٸگٸ ٷشٸن اسا جاۋاپتىلىعىن ايشىقتى اشىپ بەردٸ. بۇل ىڭعايدا پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ باس بولىپ تىندىرىلعان ٷلكەن شارۋا – دٷنيە جٷزٸ قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى. ونىڭ يدەياسىن سودان بٸر جىل شاماسى بۇرىن پرەزيدەنت تٷركيياعا بارعان ساپارىندا ايتقانى ەسٸمٸزدە. ىستامبۇل ەۋەجايىندا پرەزيدەنتٸ اقسارباس شالىپ قارسى العان قازاقتاردىڭ قۇرمەتٸ ويعا قالدىردى ما, ەيتەۋٸر قايتار جولدا ۇشاق ٸشٸندە (مەن وندا جۋرناليستتەردٸڭ دەلەگاتسيياسىمەن بارعان ەدٸم) «ەلەمدەگٸ قازاقتاردىڭ بەرٸنٸڭ باسىن بٸر قوسۋ كەرەك, ٷلكەن بٸر ەڭگٸمە ايتۋ كەرەك» دەگەن بولاتىن.
قۇرىلتايعا دايىندىق جان-جاقتى جٷرگٸزٸلدٸ. قازٸرگٸدەي ەلشٸلٸكتٸڭ دە كٶپ قۇرىلا قويماعان كەزٸ, شەتەلدەگٸ قازاقتارمەن بايلانىس جاساۋ, ولاردىڭ مەلٸمەتتەرٸن الۋ, شاقىرۋ جٸبەرۋ, جاۋاپتارىن قولعا تيگٸزۋ, ۆيزا, قوناقٷي, اس-سۋ, كٶلٸك مەسەلەلەرٸن شەشۋ وڭايعا تٷسكەن جوق. دەگەنمەن بٸز جۇمىس ٸستەيتٸن مەدەنيەت جەنە ۇلتارالىق قاتىناس بٶلٸمٸ جٷكتەگەن مٸندەتتٸ ابىرويمەن اتقارا بٸلدٸ دەپ ويلايمىن. نەبەرٸ التى ادامدىق سول بٶلٸمنٸڭ جٸگٸتتەرٸ ۋاقىتپەن ساناسپاي, كٷن سايىن تٷنگە دەيٸن سەنبٸ-جەكسەنبٸ دەمەي جۇمىس ٸستەگەن شاقتاردى قازٸردە قيماستىقپەن ەسكە الامىن.
قۇرىلتايدىڭ باعدارلاماسى جان-جاقتى ويلاستىرىلىپ جاسالدى. قوناقتاردى ەۋەجايدان قارسى الۋ سەتتەرٸنٸڭ ەرقايسىسىنا ارنايى دايىندالىپ, ەركٸندٸك العان قازاق جەرٸنە تۇڭعىش رەت تابانى تيگەن سول بٸر سەت قانداستارىمىزدىڭ ەسٸندە ٶمٸر باقي قالاتىنداي بولۋىن قاتتى قامداستىردىق. ونىمىز ويداعىداي شىقتى – قانداستارىمىز تراپتان تٷسە سالىپ جەرگە ماڭدايلارىن تيگٸزٸپ, كٶز جاسىنا يە بولا الماي, قۋانىشتان اۋىزعا سٶز تٷسپەي جاتقان سول مينۋتتار ەلٸ كٷنگە كٶز الدىمىزدا. قوناقتاردىڭ ەل كٸندٸگٸ – ۇلىتاۋعا, قاسيەتتٸ قالا – تٷركٸستانعا بارىپ تەۋ ەتكەنٸ, قازاقتىڭ يگٸ جاقسىلارىمەن ەمٸن-ەركٸن ارالاسىپ, عيبراتتى سٶزدەرٸن تىڭداۋىنا جاعداي جاسالعانى, مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ ەڭ بٸر تاماشا ٷلگٸسٸمەن تانىسۋىنا مٷمكٸندٸك العانى, سٶيتٸپ, ەركٸن ەلدٸڭ كٶك بايراعى استىندا باقىتتى كٷندەردٸ باستان كەشكەنٸ بارشاعا بەلگٸلٸ. قۇرىلتايداعى ٸس- شارالاردىڭ ۇشار شىڭى ەرينە, رەسپۋبليكا سارايىنداعى سالتاناتتى مەجٸلٸس بولدى. «ورنىندا بار وڭالار» دەيتٸن ەدٸ حالقىمىز. شٷكٸر, ەل ورنىندا, جەر ورنىندا. جەرگە جەتەر ەشتەڭە جوق, جەردەن ٶتەر بايلىق جوق. جەر بولسا – ەل بولادى, ەل بولسا – ەر بولادى. وسىنداي جەرٸمٸز باردا, ەلٸمٸز باردا, ٶزدەرٸڭٸزدەي ەرٸمٸز باردا بٸز ەشكٸمنەن كەم بولمايمىز!» دەدٸ پرەزيدەنت قۇرىلتاي مٸنبەرٸنەن. دەل سول كٷندەردە الاتاۋ اياسىندا بٸرلٸككە, قاسيەتتٸ بٸرلٸككە جاسالعان بەتۋا ەڭ الدىمەن ٶز ەلٸمٸزدەگٸ قانداستارىمىزدى تاعى دا بٸر ويلانتقانى كٷمەنسٸز. بٷكٸل ەلەمدەگٸ قازاق اتاۋلى جينالىپ, كٶك تۋدىڭ استىندا باس قوسقان, بٸر تٸلەكتٸڭ ٷستٸندە بەتۋالاسقان, سول ۇلى جيىن اۋىل-ٷيدٸڭ بوي ٷيرەنٸپ كەتكەن كٷڭكٸل-سٷڭكٸلٸنەن بيٸك تۇرۋعا شاقىردى. قۇرىلتايعا قاتىسقانداردىڭ بٸر توبى پرەزيدەنت ن.ە. نازارباەۆقا رازىلىعىن ٶزدەرٸ قول قويعان حاتتا: «الماتىدا سالتاناتتى تٷردە تۇڭعىش رەت دٷنيەجٷزٸلٸك قازاق قۇرىلتايىن ٶتكٸزٸپ, تارىداي شاشىلىپ جٷرگەن قازاقتاردىڭ باسىن قوسىپ, دٷر سٸلكٸندٸردٸڭٸز. سوناۋ زاماندا ابىلاي حان بابامىز ٷش جٷزدٸڭ باسىن قوسقان بولسا, مٸنە حح عاسىردا وسى تاريحي جاعدايدى حالقىڭىزعا ٶزٸڭٸز تۋدىردىڭىز. بۇل تاريحي سەتتٸ وقيعانىڭ قازاق تاريحىنا التىن ەرٸپتەرٸمەن جازىلۋى داۋسىز» , دەپ جەتكٸزٸپتٸ. سىرتتان كەلٸپ كەتكەن اعايىندار ٶز ەلٸندە ازشىلىق بولىپ وتىرعان ۇلتىمىزدىڭ ەڭسەسٸن بٸر كٶتەرٸپ تاستادى.
قازاقتار قۇرىلتايىنان كەيٸن رەسپۋبليكانى مەكەن ەتكەن بارشا ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ باسىن بٸر قوسىپ, بەرەكە-بٸرلٸككە باستايتىن ورتاق ەڭگٸمە ايتۋ قاجەتتٸگٸ ٶزٸنەن ٶزٸ تۋىندادى. ەندٸ قازاقستان حالىقتارىنىڭ تۇڭعىش فورۋمىنا ەزٸرلٸكتٸ باستاپ كەتتٸك. ونىڭ الدىندا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وبلىستارىنىڭ بٸر-بٸرٸندە ٶزارا كٷندەرٸ ٶتكٸزگەنٸ ٶتە ورىندى شىقتى. مۇنىڭ جاڭا رىنوك ٸزدەستٸرۋ تۇرعىسىنان دا پايداسى كٶپ بولدى. فورۋمدا ۇلتارالىق كەلٸسٸمدٸ, ازاماتتىق تىنىشتىقتى, رۋحاني بٸرلٸگٸمٸزدٸ ساقتاپ نىعايتۋ جولدارى تۋرالى جەمٸستٸ ەڭگٸمە ٶربٸدٸ. بۇل جيىن مەملەكەتتٸڭ ۇلتتىق ساياساتىن بۇدان بىلاي دا قازاقستاندا تامىرى تەرەڭگە تارتىلعان دوستىق پەن تۋىسقاندىق دەستٷرلەرگە نەگٸزدەلە بەرەتٸنٸنە سەنٸمٸمٸزدٸ نىعايتا تٷستٸ. وسى جاقىندا عانا الماتىدا قازاقستان حالىقتارى دوستىعىنىڭ فەستيۆالٸ ٶتكٸزٸلگەن كەزدە, سان تٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸر ٷيدٸڭ بالاسىنداي, بٸر قولدىڭ سالاسىنداي تاتۋلىعىن, ىنتىماعىن كٶرگەن شاقتا مەنٸڭ كٶز الدىما سول تۇڭعىش فورۋم قايتا-قايتا كەلە بەردٸ. نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى 1 مامىر ەڭبەكشٸلەردٸڭ حالىقارالىق ىنتىماق كٷنٸن قازاقستان حالىقتارىنىڭ بٸرلٸگٸ كٷنٸ دەپ اتاۋ تۋرالى جارلىق شىعارعانى دا ورىندى بولعانىن ۋاقىتتىڭ ٶزٸ دەلەلدەپ وتىر. بٷكٸل ەلەمدەگٸ ەڭبەكشٸلەرٸمەن ىنتىماقتاسۋ دەگەن ورىندالمايتىن-اق ماقسات, ال كٷندە ارالاسىپ-قۇرالاسىپ جٷرگەن ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ باۋىرلاستىعىنىڭ جٶنٸ بٶلەك. پرەزيدەنت فورۋمدا جاڭا قوعامدىق ينستيتۋت – قازاقستان حالىقتارىنىڭ اسسامبلەياسىن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ يدەيانى العاش رەت ورتاعا تاستادى. «بۇل قازاقستانداعى ۇلتارالىق كەلٸسٸمدٸ بٷكٸلحالىقتىق نىعايتۋ مٸندەتٸن شەشەتٸن ساياسي ەمەس, ٷكٸمەتتٸك ەمەس, ۇيىم بولار دەگەن ەدٸ», سوندا ەلباسى. راسى كەرەك, بۇل يدەيا سالعان بەتتەن جٷزەگە اسا قويعان جوق. ەسٸرەسە, ۋنيتارلىق تابيعاتىنا ونشا كەلمەيتٸندەي بولىپ كٶرٸنگەنٸ دە بار ەدٸ ەۋەلدە. ۋاقىت ٶتە كەلە كٶپ تٸلدٸ, كٶپ دٸندٸ, قازاقستانداي ەلدە تاپ وسىنداي ۇيىم قاجەتتٸگٸ ٶزٸنەن ٶزٸ ايقىن بولا تٷستٸ. قازٸر اسسامبلەيا باياعىدان بار سيياقتى ەسەر قالدىرادى. ونىڭ مٸنبەرٸنەن قازاقستاننىڭ بٸرلٸگٸنە, ۇلتتار مەن ۇلىستارىنىڭ تاتۋلىق-تىنىشتىعىنا قىزمەت ەتەتٸن تالاي-تالاي عيبراتتى سٶزدەر ايتىلىپ كەلەدٸ.
مٸنبەر دەمەكشٸ, كٶپ ۇزاماي قازاقستان پرەزيدەنتٸ ەلەمنٸڭ ەڭ بيٸك مٸنبەرٸنە كٶتەرٸلدٸ – بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 47 -شٸ سەسسيياسىندا سٶز سٶيلەدٸ. مۇنىڭ الدىندا عانا قازاقستان وسى ەلەمدٸك قاۋىمداستىققا مٷشە بولىپ قابىلدانعان ەدٸ. جالپى, 1992 جىل تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىن قالىپتاستىرۋدا دا ايىرىقشا ورىن الادى. ەسٸرەسە, يادرولىق قارۋ تٶڭٸرەگٸندەگٸ ەڭگٸمەنٸ ەلباسىمىزدىڭ مەملەكەت مٷددەسٸنە قانشالىقتى ورايلى پايدالانعانى رازىلىقپەن ايتپاۋ ەدٸلدٸك ەمەس. مامىر ايىندا ن.ە. نازارباەۆ اقش استاناسىندا دجورج بۋشپەن (قازٸرگٸ پرەزيدەنتتٸڭ ەكەسٸ) كەزدەسٸپ, ەڭگٸمەنٸڭ بارىسىندا قازاقستان جەرٸندەگٸ يادرولىق قارۋدىڭ تاعدىرىن دا ەڭگٸمە ەتتٸ. سول جولى ەلباسىمەن ساپارعا ەرە شىققان دەلەگاتسييا مٷشەلەرٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ تاباندىلىعىنا تەنتٸ بولعاندارىن ايتىسىپ كەلگەندەرٸ ەسٸمٸزدە. كەلٸسسٶزدەر تىعىرىققا تٸرەلەتٸندەي جاعدايلار بولىپتى سوندا. «اقىر اياعىندا قىسىم كٶرسەتۋگە كٶشتٸ, - دەپ ەسكە الادى سول كٷندەردٸ پرەزيدەنت «عاسىرلار توعىسىندا» اتتى كٸتابىندا. – ەگەر يادرولىق قارۋلار تۋرالى قۇجاتقا بٷگٸن قول قويماساق, ەرتەڭ قالعان مەملەكەتارالىق قۇجاتتاردىڭ بەرٸنە دە قول قويىلمايتىنى مەلٸمدەلدٸ. ال ول قۇجاتتار ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس مەسەلەلەرٸن قوزعاعانمەن, قازاقستاننىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە كەپٸلدٸك بەرۋ جٶنٸندە بٸر اۋىز سٶز ايتپايتىن. مەن دە دەگەنٸمە جەتپەي تىنباۋ ٷشٸن تەۋەكەلگە مٸندٸم. ونداي جاعدايدا ەلگە ورالۋعا ەزٸرلەنە باستايتىنىمىزدى ايتتىم. اقىرى امەريكاندىقتار رايلارىنان قايتتى. اقش-تىڭ بٸز سۇراعان كەپٸلدٸكتەردٸ بەرەتٸندٸگٸ تۋرالى قۇجاتقا قول قويىلدى».
يادرولىق قارۋ دەمەكشٸ, وسى مەسەلەدە 1992 جىلى ەلباسى اتىنا ەدەۋٸر, سىندار ايتىلىپ جٷرگەنٸ دە ەستە. تالايلار پرەزيدەنتتٸ ەل تەرريتوريياسىنداعى قۋاتتى قارۋدان ٶز ەركٸمەن ايىرىلعالى جاتىر, وسى قارۋ قولدا تۇرسا ەشكٸمنەن ىقپاس ەدٸك, جۇرتتىڭ بەرٸ بٸزبەن ساناسار ەدٸ دەگەن تۇرعىدا ايىپتاعان بولاتىن. مٸنە, سودان بەرگٸ توعىز جىلداي ۋاقىت تاعى دا ەلباسىنىڭ ساياساتى الىستان ويلاعاندىق ەكەنٸن تانىتىپ بەرٸپ وتىر. ونى كەزٸندە نازارباەۆقا وپپونەنت بولعان ساياساتكەرلەر دە ايتىپ جٷر. 1992 جىلدىڭ 10 ناۋرىزىندا «ەگەمەندٸ قازاقستاندا» «قارالاي بەرەتٸنٸ قالاي?» دەگەن اتپەن ٶتكٸر سىن ماقالا جارييالاعان پروفەسسور الدان ەيٸمبەتوۆ بيىل وسى گازەتتە: «ال ەندٸ سول سەندەرگە ەسكە تٷسٸرٸپ وتىرعان ٶتكٸر ماقالاعا بٷگٸنگٸ پٸكٸرٸمدٸ ايتسام, ٶكٸنبەيمٸن, بٸراق ول قىزبالىقتان, ىزاقورلىقتان شىققان سٶز ەكەنٸن مويىنداۋعا تيٸسپٸن. ەگەر پرەزيدەنت مەن بولعاندا مەن دە نازارباەۆ جٷرگٸزگەن ساياساتتان الىسقا كەتپەس ەدٸم دەپ ويلايمىن بٷگٸندە. ەڭ قىزىعى , ۇلت مەسەلەسٸ دەگەندە نازارباەۆقا سەنٸمسٸزدٸكپەن قاراپ كەلگەن مەنٸڭ پٸكٸرٸم دە قازٸر باسقاشا» دەپ اعىنان جارىلادى.
بۇل جىلدا مەملەكەتٸمٸز اسا اۋىر بەلەستەردەن ٶتتٸ. ٶندٸرٸستٸڭ ٷزدٸكسٸز قىسقارۋى, ۇلتتىق تابىستىڭ, قوعامدىق ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸنٸڭ ەدەۋٸر تٶمەندەگەنٸ, اقشا اينالىمىندا قيىن جاعداي قالىپتاسقاندىعى, شارۋاشىلىق سۋبەكتٸلەردٸڭ ٶزارا قارىزىنىڭ ٶسە تٷسكەندٸگٸ, تٶلەم قابٸلەتسٸزدٸگٸ جاپپاي سيپات الىپ, ٸس جٷزٸندە كٶپتەگەن كەسٸپورىنداردىڭ جۇمىسىن توقتاتقاندىعى, مەملەكەت باسقارۋ ورگاندارىنىڭ بارلىق بۋىندارىنىڭ قىزمەتٸندە ەلەۋلٸ كەلەڭسٸز پروتسەستەردٸڭ ورىن العانى ەلدٸڭ ادىمىن اشتىرمادى, جٷرٸسٸن ماندىتپادى. ينفلياتسييا جىل بويى بٸر بوي بەرمەي-اق قويدى. قالاعاڭنىڭ – قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ: «بازاردا بٸر كەمپٸر بٸر كيلو الماعا ەكٸ كيلو اقشا سۇراپ وتىر» دەيتٸنٸ سول تۇستا عوي دەيمٸن. ەسٸرەسە, مال باسىنىڭ ازايعانى قازاققا اۋىر تيدٸ. سول جىلى قوعامدىق ٸرٸ قارانىڭ سانى 27 پايىزعا, قوي مەن ەشكٸ 8 پايىزعا, قۇس 22 پايىزعا ازايعان ەكەن. ونىڭ بٸر سەبەبٸ قولعا تيگەن مالدى بەي-بەرەكەت شاشۋ. بٸر قويدى بٸر بٶتەلەكگە ايىرباستاي سالاتىن سۇمدىق شىقتى. قالادان اۋىلعا الىپساتارلار اعىلا باستادى. سول تۇستا اقىن اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا پرەزيدەنتپەن كەزدەسۋ كەزٸندە بالالاردىڭ اۋزىنان جىرىپ الىپ, مالىن اراققا ايىرباستايتىندارعا مال بەرمەۋ كەرەك دەپ اشىنا ايتقانى ەسٸمدە. باعانى بەتٸمەن جٸبەرگەننەن كەيٸن حالىق ەتتٸ بۇرىنعىنىڭ جارتىسىنداي عانا, سٷتتٸ بۇرىنعىنىڭ ٷشتەن بٸر بٶلٸگٸندەي عانا تۇتىناتىن بولعان ەكەن. يە ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ اۋىلى ەلٸ الىستا ەدٸ. 1992 جىلى وسى سالادا تىنعان نەگٸزگٸ جۇمىس رەسەيمەن ەنشٸ بٶلٸسۋ, مەنشٸك يەلەرٸن اجىراتۋعا تالپىنىس جاساۋ بولدى. وسىنىڭ ٶزٸ از شارۋا ەمەس ەدٸ. قازاقستاندا شىنايى ەكونوميكالىق رەفورمالار 1995 جىلى پرەزيدەنت قول قويىپ, 140-تان استام زاڭدىلىق كٷشٸ بار قۇجاتتار قابىلدانعان كەزدەن باستالدى. وعان دەيٸن ەلٸ ٷش جىل بار ەدٸ.
ٶكٸنٸشكە وراي تٸرشٸلٸك تاۋقىمەتٸ تەك ماتەريالدىق تۇرعىدان عانا تانىلىپ قالمادى. بولاشاقتىڭ بۇلدىر بولىپ كٶرٸنگەنٸ, ەرتەڭگٸ كٷنگە دەگەن سەنٸمنٸڭ كەمي تٷسكەنٸ ادامداردىڭ جانىنا وڭاي تيگەن جوق. جٷرەككە دە, جٷيكەگە دە سالماق سالعان دەل سول جىلى حالقىمىز بەردٸبەك سوقپاقباەۆ, اسقار سٷلەيمەنوۆ, جەنٸبەك كەرمەنوۆ سىندى ازاماتتاردان ايىرىلدى...
1992 - جاڭا جاعدايدا ۇلتتىق بٸرلٸگٸمٸزدٸ بەكٸتە تٷسۋدٸڭ دە باستاۋى بولعان جىل. سول جىلى كەڭەس وداعىنىڭ جەر-جەرٸندە ەرتٷرلٸ سەبەپتەرمەن ۇلتارالىق قاقتىعىستاردى عانا ەمەس, ۇلتتىڭ ٶز ٸشٸندەگٸ الاۋىزدىقتى قولدان قوزدىرۋدىڭ سەتٸ تٷستٸ. مۇنىڭ ەڭ سوراقى كٶرٸنٸسٸ تەجٸكستانداعى ازامات سوعىسى ەدٸ. كۋليابتىقتار, لەنينابادتىقتار, تاۋلىباداحشاندىقتار بولىپ ٷشكە بٶلٸنٸپ بيلٸككە تالاسۋدىڭ سوڭى قاندى قىرعىنعا سوقتىردى. ٶزدەرٸ يە بولا الماعان تۇراقتىلىقتى ورناتۋ جەلەۋٸمەن باسقا ەلدٸڭ ەسكەرٸ ەلدەرٸنە ەندٸ. ەلدٸڭ ەر ايماعىنىڭ ادامدارىن بٸر-بٸرٸنە ايداپ سالاتىن جىمىسقى ساياساتتى بٸزدٸڭ قازاقستاندا دا جاسالماي قالعان جوق. «قازاق تٸلٸ» قوعامىنىڭ جيىنىندا پرەزيدەنت بۇل جايىندا: «قازاقتىڭ قىر سوڭىنان قالماي كەلە جاتقان تاعى بٸر دەرت تۋرالى ايتپاي تۇرا الامايمىن. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتٸ رەتٸندە مەنٸ ۇلتتىق بٸرلٸكتٸڭ جايى كەدٸمگٸدەي الاڭداتىپ وتىر. جٷزگە, رۋعا بٶلٸنۋشٸلٸك رەتٸندە ەڭگٸمە كٶبەيٸپ بارادى. بۇنىڭ ٶزٸ قوعامدى ارتقا تارتاتىن, ۇلت تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلتٸرەتٸن نەرسە. كەز كەلگەن ۇلت ەۋ باستا تايپالاردان قۇرالادى. زامان ٶتە كەلە, ۇلتتىق سانا ٶسە كەلە , ول تاريحتىڭ ەنشٸسٸنە اينالادى. ٶركەنيەتتٸ دٷنيەدە ارعى تەگٸم بەلەن تايپادان دەپ ايتۋدىڭ ٶزٸ ۇيات سانالادى. ول بىلاي تۇرسىن, رۋى بويىنشا جاقىنداسۋ, بٸرٸگۋ, تٸپتٸ «بٸر اتانىڭ بالالارى» باس قوسقان جيىندار ٶتكٸزۋ, قور سيياقتى جايلار بوي كٶرسەتۋدە. بٸز تٸپتٸ كەيٸنگٸ كەزدەگٸ تٷرلٸشە مەرەيتويلاردىڭ ٶزٸن بەسەكەگە باتىر ساناسىپ, بي سالىستىرۋعا پايدالانىپ بارامىز. بۇل – ماسقارا. باسقا ايتار سٶزٸم جوق. بٸز بٷيتٸپ ەل بولا المايمىز. دوسقا كٷلكٸ دۇشپانعا تابا بولامىز. بٸر تۇتاس مەملەكەت قۇرىپ, تەۋەلسٸزدٸك العاندا باسىمىز قوسىلماسا, مۇنى كەلەر ۇرپاق كەشٸرمەيدٸ, تاريح كەشٸرمەيدٸ», دەپ اشىق ايتتى. اشىنا ايتتى. اشىناتىنداي جٶنٸ بار ەدٸ. سول تۇستاعى گازەتتەردٸڭ بٸرٸندە جازىلعان باسشىلىقتىڭ بەرٸ بٸر ٶڭٸردەن بولىپ كەتٸپتٸ دەگەن سىنعا بايلانىستى پرەزيدەنت كادرلاردىڭ ەلدٸڭ ەر ٶڭٸرٸنەن بٸركەلكٸ تاڭدالعانىن ناقتى مىسالدارمەن ايتا كەلٸپ: «نە دەگەن ماسقارا, وسىنى ماعان ساناتتىرعان ازاماتتاردىڭ ۇياتى بارما ەكەن?» دەپ كٷيٸنەدٸ. وسىنداي دا ٸستەر بولعان.
ەرينە جاقسى ٸستەر, جاسامپازدىق ٸستەر كٶبٸرەك بولدى. وسى جىلى مەملەكەتٸڭ نەگٸزگٸ اتريبۋتتارى تٷگەلدەي جاسالىپ بٸتتٸ. مەملەكەتتٸك تۋدىڭ, گەرب پەن گيمننٸڭ كونكۋرسى ٶتكٸزٸلٸپ, ەل رەمٸزدەرٸ قابىلداندى, ايماقتاردى باسقارۋدىڭ جاڭا ينستيتۋتى – ەكٸمدٸك قىزمەتٸ ەنگٸزٸلدٸ. ۇلتتىق ۇلان, قورعانىس مينيسترلٸگٸ, شەكارا ەسكەرلەرٸ قۇرىلدى, ەل تەرريتوريياسىندا ورنالاسقان ەسكەري قۇرامالار, بٶلٸمشەلەر, بٶلٸمدەر, مەكەمەلەر, ۇيىمدار, پوليگوندار, ارسەنالدار, بٷكٸل جىلجىمالى جەنە جىلجىمايتىن سوعىس مٷلكٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قاراۋىنا ٶتٸپ, قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ قۇرامىنا قوسىلدى, رەسپۋبليكانىڭ ەسكەري دوكتريناسى مەن ەسكەري قۇرىلىسىنىڭ تۇجىرىمداماسى بەكٸتٸلدٸ.
ەڭ باستىسى — قازاقستاننىڭ نەگٸزگٸ زاڭىنىڭ جوباسىن جاساۋ جٶنٸندەگٸ ەكٸ جىلدان بەرٸ جالعاسىپ كەلە جاتقان جۇمىس مەجەسٸنە جاقىندادى. كونستيتۋتسييانىڭ جوباسىن تالقىلاۋعا ٷش ميلليوننان استام ادام قاتىسىپ, ولار 18 مىڭنان استام ۇسىنىستار مەن ەسكەرتۋلەر ەنگٸزدٸ. جوبانى تالقىلاۋ, بارىسىندا ەلدٸڭ فەدەراتيۆتٸك قۇرلىسى تۋرالى ۇسىنىستاردىڭ بٸرقىدىرۋ تٷسٸپ قانا قويماي, سول ۇسىنىستاردى قولداعان ميتينگٸلەردٸ دە ۇيىمداستىرىلعانى دەل قازٸر ايتسا نانعىسىز جاعداي سيياقتى بولىپ كٶرٸنگەنٸمەن, بۇل دا سول ۋاقىتتىڭ اشىق شىندىعى. ول جايىندا پرەزيدەنت پارلامەنتتە سٶيلەگەن سٶزٸندە مەسەلەنٸڭ باسىن اشىپ تۇرىپ: «جاقىندا ٶتكەن كەيبٸر ميتينگٸلەردە جوعارعى كەڭەس پەن ٷكٸمەتكە رەسپۋبليكانىڭ فەدەراتيۆتٸك قۇرىلىسى ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ تاڭىلعان, وندا وبلىستار وسى فەدەراتسييانىڭ سۋبەكتٸلەرٸ بولۋعا تيٸس دەپ ايتىلىپتى. بٸراق كسرو-نىڭ ىدىراۋى ناق وسىنداي ستسەناريي بويىنشا جٷرگەنٸن, قازٸر دە كەيبٸر رەسپۋبليكالاردا مۇنىڭ ٶزٸ قانتٶگٸسپەن ودان ەرٸ ۋشىعىپ وتىرعانىن ەسكە تٷسٸرٸڭٸزدەر. بٸز مۇندايعا جول بەرە المايمىز جەنە جول بەرۋگە تيٸس تە ەمەسپٸز. بۇل ەگەمەندٸككە, تۇراقتىلىققا, تٸپتٸ ەربٸر قازاقستاندىقتىڭ وتباسىنىڭ تىنىشتىعىنا تٸگٸلگەن قاتەر», دەپ قاداپ ايتتى.
1992 – ەركٸندٸك جاعدايىندا ٶمٸر سٷرگەن بٸزدٸڭ تۇڭعىش تۇتاس جىلىمىز. ول جىلى تالاي شارۋا تىندىرىلماي قالدى. بٸراق, ەڭ باستىسى – قازاق ەلٸ تەۋەلسٸزدٸككە تەۋەكەلٸ تۇراتىن, تەۋەلسٸز بولۋعا لايىقتى ەل ەكەنٸن تانىتتى. بۇل جىلى ەلدٸڭ ەڭسە كٶتەرٸپ, بويىن تٸكتەپ كەتۋٸ تەورييالىق تۇرعىدان قاراعاندا عانا مٷمكٸن نەرسە ەدٸ. ماقالانىڭ باس جاعىندا توقسان بٸرٸنشٸ جىلدىڭ جەلتوقسانىندا بٸزدٸڭ قولىمىزعا تەۋەلسٸزدٸك تۇلپارى تەك شىلبىرىمەن تيگەنٸن ايتقانبىز. سول ىڭعايدا سٶيلەر بولساق, 1992 جىلى ەلٸمٸز ٷشٸن اتقا قونىپ, جەلٸپ كەتۋگە ەرتە ەدٸ. قازاق ەلٸ بۇل جىلدى تەۋەلسٸزدٸك تۇلپارىنىڭ ەر-تۇرمانىن, ٷزەڭگٸسٸن سايلاۋمەن, ايىل-تارتپاسىن تارتۋمەن ٶتكٸزدٸ. ەر-تۇرمان ورنىندا تۇر عوي دەپ ارعىماققا قونا سالۋعا بولمايتىنىن ەربٸر قازاق بٸلەدٸ. دەگەنمەن, ٷزەڭگٸگە اياق ارتتار كٷن الىس قالماعانىن بەرٸمٸز دە ٸشتەي سەزەتٸنبٸز...
«ەگەمەن قازاقستان»
2001 جىل.
