2004 jyly “Egemen Qazaqstan” gazetine Altynbek Sársenbaiulynyń “Turaqtylyq damýymyzǵa tusaý emes, igilikti isterimizge bastaý bolsyn” degen taqyryppen suhbaty jaryq kórdi. Bul kezde Altynbek aqparat ministri qyzmetinde bolatyn. Arada 14 jyl ótse de, aitylǵan oilar áli kún ózektiligin joiǵan joq. Qundy oilar ýaqyt talǵamaitynyn eskersek, Altynbek aitqan sóz búgingi kún úshin de mańyzyn joǵaltpaidy. Endeshe, ótken men búgindi taǵy bir saraptap kórelik!
─ Altynbek Sársenbaiuly, sailaý aldynda Prezident Sizdi memlekettik qyzmetke qaita shaqyrdy. Osynyń syry nede dep túsinesiz?
─ Menińshe másele aldymyzda bolǵaly jatqan sailaýda emes. Másele sailaýǵa deiin nemese odan keiin atqarylatyn sharýalarǵa bailanysty. Bir sózben aitsaq, elimiz úlken saiasi reformalardyń aldynda tur. Saiasi reformalar jónindegi ártúrli kózqarastardy, ártúrli oilardy nemese birlesip atqaratyn, is-qimyl biriktiretin joldardy oi eleginen ótkizgen Prezident memlekettik, halyqtyq múdde turǵysynan qarap, ilgeri qadam basý qajettigin alǵa tartty. Meni osy ulanǵaiyr jaýapkershiligi bar sharýany atqarysýǵa shaqyrdy dep qabyldadym jáne men tek osy maqsatty júzege asyrý úshin memlekettik qyzmetke qaita oraldym. Bul degenimiz ─ Memleket basshysyna saiasi reformalardy jasaý joldaryna kómektesý. Esterińizde shyǵar, men qyzmetke keler aldynda jasaǵan saiasi málimdemede mynadai basty úsh nárseni aitqan edim. Olar ─ baspasóz jaily jańa zań jobasyn daiyndaý, jasaý, demokratiialandyrý jáne azamattyq qoǵam máseleleri jónindegi Ulttyq komissiia jumysyna demokratiialyq kúshterdi tartý jáne ony jandandyrý, sailaýdy ádil ótkizý úshin barlyq partiialar men depýtattarǵa, kandidattarǵa baspasózde birdei múmkindik jasaýǵa kómektesý. Syrt kózge munyń úsheýi de aǵymdaǵy másele bolyp kórinedi. Biraq birige kelgende qoǵamymyzdyń túbegeili saiasi júiesin ózgertýge jumys isteitin alǵashqy tuǵyr bolyp tabylady. Osylardy durys atqara bilsek, qoǵamymyzdy odan ári qarai jańartýdyń múmkindigi ashylady. Bul oraida baspasóz ben bilik arasynda syilastyq pen jaýapkershilikke negizdelgen qarym-qatynastyń oń dástúrin qalyptastyrý asa mańyzdy.
El ishinde ártúrli pikir bar. Bul qyzmetke keler aldynda men uzaq oilanyp-tolǵandym. Mundai sheshimge bel bailaýymnyń negizgi sebebimniń ózi joǵaryda atalǵan mindetterdi atqarý arqyly halqymyz ben bilik arasynda, Prezident pen saiasi demokratiialyq kúshter arasynda ózara jalǵastyq tabatyn isterge, eger eki jaqta da osyndai ishki qajettilik bolsa, solardyń jumysyn úilestirýge sebeptesetin negiz qalaý edi. Al eger de eki jaqtan, bilik jaǵynan saiasi reforma qajet emes dep tabylsa nemese saiasi partiialar jaǵynan saiasi reformany júrgizýi basty másele emes, basty másele tek saiasi oiynnyń kórigin qyzdyrý dep tabylsa, onda men bul qyzmetti atqarýdan bas tartýǵa daiynmyn.
─ Qazirgi partiialar prezidenttik jáne prezidenttik emes degen syńaida ekige bólinip sipattalyp júr. Partiiadaǵylar eki oryndyqqa otyrǵysy keledi deitin keibir keńesshilerdiń min taqqan pikirine qalai qaraisyz?
─ Másele otyratyn oryndyqta emes. (Ertisbaev qate túsinedi.) Ázilge buryp aitsaq, otyratyn oryndyq úide de bar. Sondai-aq másele bilik pen bizdiń úilesetin nemese kereǵar kózqarastarymyzda emes, másele halyqtyń taǵdyrynda. Biz halyq taǵdyryn shyndap oilasaq, onda olardyń muń-muqtajyn, áleýmettik másellerin sheshý, oi erkindigine múmkindik beretin jaǵdailar jasaý úshin kez kelge qadamǵa barýymyz kerek. Eger ol halyqtyń turmys-jaǵdaiyna oń áser etetin jaǵdai týǵyzatyn bolsa. Biz bul jóninde bilikten irgemizdi aýlaq salýymyz kerek. Ekinshi jaǵynan alǵanda biz bilikke jetken ekenbiz dep biliktiń qalyptasqan dástúrine enip, kón-terisin kiip, halyqtyń ómirinen alynǵan, halyqtyń taǵdyry úshin ózimiz aitqan, kópshilikti tolǵantqan pikirlerden, sóilegen sózderimizden tanbaýymyz qajet. Bir sózben aitqanda, eger biz bilikke kelsek, onda halyqtyń arman-múddesin, muń-muqtajyn, talap-tilegin ózimizben birge bilikke ala kelýimiz kerek. Negizgi másele osynda.
Prezidentke kim saiasi reformalardy júzege asyrý úshin kóbirek qoldap, kóbirek jumys istese, Prezidenttiń eń senimdi jaqtasy solar dep oilaimyn. Al Elbasyna jaǵyný men jaqtasýdyń arasy tym ulǵaiyp bara jatqan siiaqty. Qarapaiym halyq jaǵynýshydan jaqtasýshynyń kóp bolǵanyn qalaidy. Biz qazir egemendi memleket quryp, táýelsizdigimizdi nyǵaityp jatqan kezde tuńǵysh Prezidenttiń abyroiy búgingi onyń qyzmet etip jatqan kúnderimen shektelmeýi tiistigin jáne onyń bolashaqta da tarihtyń beretin baǵasy bolatyndyǵyn eskertýge mindettimiz. Sondyqtan da biz eger qoǵamdyq saiasi kúshtiń ókili retinde bilikke aralassaq, osyndai máselelerdi únemi alǵa ustaǵanymyz abzal.
─ Baspasóz týraly zań jobasy jaiynda ne aitar edińiz? Bul zańda qandai ózgeshelikter bolmaq?
─ Prezident N. Nazarbaev 2003 jyly Parlamentte sóilegen sózinde zaman talabyna sai jańa zań jasaý jóninde aityp, Úkimetke tapsyrys bergen bolatyn. Budan burynǵy zańnyń taǵdyryn sizder bilesizder. Talqyǵa usynylatyn jańa zań jobasynda ózindik aiyrmashylyq kóp. Qazir mynandai demokratiiamyzdyń, qoǵamdyq saiasi damýymyzdyń qazirgi satysynda turyp, baspasózge aýyzdyq kigizgendi, qalaǵan jaǵyna júrgizgendi nemese mai shelpekke toiǵyzyp, maimóńkeletip ustaýdy jón sanaityndar da barshylyq. Buqaraǵa bet burǵan baspasóz muny qalamaidy. Oǵan keregi óz bostandyǵy arqyly, sóz bostandyǵyn alý, erkin oiǵa erik alý. Baspasózge erkindik bere otyryp, onyń qoǵam men halyqtyń jáne jeke tulǵalardyń múddesin aiaq-asty etpeýiniń kepildigin jasaý. Mundaǵy negizgi túbegeili aiyrmashylyq baspasóz erkindiginiń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligimen shektelýi, ol biliktiń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligine moiyn usynýyna negizdelgen. Sol arqyly biz baspasózdiń jumys isteý múmkindigin keńeitemiz.
Búginde jýrnalister nemese tutastai basylymdar bilik basyndaǵylardy kóp synaidy. Biraq bilik basyndaǵy adam ony oqidy da, gazetti ysyryp qoia salady. Oǵan bailanysty joǵarǵy jaqtaǵylar másele qozǵamaidy, al qoǵamdyq uiymdar da burynǵydai mán berýdi qoidy. Sondyqtan da biz zańda eger memlekettik bilik oryndarynda otyrǵan adam synalsa jáne bul syn adamdardyń quqyǵyna, qazynalyq-biýdjettik qarajatqa bailanysty aitylsa, onda sol memlekettik oryndaǵy ókiletti ókil, jaýapty tulǵa synǵa jaýap berýge mindetti dep kórsettik. Sebebi bul onyń baspasóz aldyndaǵy jaýapkershiligin kórsetpeidi, sol basapsóz taratqan qoǵamdyq pikirge sáikes qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin de kórsetedi. Jáne sol baspasóz arqyly qoǵamnyń aldynda óziniń pikirin aitýy kerek. Eger synalýshy óreskel jaǵdaiǵa barsa, onda odan joǵarǵy jaqtaǵylar baspasóz dabylyna mán bere qarap tekserý júrgizip, shara qoldanýy jáne ol týrasynda jurshylyqty habardar etýi júkteledi. Bizde qazir kúlki týǵyzarlyqtai kerisinshe jaǵdai qalyptasqan. Baspasózde jii synalǵan laýazymdy adamdar odan da joǵary qyzmet oryntaǵyna qonjiyp, tym tez ósip jatady. Bul qoǵamdyq pikirdi eskermeýdiń saldary.
Memlekettik basylymdardyń qoǵamdaǵy salmaǵyn azaitatyn kez jetti. Memlekettik atqarýshy bilik ózderiniń baspasóz quraldary arqyly qoǵamdyq oi-pikirge aýyr salmaq salmaýy, basylymdar isine qatty aralaspaýy tiis. Sondyqtan biz zań jobasyna memlekettik atqarýshy bilik uiymdarynyń baspasóz aktsiialarynyń jartysynan artyǵyna ielik etpeýin qarastyrdyq. Muny memleket tarapynan baspasózge jasalǵan jeńildik retinde qabyldaiyq. Aýdandyq, oblystyq, respýblikalyq basylymdarda, ásirese qazaq tilidi gazetterde sońǵy on-on bes jyldan qalyptasqan ujym bar. Gazettiń aktsiiasynyń 50 paiyzyn sol jýrnalistter alsa, qalǵan bóligin atqarýshy bilik nemese kásipkerler alsa, gazet ári mazmundy, ári shynshyl, halyqqa senimdi basylym bolar edi. Biz osy jaǵyn oilastyrsaq, utylmaimyz. Keibir oblystyq, qalalyq gazetterdi qarańyz. Ákimsiz tań atyp, kún shyqpaityndai. Onsyz tipti jazarǵa jańalyq qalmaǵandai kórine-di. Álgi basshylar ózderin kósem sanatýǵa qumar-aq. Olar osy áreketimen, memlekettik bilik ókili bolǵandyqtan, eń aldymen memleketti uiatqa qaldyrady. Odan keiin ózine táýeldiligin paidalanyp, ony jaramsaqtyq kúige túsirip, oqyrman qaýym aldynda qadirin ketiredi. Elbasy mundai ákimderge álde-neshe ret tyiym salarlyqtai eskertý jasady. Biraq eki-úsh aidan keiin eski áýen qaita jalǵasyp jatyr.
Baspasózde jasyratyny joq, keide dáieksiz syndar da ushyrasyp jata-dy. Ondai jaǵdaida tórelikti tek sot aityp, baspasóz taǵdyryn ádil sheshkeni jón. Sottarǵa syrttan eshkimde – biliktegiler de, baspasóz quraldary da qysym jasaýǵa tiis emes.
─ Gazetterdi, telearnalardy sotqa súirep, óz ar-ojdandaryna nuqsan keltirgeni úshin shekten tys kólemde aiyp tarttyrýdy suraityndar jiilep barady. Ondai aiyppuldyń belgilengen kólemi bola ma?
─ Iá, ar-ojdandaryn miliardtaǵan teńgege deiin baǵalaityndar da tabylady. Sondyqtan biz bul másele jóninde zań jobasyna shekteý qoidyq. Eger baspasóz quraly jyl ishinde birinshi ret bir adamnyń ar-ojdanyna tietin material jarialasa, sot solai dep eseptese, onda ol adamǵa tólenetin aiyppul gazettiń bir ailyq tabysy kóleminen artpaityndai mólsherde belgilenbek. Al jýrnalist kináli bolyp tabylǵan jaǵdaida aiyppul jýrnalisttiń úsh ailyq tabysynan artpaýy tiis. Eger bul jaǵdai ekinshi ret qaitalansa, onda aiyppul gazettiń úsh ailyq, jýrnalisttiń alty ailyq tabysy shamasynda belgilenedi. Mundai jaǵdai ádetke ainalyp, jyl ishinde úshinshi ret oryn alsa, onda sot óz sheshimin shyǵarady.
─ Synalǵan adamnyń sotqa shaǵym berý merzimi shektele me?
─ Ol bir jyl kólemimen shekteledi. Ol merzimnen ótken soń, sot shaǵym-aryzdy qabyldamaidy. Zań jobasyna engen mundai usynystar áli talqylanady.
─ Eldegi saiasi jaǵdai ornyqtylyǵy, turaqtylyq ultaralyq qarym-qatynastyń jarasymdylyǵymen ǵana shektelmeidi ǵoi.
─ Qoǵamda on jyl boiyna júrgizilgen aýyr ekonomikalyq reformalardyń negizinde birshama áleýmettik turaqtylyq ornyqty. Ony júrgizilgen saiasi zertteýlerde kórsetti. Biz bul arada bir nárseni myqtap eske ustaǵanymyz maqul. Turaqtylyq damýymyzǵa tusaý emes, jaqsy isimizge bastaý bolsyn. Eger biz tek turaqtylyqtan feteshizm jasaityn bolsaq, onda bul turaqtylyqqa jatpaidy. Óitkeni, turaqtylyq tek damý barysynda qalyptasady. Meniń esimde, Prezident 1993 jyly úlken reformalarǵa barar aldynda, Parlamentte sóilegen sózinde mynany aitqan edi. Kez kelgen kemeniń sýda turýyna múmkindik beretin nárse – onyń zákiri. Bizdiń zákirimiz bar eken dep ony sýǵa tastap qoiyp tura berse, ol tattanyp, shirip keter edi. Keme júzý úshin jaralǵan. Qoǵam da sol siiaqty, únemi qozǵalysty, damýdy qalaidy.Turaqtylyqtan zákir jasap, ony tastap qoiyp, belgili bir biliktiń ǵana múddesi úshin qoǵam damýyn tejeý zamana zańdylyǵymen úilespeidi. Bul erekshe eskeretin qaǵida. Tek alǵa júrgen qoǵam, únemi damyp otyrǵan qoǵam ǵana óz maqsatyna jetedi.
Biz TMD elderinen alda kelemiz, jaǵdaiymyz táýir dep ózimizdi ózimiz jo-ǵary baǵalaimyz. Jigerlendirý, talaptandyrý úshin aitylǵan bul sózdi jii qaitalaǵan saiyn: “Basqa órkendegen elderden qalai ekenbiz ? ” – degen siiaqty bógde saýaldar da qaita-qaita qulaq qyltitatynyn qaitemiz? Áljýaz adamnan ózin kúshti sanaityn, al naǵyz myqtynyń qasynda ózi eshnársege tatymaitynnyń bos maqtangóiligi bizge jaraspaidy. “Maqtanbasqa maqtanyp, dep júrippin pysyqpyn”, degen Abai atamyzdyń sózin qaperimizge saqtaiyq. San myńdaǵan halyqqa aqparat quraldary arqyly taraityn orynsyz maqtannan ada kúiinde jetkeni jón-aq.
Búgingi indýstriialyq-innovatsiialyq qorlardyń qurylýy óte durys másele. Biraq bulardyń júzege asyrylýy elimizde qoǵamdyq saiasi reformalar damyǵan jaǵdaida ǵana óz úrdisin tabady dep oilaimyn. Sebebi, qazirgi kezde memlekettiń qaltasynan osy baǵdarlamalar úshin shyǵarylyp jatqan miliardtaǵan aqsha tek shyn mánindegi Parlamenttiń, shyn mánindegi baspasózdiń baqylaýymen, shyn mánindegi oblystardaǵy halyq sailaǵan máslihattardyń baqylaýymen ǵana jumsalýy kerek. Olai etpegen jaǵdaida bul orasan zor qarjynyń izim-ǵaiym joǵalyp ketpesine kepildik qane? Eger mundai jaǵdai saqtalyp qala berse, ártúrli ministrlikter, ákimdikter úlken qarjyny qajet etetin san alýan baǵdarlamalarda oilap taýyp, onyń jumsalýynyń nátijesin oilamastan, jeke bastary úshin talan-tarajǵa salýy ábden múmkin. Baǵdarlamalarǵa bólingen qarajattardy bóliske salýdan qoldary bosamaityn sheneýnikterden ne qaiyr? Biz osyndailardan irgemizdi aýlaq salatyn qoǵam qurýdy, ózgerister jasaýdy qalasaq, onyń iske asyrý tetigi retinde saiasi reformalarǵa júginemiz.
─ Turaqtylyq pen tynyshtyqtyń saqtalýy árqaisymyz úshin asa baǵaly qundylyq. Bizdiń elimizde shekten shyǵaryp, arnasynan asyryp jiberetindei, tynyshtyqqa qaýip tóndiretindei áldeqandai kúshter bar ma? Keide ár nárseden sekem alyp jatamyz, osynymyz qanshalyqty oryndy?
– Bizde saiasi ekstremizmniń negizi joq. Saiasi ekstremizm qandai jaǵdaida týady? Ol separatistik piǵyldyń topyraǵynda dúniege keledi. Álemdik tájirbie sony kórsetedi. Bizde qudaiǵa shúkir, ondai separatistik piǵyldar joq. Saiasi ekstrimizmniń ekinshi bir túri dini baǵytta týyndaidy. Bizde ondai qaýiptiń aýyly alys. Hizbýt-tahrir siiaqty neshe túrli dini ekstrimistik toptar Qazaqstanda qanat jaiady, bolashaǵyn tabady degenge men ózim senbeimin. Qoǵam qoinaýynda jatqan, talqylanatyn, damýdyń bir satysynan kelesi satysyna óter tustaǵy qordalanǵan máselelerdi sheshýdiń joly durys qoiylǵan jaǵdaida saiasi ekstremizm múlde bolmaidy. Eger biz belgili bir toptyń pikirin saiasi demokratiialyq daýysqa salý, refrendýmdar, qoǵamdyq pikirtalastar arqyly sheship otyrmai, olarǵa tek ákimshildik-ámirshildik ádetpen, bir sózben aitqanda kúshpen, qoqan-loqqymen áser etýge tyryssaq, ol shaǵyn da bolsa saiasi ekstremizmniń negizderin qalyptastyrady. Sondyqtan bilik pen qoǵamnyń aldyndaǵy jaýapkershilik osynda dep bilemiz. Ekstremizmniń qandai da bir túrine jol bermeý úshin onyń aldyn alǵan oryndy.
─ Sailaý qarsańynda barlyq saiasi partiialarǵa jáne depýtattyqqa kandidattarǵa baspasózde úgit jumystaryn júrgizýge birdei múmkindik jasalyp jatyr. Saiasi partiialar memlekettik basylymdar arqyly da óz baǵdarlamalaryn jurtqa tanystyrýǵa kiristi. Muny jurtshylyq qup kórdi. Ol aldaǵy ýaqyttarda óz jalǵasyn tabar ma eken?
─ Menińshe, bizdegi “Sailaý týraly” Zańǵa birneshe ózgerister engizý qajet. Ol bolashaqtyń isi. Birinshiden, sailaý bastalǵanǵa bir ai qalǵan merzimde búkil baspasózde partiialar týraly jarnamalaýdy toqtatý kerek. Sailaý jariialanǵan kúnnen bastap, baspasóz betinde teń jaǵdai jasalýy tiis. Máselen, búginde bilik-ke jaqyn partiialar halyq qarjysynan shyǵyp jatqan gazet-jýrnaldyń betin bermeidi. Bul “Sailaý týraly ”Zańnyń baqylaýyna túsetin kezeń qarsańyndaǵy jaǵdai. Memlekettik sanalatyn basylymdarǵa qarasaq, bir-eki partiiadan basqa elimizde partiia joq siiaqty kórinedi. Al aqiqat budan múldem basqa ǵoi. Ony bylaiǵy jurt jaqsy biledi, sodan soń ishtei renishte qalady. Sizderdiń gazetterińizdiń oqyrmandary bir partiianyń ǵan múshesi emes, bul da aqiqat nárse. Sondyqtan, ár basylym óz oqyrmandaryn san alýan kózqarastaǵy, pikirdegi adamdar ekendigin eskergen jón emes pe? Muny bálkim zań arqyly retteýge týra keletin shyǵar.
Bilik partiiasyn nasihattaǵan jaiy osy eken dep ony kezkelgen usaq-túiekke aralastyryp, orynsyz ári jatandy madaq-daqpyrtpen dáriptei berýdiń keri áseri tietinin de eskereiik. Búgingi aqyldy oqyrmandy aldai almaisyz. Jalpylama jarnamalaýdyń jurtshylyqty jalyqtyratyny belgili. Biz Ortalyq sailaý komissiiasymen birlesip, biryńǵai Ereje jazdyq. Menińshe, ol barlyq jaǵynan durys qamtylsa kerek. Erejeniń negizgi mańyzy mynada: sailaý kezinde búkil baspasózde kandidattar men saiasi partiialarǵa birdei teń múmkindik beriledi. Eger gazetterińiz bir kandidatqa sóz berse, onda ekishi kandidatqada sóz berýge tiisti. Bul zań talaby ári basty qaǵida. Sailaý tusynda belgili bir adamnyń ar-ojdanyna nuqsan keltiretin kandidattyń maqalasy shyqsa jáne ol sot sheshimimen dáleldense, onda gazet sol adamnyń maqalasyn jáne sottyń sheshimin jariialaýǵa mindetti. Bul baspasózdi bir jaqty ketýden saqtandyrady. Baspasóz quraldary sailaý kezinde kandidattar men partiialardyń material-dardyn tek aqyly túrde, sailaý qorlarynan tólem jasaý negizinde ǵana jariialaidy. Ásirese, bul saiasi partiialarǵa qatysty. Jariialanym kólemi bólingen qordan asyp ketpeýi kerek. Ortalyq sailaý kommisiiasy qarajattyń jumaslýyn tekserip otyrady.
Aita keterlik taǵy bir jetistik bar – “Habar” jáne “Qazaqstan-1” telearnalarynda tórt saiasi pikir saiys bolady. Qazaqstandaǵy 12 saiasi partiianyń barlyǵy jurtshylyq aldyna shyǵyp, Parlamenttiń qoǵamdaǵy róli, ekonomikalyq, áleýmettik, jastar isi máselesi boiynsha arnaiy pikir saiys máselesine qatysa alady. Halyq sol arqyly kimniń kim ekenin tanyp biledi. Menińshe, bul bizdiń úlken jetistigimiz. Ministrlik tarapynan usynys aitylyp, taǵy bir qol jetken másele bar, ol ─ jeke ieliktiegi nemese aktsionerlik qoǵamdarǵa qarasty telearnalarda da osyndai pikirtalastar ótkizýge depýtattyqa úmitkerler úshin múmkindiktiń jasalǵandyǵy. Demek, burynǵy sailaýlarǵa qaraǵanda, bul sailaýlarda kórermenniń, iaǵni sailaýshynyń tańdaý múmkindigi ulǵaidy, habar alý múmkindigi artty.
─ Gazet betindegi sot arqyly dálelsiz dep tabylǵan syn úshin jaýapkershilik ony jazǵan, ne aitqan depýtattyqqa kandidatqa júktele me, álde oǵan gazetti de kináli dep sanai ma?
─ Oǵan tek qana depýtattyqa kandidat jaýapty bolady.
─ Turaqtylyq týraly uǵymdy qalqan retinde paidalantyn ákim-qaralar joq emes. Olardyń baspasóz ne saiasi partiialar aitqan syndardy iritki salý turǵysynan baǵalaityn sátter de ushyrasady. Bul týraly siz ne aitar edińiz?
─ Iá, ondailar da bar. Sen turaqtylyqqa qarsy áreket etip otyrsyń dep aiyptaǵyshtar oblystan da, aýdannan da tabylady. Saiasi partiialardyń nemese gazetterdiń kinási nede deisiz ǵoi? Olar jergilikti biýdjettiń qarajaty qaida jumsaldy, kózboiaýshylyqtyń saldarynan jeke qaltalarǵa súńgigen aqshalar nege qaitarylmaidy deitindei suraqtardy qoiǵany úshin jazyqty sanalyp jatady. Shyn máninde, el ishine iritki salatyn álgindei ákireńdegen ákimderdiń solaqai sheshimderi emes pe? Olar jeke bastarynyń turaqtylyǵy úshin áreket etedi. Al damýǵa kedergi jasaý – qoǵamadaǵy turaqtyqqa tikelei qater tóndirý men teń. Damý ártúrli kózqaras, pikirlersiz, aqiqattyń ashylýynsyz múmkin emes. Óitkeni, onsyz qozǵalys qarqyn almaidy, baqylaýsyzdyqtan retsizdikke, toqyraý toǵysharlyqqa urynady.
Aqtóbe oblysynyń burynǵy ákimi Prezident Jarlyǵymen qyzmetinen bosatyldy. Sebebi, ol atalmysh aimaqtyń damýy men qoǵamdyq saiasi damýy óresine kedergi jasady, ondaǵy qoǵamdyq saiasi kúshtermen qaqtyǵysqa kelip, sol oblystaǵy turaqtylyqa ózi qaýip tóndire bastady. Prezidenttiń osyndai sheshim qabyldaǵanyna Aqtóbelikter qýanyp otyr. Óitkeni turaqtylyq olar úshin de asa qajet. Munadai mysaldardyń Qazaqstannyń ár jerinen kezigetini ókinishti.
Budan burynǵy sailaýlardyń qai-qaisysy da daǵdarys kezeńderinde, eldegi aýyr jaǵdailarda ótti. Biz birinshi ret Qazaqstannyń damýy barysynda sailaý ótkizýge múmkindik aldyq. Bul kezde bizdiń barlyq qarym-qabiletimizdiń, múmkindigimizdiń ashylýy tabiǵi qubylys dep sanaimyn. Bilik oryndarynyń ashyqtyǵy, qoǵamdyq-saiasi kúshterdiń ekpindigi, sailaýshylardyń yntalyǵy, osynyń barlyǵy da bizdiń Qazaqstannyń ishki qarym-qabiletin aiǵaqtaidy. Biz bilik basynda otyryp, bul sailaýdy ádil ótkizbesek, halyqtyń bizden túńilýi ábden múmkin. Sebebi, osyndai ornyqqan damý barysyndaǵy qoǵamymyzda bizdegi bilik shyndyq betine týra qarap jaltarmasyn. Kúlli qoiylǵan suraqtarǵa osy kezde jaýap berýden taisalýdyń reti joq.
Sailaý qai kezde ádiletsiz ótedi? Oblys, qala, aýdan basshylary eldegi qadirli me, qadirsiz be, belgisiz adamdardy aparyp, ártúrli partiialarǵa tańady da, biliktiń atynan halyqqa tyqpalaidy. Al halyq olardy qabyldamaidy. Bilik bolsa kúsh kórsetip qamshylaidy. Budan baryp sailaý tártibi buzylady, adamdar-dardyń Konstitýtsiia bergen quqylaryna nuqsan keledi, ashý-yza, renishtýady. Sodan soń bilikke qarsy narazylyq kúsheiedi. Senim joǵalady. Al kez kelgen partiia, meili ol prezidenttik nemese prezidenttik emes partiialar bolsyn, halyqtyń qalaýly azamattaryna úmit artyp, el aldynda bedeldi azamattardy tirketse, qamshy saldyrtpai ótetin kandidattardy salsa, onda sailaýdyń shyrqy kóp buzylmaityn edi. Bizde, qarasańyz, árkim óziniń tanysyn nemese óziniń kásipkerin,nemese ákimin qalaida ótkizemin dep tyrysady, bul úshin joǵary jaqqa mindetteme alady, sol arqyly sailaýdy daýǵa ainaldyrady. Bul sailaý zań talaptaryn qatań saqtamai ótkizilse, ádiletsizdikke jol berse, halyqtyń kóńiline kirbiń túsiretin sailaý bolsa,onda biz biylǵy jylǵy eń úlken saiasi qatelikke uryndyq dep esepteimiz. Sondyqtan, barlyq jerde, eldiń tynyshtyǵyn oilasaq, damýyna múddelimiz desek, Qazaqstanda qandai azamattar el úshin qyzmet etýge daiyn ekendigin tanyp bilgimiz kelse, halyq arasyndaǵy bilikke degen senimdi nyq qalyptastyrýdy kózdesek,osy sailaýdy adal ótkizýge mindettimiz. Prezident N.Nazarbaev osyny talap etip otyr.
– Ákimderdiń sailaýǵa aralasýyna zań ruqsat etpeidi. Biraq úirenshikti eski ádetten arylmaýshylyq kórinisteri baiqala ma, qalai?..
– Iá, ákimderdiń ondai áreketterin, qansha jasyryp japsa da, jurt kórip júr. Depýtattyqqa kandidattyqqa túsken keibir ákimder maǵan mindetti túrde senimdi ókil bolasyńdar dep ártúrli qyzmettegi, kásipkerliktegi adamdardy zorlyqpen óz jaǵyna tartyp jatqan mysaldaryn estip júrmiz. Kúshtep qol qoidyryp jatqan aýdan, qala ákimderiniń nemese olardyń orynbasarlarynyń ádil sailaý jaǵdaiynda jeńiske jete qoiýýy neǵaibyl. Álgindei jaǵdailar basshylyq senip tapsyrǵan adamdardyń oilaý dárejesinen, sana-seniminiń qarapaiym halyqtan artta qalǵandyǵyn kórsetedi. Eger depýtattyqqa túsken basshylar iskerligimen, halyqqa juǵymdylyǵymen, aqyldylyǵymen sailaýshylar aldynda bedel jisa, onda kúsh kórsetýdiń, bilikti asyra paidalanýdyń eshqandai da qajettiligi týyndamas edi. Halyq óz erkimen qoldaýshysyna ainalyp, onyń sailanýyna múddelik tanytary anyq qoi. Mektep muǵalimderin, dárigerlerdi kúshtep belgili bir partiiaǵa kirgizý, mynaǵan daýys beresiń dep nyǵarlaý, olai etpegen jaǵdaida qyzmetińmen qoshtasasyń dep ses kórsetý zańǵa da, adamgershilikke de syimaityn áreket. Bul jergilikti bilik basyndaǵylardyń parasatynyń, adami mádenietiniń tómendigin áshkereleidi. Sonymen qosa, jalpy memlekettik basqarý týraly halyq arasynda teris pikirdi qalyptastyrady.
Ár bastyqtyń ózi basqarǵan mekeme-ujymnyń oqý oryndarynyń qyzmetkerlerin ózi kirgen jáne ózi basshysynyń biri bolyp sanalatyn partiialarǵa kirýge kúshteitini týraly baspasózde az jazylyp júrgen joq. Jýrnalistter menen ázildegen bolyp: “Siz basqarǵan ministrlik qyzmetkerleri Siz qalaǵan partiiaǵa múshelikke óte bastaǵan shyǵar?” – dep suraidy. Men olarǵa bylai dep jaýap beremin: “Birde bir qyzmetker nemese áriptesim ol partiiaǵa kirgen joq. Eger men ol qyzmetten ketken kezde, adamdar bizdiń partiiamyzǵa kirip jatsa, onda men óz qyzmettik paryzymdy durys atqarǵan ekenmin degen senimde qalar edim”.
— Búgingi kúnniń baspasóz kóńil bóler taqyryby retinde qandai máselelerdi aitar edińiz?
— Statistikalyq derekterge qarasaq, elimizdegi 2 milionǵa jýyq adam ózin-ózi jumyspen qamtamassyz etip otyrǵan kórinedi. Bul negizi aýyldaǵy halyq. Demek, esiginiń aldyndaǵy alaqandai jerdi tyrmalap, qorasyndaǵy azyn-aýlaq malyn baqqan adamdar. Ras, bul adamdar kúndelikti kún-kóristiń qamymen júr, olarda eshqandai damý, áleýmettik jaǵdaiyn jaqsartý múmkindigi joq. Bala-shaǵasyn aýqatsyz qaldyrmaýdy ǵana kúittegen miliondaǵan otandastarymyzdyń bul jaǵdaiy qabyrǵamyzǵa batady.
Biz ózimizdi damyp jatqan ult qataryna qosqymyz keledi. Álgi kórsetkish osyndai kórikti oiymyzǵa badyraiǵan qara kóleńkesin túsiredi. Ár aýyldyń, ony meken etken ár áýlettiń damý, kásipkerlikpen ainalysý múmkindigi bolǵanda ǵana biz órkenietke qol sozamyz. Munyń bári qarajatsyz iske aspaidy. Al qarajat kózi jumyssyzdyq turǵanda eshqashan sheshilmeidi. Meni qatty alańdatatyny – aýyldaǵy jumyssyzdyq. Muny qalai sheshýge bolady? Ár aýyldan eńbek etýge, kásipkerlikke baýlýǵa laiyqty sanalǵan jastardy jiystyryp, olardyń bárine kásiptik mamandyq berip, elimizdiń batysyndaǵy igerilip jatqan jáne de aldaǵy kezde igeriletin jerlerdegi munaily ólkelerge attandyrýymyz kerek. Baiaǵy komsomoldyq jolmen tyńǵa, BAM-ǵa jibergen siiaqty eldik sharalardy iske asyrý kerek shyǵar. Elimizdiń keminde elý jyly osy munaimen etene bailanysyp ótedi.Munai qubyrlarynda,tasymaldaý,óńdeý oryndarynda jumys istep, qyzmet etse, onda ár aýyldyń azamaty keminde bir-eki áýletti asyrar edi. Jýrnalistter kóteretin taqyryptyń biri – menińshe osy. Jumyssyzdyq kóp, ońtústik óńirlerdegi túitkil máselelerdi sheshýdi jolǵa qoiýdaǵy qoǵamdyq pikirdiń úles salmaǵyn baǵalai bilsek, sizderdiń barsha áriptesterińiz bul isten syrt qalmaidy dep senemin. Ekonomikanyń jylyna 9 paiyzdyq damýy qarqyny bar Qazaqstanda jumyssyzdyqtyń beleń alýy túsiniksiz jáit. Munaily ólkelerge aýyl adamdaryn baǵyttaý jóninde memlekettik baǵdarlama jasalynsa, tipti de artyq etpeidi.
— Baspasózde shyǵyp jatqan oily maqalalarǵa Elbasy árkez nazar aýdaryp, soǵan sáikes tapsyrmalar da beredi. Ókinishke qarai, joǵary basshylyqty memlekettik qyzmetkerler arasynda mundai kóńil bólýshilik jetispeidi.
– Baspasózdiń negizgi qyzmeti qoǵamdyq pikirdiń sapalyq jaǵynan joǵary deńgeide qalyptasýyna qyzmet etý. Al qoǵamdyq pikir qoǵamdy damytýshy, ilgeri bastyrýshy úlken kúsh. Qoǵamdyq pikirdi eskere otyryp, memlekettik organdar sheshim qabyldaidy. Demek, baspasózdiń shynaiylyǵy, talas týdyrmaityn, aqiqattan ainymaityn adal sózi pármendi áser etedi. Bizdiń baspasózimiz memlekettigimizdiń irgetasynyń qalai qalaǵandyǵyn ǵana baqylap qoimai, qalai qalanatyndyǵyna da jón siltei biletin biliktigin tanytsa qane! Memleketigimizdi nyǵaitý úshin atqarýshy biliktiń nemese Parlamenttiń ǵana qarqyny jetkiliksiz.
Bizde patriotizmge, memleketshildikke tárbieleitin qural — baspasóz. Eshbir adamǵa sen mynadai patriotsyń dep tańýǵa bolmaidy. Mynadai oidyń, ideianyń ókili bolasyń dep tańý da jasandylyq. Munyń eshqaisysy da patriotizm emes, ony qalyptastyrmaýǵa kerisinshe jasalǵan áreket. Eger baspasóz búgingi kúnderdegi adamdardyń is- áreketin, ultymyzdyń táýelsizdikke qulshynysyn kórsetse, osy eldegi mádeni-tarihi qundylyqtardy nasihattap bere alsa, onda adamdardyń patriottyq sezimderin oiatyp, qalyptastyrýǵa septigin tigizedi. Bizge tanymdyq maqalalar óte kerek. Sotsializmnen keiingi kúireýik sanadan arylýdy oilaiyq. Ult retinde tolyqqandy ekendigimizdi basa kórsetken abzal. Ómirge degen qushtarlyqty týdyratyn, jigerlendiretin, alǵa umtyldyratyn, óz qabilet múmkindigine senimdiligin kúsheitetin, eliniń erteńine sendiretin jariialanymdar aýadai qajet. Naqtyly derek-dáiektermen jazylǵan ilanymdy dúnieler neǵurylym kóbirek jariialansa, soǵurylym baspasóz paryzyn óteidi. Gazet oqityn, teledidar kóretin adam rýhani qazynadan sýsyndaǵanda ǵana jaqsylyqqa, jańalyqqa qushtarlanady, boikúiezdikten, ýaiymshyldyqtan arylady. Urapǵynyń jaqsy ómir súrýine qoldan keler qareketin jasap baǵady.
Daǵdarys kezeńinde braziliialyq, latynamerikalyq ushy-qiyry joq teleserialdardy tamashalap, kóńilderine aldanysh tutqan adamdardyń búgingi sanasyna áser eterlik, rýhani-qajettilikterin qanaǵattandyrarlyq ózge dúnieler, ulttyq tól týyndylar usynaiyq. Damityn qoǵamǵa júdeýshilikten arylatyn jigerli baspa, teledidar sózi kerek.
— Qazir teledidarda qatygezdikti nasihattaý kóbirek beleń alyp ketti emes pe?
— Qylmystyq teleserialdar birte-birte ekrandardan óshedi dep oilaimyn. Jan túrshiktirerlik qandy oqiǵalar qyzyqtaýdan qalyp barady. Men sizge mynadai bir mysal aitaiyn. Meniń Bekjan degen kishi balam Reseige elshi qyzmetine barar kezimde, jolǵa jinala bastaǵanda: “Ol jaqqa barmai-aq qoisaq qaitedi, ol jaqtyń bári tolǵan bandit” – deidi. Muny saǵan kim aitty? Reseide jaǵdai ondai emes, - deimin balama. “Teledidarǵa qarańyzshy, ol jaqta kúnde atys bolyp, birin-biri óltirip jatady ǵoi”, - degeni. Men keiin osyny Resei Federatsiiasynyń sol kezdegi Mádeniet ministri M.E. Shvydkoiǵa aittym. Mine, balanyń kózimen Reseidiń beinesi qalai qalyptasyp jatqanyn ańǵarasyz ba? – dep. “Bandittik Peterbýrg”,“Shamdary shaǵylǵan kósheler”, t.b. filmderdi qarańyz. Qarapaiym teledidar kórýshi úshin adamdardy óltirý men olardy óltirgen qylmyskerlerdi izdeýshilerden basqa mándi, qyzyqty eshteńe qalmaǵan- dai pikir týǵyzady. Bizdiń oiymyzdy, sanamyzdy basqa jaqqa buratyn, kóńilimizdi kóriktendiretin, ulttyq qundylyqtarǵa baǵyttalǵan baspasóz, teledidar ónimderi, shyǵarmashylyq dúnieleri jasalsa deimiz. Sotsializmnen keiingi bos aralyqta paida bolǵan arzanqol, ideialyq mesheýliktegi sheteldik qoqystardan telearnamyzdy tazartatyn mezgil jetti. Resei halqy birte-birte Pýshkinine, Shýkshinine oralyp jatyr. Biz de ózimizdiń ulttyq qazynamyz ben qaita qaýysharmyz.
— Osy arada ózimizdiń telearnalardaǵy betburysty qalai baǵalaisyz?
— Maǵan qazirgi birinshi telearnanyń aiaq alysy unaidy. Sebebi, bul arna uzaq jyldary boiy, daǵdarys kezeńinde kóp qiynshylyqtar kórdi. Qazirgi biýdjette paida bolǵan qarajat múmkindigi olardyń qaita jandanýyna múmkindik berdi. Nasihattaýǵa bolatyn, kez kelgen qoǵamdyq pikirdegi máselelerdi ulttyq naqysh pen túrge salyp berý ádisi durys qoi dep oilaimyn. Osy úrdisti odan ári jaqsylap damytsa, bul telearna ultymyzǵa da, barlyq halqymyzǵa da basqalarynan góri jaqyndai túseri daýsyz.
— Básekelestik ekonomika salasyna ǵana emes, bizdegi baspasózge de tikelei qatysty jáne tán nárse. Osy salada respýblikamyzdaǵy ahýal qandai?
— Memleketimizde básekelestikte bárine birdei teń jaǵdai jasaýymyz kerek. Memlekettiń básekelestikke tikelei óziniń aralaspaýyn, qaraýyndaǵy basylymdarǵa erekshe qamqorlyq jasamaýyn negizgi shart deimiz. Memlekettiń qolynda kóp kúsh bar. Sol kúshti qoldaný arqyly eriksiz bir jaqtylyqqa urynsa, óz baspasózine erekshe jaǵdai týdyrsa, munysy bolashaqty boljaǵandyqqa jatpaidy. Jergilikti jerdegi memlekettik uiymdardyń basshylary qyzmetkerlerin belgili basylymdarǵa mindettep jazýdy qolǵa alady. Munyń ziiany álgi basylymnyń ózine tiedi. Kúnderdiń kúninde onadai aialy alaqan qam-qorlyǵynan ajyraǵan sátte, kóshtiń eski jurtynda qalyp qoiady. Ózine sengen gazetter ǵana qyzyqtylyǵymen, tartymdylyǵymen, mazmundylyǵymen turaqty oqyrmandaryn tóńiregine toptastyrady.
Adamdardyń óz tańdaýy ózine tietin kún jýyqtady. Syrtqy kúshterdiń áserimen basylymǵa jazdyrtý – básekelestikti buzýdyń ziiandy joly. Birdei jaǵdai degenimiz memlekettarapynan bolatyn tapsyrysty quryltaishysyna qarap emes,gazettiń qoǵamdyq pikirdegi ornyna qarap berý kerek. Memleket óziniń ideiasyn keńine taratamyn dese, onda qoǵamdyq tapsyrysty qalyń qaýymnan qoldaý tapqan gazetterge bergeni álde qaida tiimdi. Básekelestik, qazaq basylymdarynyń ishki qurylymdaryna qarasaq, burynǵy keńes dáýirinen qalǵan nemese táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda shyqqan 5-6 gazettiń arasynda ornyqqan. Aimaqtarda, qalalarda shyqqan basylymdar da jeterlik. Tipti ultymyzdyń tabiǵatyna jaraspaityn anaiy basylymdar da shyǵyp ketti. Zań boiynsha olarǵa tyiym salynady. Básekelestiktiń shynaiy kórinisin keiingi kezderde shyqqan jańa gazetter arasynan baiqaimyz. Maǵan unaityny – olardyń arasyndaǵy sypaiy básekelestik. Qazaq basylymdary ulttyń, jerdiń, tildiń taǵdyryna qatysty máselelerde biraýyzdylyq tanytady, munda eshqandai básekelestik joq. Birin-biri qoldaý bar. Al endi naryqtaǵy básekelestiktiń negizin jýrnalister qalaidy. Qazirdiń ózinde jýrnalist kadrlarynyń jetispeýshiligi sezilip qaldy. Taiaýdaǵy jyldarda ol tipten ulǵaia túspek. Jýrnalistika fakýltetindegi stýdentter sany ulǵaiǵan joq. Jasyratyn nesi bar,basqa mamandyqtaǵy adamdar, shala saýatty jýrnalister qai basylymdarda da ushyrasady. Árine, olardyń kánigi qalamgerler qataryna qosylýyna ýaqyt qajet. Menińshe qazaq jýrnalistikasynda Seidahmet Berdiqulovtyń, Oralhan Bókeidiń, Sherhan Murtazanyń mektepterin, teledidarda Saǵat Áshimbaevtyń mektebin jáne basqa da ulaǵat tutar ortalaryn jandandyrýymyz qajet. Jýrnalistika salasynda uzaq jyldar jemisti eńbek etip, zeinetkerlikke shyqqan aǵalarymyz – bul isten shet qalmaǵanyn qalaimyz. Olar joǵary bilim ordalarynda nemese jastar kóbirek shoǵyrlanǵan basylymdar janynda óz mektepterin quryp, dáris bergenderi qandai tamasha bolar edi.
– Depýtattyqqa kandidatyqqa tirkelgen úmitkerler arasyndaǵy jýrnalister qatary osy joly moldaý kórinedi. Áriptesterimizdiń bul qareketin qoldaisyz ba?
– Sailaýǵa túsýge árkimniń quqy bar. Jai jýrnalistter sapyna qosylyp, qalam ustap dúrmekke ilingenderdiń bári birdei halyqqa tanymal emes. Olardyń sailaýda jeńiske jeterine kúmánim bar. Al búgingi kúnniń ózinde qoǵamdyq oi-pikirdi mańaiyna toptap, sol úshin kúresip, qiynshylyqtarmen betpe-bet kelip, olardy jeńe bilgen jýrnalister men gazet redaktorlaryna halyq senimin bildiredi dep oilaimyn. Jýrnalist óziniń tabiǵatynan ádilettilikti izdeýshi adam. Sondyqtan da ol halyqqa jaqyn, onyń kóp problemalaryn janymen sezinedi, mańyzdy taqyryp retinde kún tártibine qoiyp jazady. Biraq, ol máseleler sheshimin tappai qalyp jatady. Jýrnalist endi sol sheshimdi qabyldaityn jerge, máselen Parlamentke kirip jumys isteýdi qalaidy. Bul el talabyn eskergendik. Sony tiisti oryndarǵa jetkizýdiń birden bir joly retindegi Parlamentke barýdy oilaǵan áriptesterimdi men osy qyrynan túsinemin. Mundai qalamdastarymyzdy quptaimyz jáne qoldaimyz.
Keide qazaq basylymdary men orys tilindegi basylymdar arasynda túsinbeýshilikter kórinip qalady. Bul básekelestikke jatpaityn jaǵdai. Qazaq jýrnalistikasy basqa ulttyń múddesine keletindei áreketke baryp, muqatýǵa, ózdiginen urynýǵa áýes emes. Orys tildi basylymdarda jumys isteitinderiniń kópshiligi qazaq jigitteri men qyzdary. Orys tildi qazaqtar men qazaq tildi qazaqtardyń ózara básekege qalai túsip jatqandyǵyn qarańyzdar. Ulttyń tiline, bilim alýyna qatysty jáittarda alakózdik ańǵarylady. Aradaǵy qolaisyz pikir talastarǵa shoq tastap alaýlata bermei, sony ortaq pikirge shaqyratyn ortalyq kerek siiaqty. Men ministr retinde bul máseleniń durys sheshimin tabýyn qolǵa almaqpyn. “Bul tildiń jáibaraqat jantásilim etýine múmkidik berińder” deitin bir maqala orys tildi bir basylymnyń jónsizdigin kórsetti. Mundailarǵa, árine, toptasa toitarys bergen maqul.
Men ótken baspasóz maslihatynda sailaýǵa tek kandidattar túsip jatqan joq, sailaýǵa baspasóz quraldary da túsip jatyr degen edim. Osy kezeńde qai baspasóz adal, jaqsy qyzmet etse solar halyq qurmetine bólinedi. Sailaýdan keiin de, halyq sol basylymdarǵa jazylatyn bolady. Búgin er-toqymyn bir jaǵyna aýdaryp, bir jaqtylyqqa urynǵan basylymdardy erteńgi kúni kópshilik oqýdan qalady. Árkimniń de saiasattan dámesi bar. Qoldap, qoshtaǵysy keledi, biraq sailaý bárine birdei syn. Sailaý kezinde barlyq aqparat quraldary shynaiylyqtan, týrashyldyqtan, ádildikten aýytqymai jazǵany, teledidar, radio arqyly bolmysty burmalamai naqtyly kórsetkeni abzal. Olar halyqqa shyndyqty jetkizýshi qural retinde kórinýi tiis.
Áńgimeniń sońynda mynandai bir oimen de bóliseiin. Sailaý depýtattyqqa kandidattarǵa syn ekendigi jii aitylady. Sailaý onyń barysyn kórsetetin buqaralyq aqparat quraldaryna syn degendi aityp otyrmyn. Munyń bári mańyzdy. Biraq bárinen de mańyzdysy – sailaý eń aldymen sailaýshyǵa, sol kandidattardyń arasynan eń laiyqty azamatty tańdaýshyǵa syn. Iá tańdaýshyǵa. Jalpy, “vybory” sózin tek bir turǵyda –“sailaý” dep qana túsiný baiaǵy keńestik kezeńdegi sanannyń sarqynshaǵy. Ol kezde sailaý merekedei qabyldanatyn. “Sailaý”, “ Sailaýbai” , “Sailagúl” siiaqty esimder sol sailaý kúnderinde týǵandarǵa qoiylatyn. “Komýnistter men partiiada joqtardyń bir tutas blogyna” daýys berý kezinde balama degen bolmaityn, usynylyp, sailanbai qalý degen kezdespeitin. Sondyqtan da, sailaý – azamattyq paryzdy atqarýdyń qurmetti rásimi siiaqty ótetin. Sóite-sóite bul sózdiń túpki maǵynasyna nuqsan keldi. Bara-bar sailaý kádimgi jinalystyń prezidiýmyna sailaý bolyp ketti.
Al negizinde “vybory” sóziniń dál aýdarmasy -“tańdaý”. Laiyqtyny tańdaý. “Sailaý” “izbraniege” kóbirek keledi. Bul aitylǵan “sailaý” sózin endigi jerde “tańdaý” dep alaiyq degen oi týmaidy. Qazaqtyń “sailanyp shyqqan” degen sózi de tańdaýlylar jóninde aityp tur ǵoi. Bi sailaýy, bolys sailaý degen sózder de ornyǵyp ketken. Másele uǵymnyń atynda emes, zatynda. Al zaty – sailaýda bizge tańdaý quqy beriletindiginde. Bul – árbir azamatqa artylar úlken senim. Ár adamnyń osy tańdaý quqyn qalai paidalanýy kúni erteń elimiz Parlamentine kimder kelerin, olardyń qandai zańdar qabyldaitynyn aiqyndaidy. Al kez kelgen eldiń kelbetin kórsetetin basty belginiń biri – Parlament ekeni sózsiz.
— Áńgimeńizge rahmet.
Suhbatty júrgizgen Álisultan Qulanbai,
2004 jyl
