2004 جىلى “ەگەمەن قازاقستان” گازەتٸنە التىنبەك سەرسەنبايۇلىنىڭ “تۇراقتىلىق دامۋىمىزعا تۇساۋ ەمەس, يگٸلٸكتٸ ٸستەرٸمٸزگە باستاۋ بولسىن” دەگەن تاقىرىپپەن سۇحباتى جارىق كٶردٸ. بۇل كەزدە التىنبەك اقپارات مينيسترٸ قىزمەتٸندە بولاتىن. ارادا 14 جىل ٶتسە دە, ايتىلعان ويلار ەلٸ كٷن ٶزەكتٸلٸگٸن جويعان جوق. قۇندى ويلار ۋاقىت تالعامايتىنىن ەسكەرسەك, التىنبەك ايتقان سٶز بٷگٸنگٸ كٷن ٷشٸن دە ماڭىزىن جوعالتپايدى. ەندەشە, ٶتكەن مەن بٷگٸندٸ تاعى بٸر ساراپتاپ كٶرەلٸك!
─ التىنبەك سەرسەنبايۇلى, سايلاۋ الدىندا پرەزيدەنت سٸزدٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتكە قايتا شاقىردى. وسىنىڭ سىرى نەدە دەپ تٷسٸنەسٸز?
─ مەنٸڭشە مەسەلە الدىمىزدا بولعالى جاتقان سايلاۋدا ەمەس. مەسەلە سايلاۋعا دەيٸن نەمەسە ودان كەيٸن اتقارىلاتىن شارۋالارعا بايلانىستى. بٸر سٶزبەن ايتساق, ەلٸمٸز ٷلكەن ساياسي رەفورمالاردىڭ الدىندا تۇر. ساياسي رەفورمالار جٶنٸندەگٸ ەرتٷرلٸ كٶزقاراستاردى, ەرتٷرلٸ ويلاردى نەمەسە بٸرلەسٸپ اتقاراتىن, ٸس-قيمىل بٸرٸكتٸرەتٸن جولداردى وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزگەن پرەزيدەنت مەملەكەتتٸك, حالىقتىق مٷددە تۇرعىسىنان قاراپ, ٸلگەرٸ قادام باسۋ قاجەتتٸگٸن العا تارتتى. مەنٸ وسى ۇلانعايىر جاۋاپكەرشٸلٸگٸ بار شارۋانى اتقارىسۋعا شاقىردى دەپ قابىلدادىم جەنە مەن تەك وسى ماقساتتى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك قىزمەتكە قايتا ورالدىم. بۇل دەگەنٸمٸز ─ مەملەكەت باسشىسىنا ساياسي رەفورمالاردى جاساۋ جولدارىنا كٶمەكتەسۋ. ەستەرٸڭٸزدە شىعار, مەن قىزمەتكە كەلەر الدىندا جاساعان ساياسي مەلٸمدەمەدە مىناداي باستى ٷش نەرسەنٸ ايتقان ەدٸم. ولار ─ باسپاسٶز جايلى جاڭا زاڭ جوباسىن دايىنداۋ, جاساۋ, دەموكراتييالاندىرۋ جەنە ازاماتتىق قوعام مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييا جۇمىسىنا دەموكراتييالىق كٷشتەردٸ تارتۋ جەنە ونى جانداندىرۋ, سايلاۋدى ەدٸل ٶتكٸزۋ ٷشٸن بارلىق پارتييالار مەن دەپۋتاتتارعا, كانديداتتارعا باسپاسٶزدە بٸردەي مٷمكٸندٸك جاساۋعا كٶمەكتەسۋ. سىرت كٶزگە مۇنىڭ ٷشەۋٸ دە اعىمداعى مەسەلە بولىپ كٶرٸنەدٸ. بٸراق بٸرٸگە كەلگەندە قوعامىمىزدىڭ تٷبەگەيلٸ ساياسي جٷيەسٸن ٶزگەرتۋگە جۇمىس ٸستەيتٸن العاشقى تۇعىر بولىپ تابىلادى. وسىلاردى دۇرىس اتقارا بٸلسەك, قوعامىمىزدى ودان ەرٸ قاراي جاڭارتۋدىڭ مٷمكٸندٸگٸ اشىلادى. بۇل ورايدا باسپاسٶز بەن بيلٸك اراسىندا سىيلاستىق پەن جاۋاپكەرشٸلٸككە نەگٸزدەلگەن قارىم-قاتىناستىڭ وڭ دەستٷرٸن قالىپتاستىرۋ اسا ماڭىزدى.
ەل ٸشٸندە ەرتٷرلٸ پٸكٸر بار. بۇل قىزمەتكە كەلەر الدىندا مەن ۇزاق ويلانىپ-تولعاندىم. مۇنداي شەشٸمگە بەل بايلاۋىمنىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸمنٸڭ ٶزٸ جوعارىدا اتالعان مٸندەتتەردٸ اتقارۋ ارقىلى حالقىمىز بەن بيلٸك اراسىندا, پرەزيدەنت پەن ساياسي دەموكراتييالىق كٷشتەر اراسىندا ٶزارا جالعاستىق تاباتىن ٸستەرگە, ەگەر ەكٸ جاقتا دا وسىنداي ٸشكٸ قاجەتتٸلٸك بولسا, سولاردىڭ جۇمىسىن ٷيلەستٸرۋگە سەبەپتەسەتٸن نەگٸز قالاۋ ەدٸ. ال ەگەر دە ەكٸ جاقتان, بيلٸك جاعىنان ساياسي رەفورما قاجەت ەمەس دەپ تابىلسا نەمەسە ساياسي پارتييالار جاعىنان ساياسي رەفورمانى جٷرگٸزۋٸ باستى مەسەلە ەمەس, باستى مەسەلە تەك ساياسي ويىننىڭ كٶرٸگٸن قىزدىرۋ دەپ تابىلسا, وندا مەن بۇل قىزمەتتٸ اتقارۋدان باس تارتۋعا دايىنمىن.
─ قازٸرگٸ پارتييالار پرەزيدەنتتٸك جەنە پرەزيدەنتتٸك ەمەس دەگەن سىڭايدا ەكٸگە بٶلٸنٸپ سيپاتتالىپ جٷر. پارتيياداعىلار ەكٸ ورىندىققا وتىرعىسى كەلەدٸ دەيتٸن كەيبٸر كەڭەسشٸلەردٸڭ مٸن تاققان پٸكٸرٸنە قالاي قارايسىز?
─ مەسەلە وتىراتىن ورىندىقتا ەمەس. (ەرتٸسباەۆ قاتە تٷسٸنەدٸ.) ەزٸلگە بۇرىپ ايتساق, وتىراتىن ورىندىق ٷيدە دە بار. سونداي-اق مەسەلە بيلٸك پەن بٸزدٸڭ ٷيلەسەتٸن نەمەسە كەرەعار كٶزقاراستارىمىزدا ەمەس, مەسەلە حالىقتىڭ تاعدىرىندا. بٸز حالىق تاعدىرىن شىنداپ ويلاساق, وندا ولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, ەلەۋمەتتٸك مەسەللەرٸن شەشۋ, وي ەركٸندٸگٸنە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن جاعدايلار جاساۋ ٷشٸن كەز كەلگە قادامعا بارۋىمىز كەرەك. ەگەر ول حالىقتىڭ تۇرمىس-جاعدايىنا وڭ ەسەر ەتەتٸن جاعداي تۋعىزاتىن بولسا. بٸز بۇل جٶنٸندە بيلٸكتەن ٸرگەمٸزدٸ اۋلاق سالۋىمىز كەرەك. ەكٸنشٸ جاعىنان العاندا بٸز بيلٸككە جەتكەن ەكەنبٸز دەپ بيلٸكتٸڭ قالىپتاسقان دەستٷرٸنە ەنٸپ, كٶن-تەرٸسٸن كيٸپ, حالىقتىڭ ٶمٸرٸنەن الىنعان, حالىقتىڭ تاعدىرى ٷشٸن ٶزٸمٸز ايتقان, كٶپشٸلٸكتٸ تولعانتقان پٸكٸرلەردەن, سٶيلەگەن سٶزدەرٸمٸزدەن تانباۋىمىز قاجەت. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ەگەر بٸز بيلٸككە كەلسەك, وندا حالىقتىڭ ارمان-مٷددەسٸن, مۇڭ-مۇقتاجىن, تالاپ-تٸلەگٸن ٶزٸمٸزبەن بٸرگە بيلٸككە الا كەلۋٸمٸز كەرەك. نەگٸزگٸ مەسەلە وسىندا.
پرەزيدەنتكە كٸم ساياسي رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن كٶبٸرەك قولداپ, كٶبٸرەك جۇمىس ٸستەسە, پرەزيدەنتتٸڭ ەڭ سەنٸمدٸ جاقتاسى سولار دەپ ويلايمىن. ال ەلباسىنا جاعىنۋ مەن جاقتاسۋدىڭ اراسى تىم ۇلعايىپ بارا جاتقان سيياقتى. قاراپايىم حالىق جاعىنۋشىدان جاقتاسۋشىنىڭ كٶپ بولعانىن قالايدى. بٸز قازٸر ەگەمەندٸ مەملەكەت قۇرىپ, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ نىعايتىپ جاتقان كەزدە تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ ابىرويى بٷگٸنگٸ ونىڭ قىزمەت ەتٸپ جاتقان كٷندەرٸمەن شەكتەلمەۋٸ تيٸستٸگٸن جەنە ونىڭ بولاشاقتا دا تاريحتىڭ بەرەتٸن باعاسى بولاتىندىعىن ەسكەرتۋگە مٸندەتتٸمٸز. سوندىقتان دا بٸز ەگەر قوعامدىق ساياسي كٷشتٸڭ ٶكٸلٸ رەتٸندە بيلٸككە ارالاسساق, وسىنداي مەسەلەلەردٸ ٷنەمٸ العا ۇستاعانىمىز ابزال.
─ باسپاسٶز تۋرالى زاڭ جوباسى جايىندا نە ايتار ەدٸڭٸز? بۇل زاڭدا قانداي ٶزگەشەلٸكتەر بولماق?
─ پرەزيدەنت ن. نازارباەۆ 2003 جىلى پارلامەنتتە سٶيلەگەن سٶزٸندە زامان تالابىنا ساي جاڭا زاڭ جاساۋ جٶنٸندە ايتىپ, ٷكٸمەتكە تاپسىرىس بەرگەن بولاتىن. بۇدان بۇرىنعى زاڭنىڭ تاعدىرىن سٸزدەر بٸلەسٸزدەر. تالقىعا ۇسىنىلاتىن جاڭا زاڭ جوباسىندا ٶزٸندٸك ايىرماشىلىق كٶپ. قازٸر مىنانداي دەموكراتييامىزدىڭ, قوعامدىق ساياسي دامۋىمىزدىڭ قازٸرگٸ ساتىسىندا تۇرىپ, باسپاسٶزگە اۋىزدىق كيگٸزگەندٸ, قالاعان جاعىنا جٷرگٸزگەندٸ نەمەسە ماي شەلپەككە تويعىزىپ, مايمٶڭكەلەتٸپ ۇستاۋدى جٶن سانايتىندار دا بارشىلىق. بۇقاراعا بەت بۇرعان باسپاسٶز مۇنى قالامايدى. وعان كەرەگٸ ٶز بوستاندىعى ارقىلى, سٶز بوستاندىعىن الۋ, ەركٸن ويعا ەرٸك الۋ. باسپاسٶزگە ەركٸندٸك بەرە وتىرىپ, ونىڭ قوعام مەن حالىقتىڭ جەنە جەكە تۇلعالاردىڭ مٷددەسٸن اياق-استى ەتپەۋٸنٸڭ كەپٸلدٸگٸن جاساۋ. مۇنداعى نەگٸزگٸ تٷبەگەيلٸ ايىرماشىلىق باسپاسٶز ەركٸندٸگٸنٸڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸمەن شەكتەلۋٸ, ول بيلٸكتٸڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە مويىن ۇسىنۋىنا نەگٸزدەلگەن. سول ارقىلى بٸز باسپاسٶزدٸڭ جۇمىس ٸستەۋ مٷمكٸندٸگٸن كەڭەيتەمٸز.
بٷگٸندە جۋرناليستەر نەمەسە تۇتاستاي باسىلىمدار بيلٸك باسىنداعىلاردى كٶپ سىنايدى. بٸراق بيلٸك باسىنداعى ادام ونى وقيدى دا, گازەتتٸ ىسىرىپ قويا سالادى. وعان بايلانىستى جوعارعى جاقتاعىلار مەسەلە قوزعامايدى, ال قوعامدىق ۇيىمدار دا بۇرىنعىداي مەن بەرۋدٸ قويدى. سوندىقتان دا بٸز زاڭدا ەگەر مەملەكەتتٸك بيلٸك ورىندارىندا وتىرعان ادام سىنالسا جەنە بۇل سىن ادامداردىڭ قۇقىعىنا, قازىنالىق-بيۋدجەتتٸك قاراجاتقا بايلانىستى ايتىلسا, وندا سول مەملەكەتتٸك ورىنداعى ٶكٸلەتتٸ ٶكٸل, جاۋاپتى تۇلعا سىنعا جاۋاپ بەرۋگە مٸندەتتٸ دەپ كٶرسەتتٸك. سەبەبٸ بۇل ونىڭ باسپاسٶز الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كٶرسەتپەيدٸ, سول باساپسٶز تاراتقان قوعامدىق پٸكٸرگە سەيكەس قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن دە كٶرسەتەدٸ. جەنە سول باسپاسٶز ارقىلى قوعامنىڭ الدىندا ٶزٸنٸڭ پٸكٸرٸن ايتۋى كەرەك. ەگەر سىنالۋشى ٶرەسكەل جاعدايعا بارسا, وندا ودان جوعارعى جاقتاعىلار باسپاسٶز دابىلىنا مەن بەرە قاراپ تەكسەرۋ جٷرگٸزٸپ, شارا قولدانۋى جەنە ول تۋراسىندا جۇرشىلىقتى حاباردار ەتۋٸ جٷكتەلەدٸ. بٸزدە قازٸر كٷلكٸ تۋعىزارلىقتاي كەرٸسٸنشە جاعداي قالىپتاسقان. باسپاسٶزدە جيٸ سىنالعان لاۋازىمدى ادامدار ودان دا جوعارى قىزمەت ورىنتاعىنا قونجيىپ, تىم تەز ٶسٸپ جاتادى. بۇل قوعامدىق پٸكٸردٸ ەسكەرمەۋدٸڭ سالدارى.
مەملەكەتتٸك باسىلىمداردىڭ قوعامداعى سالماعىن ازايتاتىن كەز جەتتٸ. مەملەكەتتٸك اتقارۋشى بيلٸك ٶزدەرٸنٸڭ باسپاسٶز قۇرالدارى ارقىلى قوعامدىق وي-پٸكٸرگە اۋىر سالماق سالماۋى, باسىلىمدار ٸسٸنە قاتتى ارالاسپاۋى تيٸس. سوندىقتان بٸز زاڭ جوباسىنا مەملەكەتتٸك اتقارۋشى بيلٸك ۇيىمدارىنىڭ باسپاسٶز اكتسييالارىنىڭ جارتىسىنان ارتىعىنا يەلٸك ەتپەۋٸن قاراستىردىق. مۇنى مەملەكەت تاراپىنان باسپاسٶزگە جاسالعان جەڭٸلدٸك رەتٸندە قابىلدايىق. اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا, ەسٸرەسە قازاق تٸلٸدٸ گازەتتەردە سوڭعى ون-ون بەس جىلدان قالىپتاسقان ۇجىم بار. گازەتتٸڭ اكتسيياسىنىڭ 50 پايىزىن سول جۋرناليستتەر السا, قالعان بٶلٸگٸن اتقارۋشى بيلٸك نەمەسە كەسٸپكەرلەر السا, گازەت ەرٸ مازمۇندى, ەرٸ شىنشىل, حالىققا سەنٸمدٸ باسىلىم بولار ەدٸ. بٸز وسى جاعىن ويلاستىرساق, ۇتىلمايمىز. كەيبٸر وبلىستىق, قالالىق گازەتتەردٸ قاراڭىز. ەكٸمسٸز تاڭ اتىپ, كٷن شىقپايتىنداي. ونسىز تٸپتٸ جازارعا جاڭالىق قالماعانداي كٶرٸنە-دٸ. ەلگٸ باسشىلار ٶزدەرٸن كٶسەم ساناتۋعا قۇمار-اق. ولار وسى ەرەكەتٸمەن, مەملەكەتتٸك بيلٸك ٶكٸلٸ بولعاندىقتان, ەڭ الدىمەن مەملەكەتتٸ ۇياتقا قالدىرادى. ودان كەيٸن ٶزٸنە تەۋەلدٸلٸگٸن پايدالانىپ, ونى جارامساقتىق كٷيگە تٷسٸرٸپ, وقىرمان قاۋىم الدىندا قادٸرٸن كەتٸرەدٸ. ەلباسى مۇنداي ەكٸمدەرگە ەلدە-نەشە رەت تىيىم سالارلىقتاي ەسكەرتۋ جاسادى. بٸراق ەكٸ-ٷش ايدان كەيٸن ەسكٸ ەۋەن قايتا جالعاسىپ جاتىر.
باسپاسٶزدە جاسىراتىنى جوق, كەيدە دەيەكسٸز سىندار دا ۇشىراسىپ جاتا-دى. ونداي جاعدايدا تٶرەلٸكتٸ تەك سوت ايتىپ, باسپاسٶز تاعدىرىن ەدٸل شەشكەنٸ جٶن. سوتتارعا سىرتتان ەشكٸمدە – بيلٸكتەگٸلەر دە, باسپاسٶز قۇرالدارى دا قىسىم جاساۋعا تيٸس ەمەس.
─ گازەتتەردٸ, تەلەارنالاردى سوتقا سٷيرەپ, ٶز ار-وجداندارىنا نۇقسان كەلتٸرگەنٸ ٷشٸن شەكتەن تىس كٶلەمدە ايىپ تارتتىرۋدى سۇرايتىندار جيٸلەپ بارادى. ونداي ايىپپۇلدىڭ بەلگٸلەنگەن كٶلەمٸ بولا ما?
─ يە, ار-وجداندارىن ميلياردتاعان تەڭگەگە دەيٸن باعالايتىندار دا تابىلادى. سوندىقتان بٸز بۇل مەسەلە جٶنٸندە زاڭ جوباسىنا شەكتەۋ قويدىق. ەگەر باسپاسٶز قۇرالى جىل ٸشٸندە بٸرٸنشٸ رەت بٸر ادامنىڭ ار-وجدانىنا تيەتٸن ماتەريال جاريالاسا, سوت سولاي دەپ ەسەپتەسە, وندا ول ادامعا تٶلەنەتٸن ايىپپۇل گازەتتٸڭ بٸر ايلىق تابىسى كٶلەمٸنەن ارتپايتىنداي مٶلشەردە بەلگٸلەنبەك. ال جۋرناليست كٸنەلٸ بولىپ تابىلعان جاعدايدا ايىپپۇل جۋرناليستتٸڭ ٷش ايلىق تابىسىنان ارتپاۋى تيٸس. ەگەر بۇل جاعداي ەكٸنشٸ رەت قايتالانسا, وندا ايىپپۇل گازەتتٸڭ ٷش ايلىق, جۋرناليستتٸڭ التى ايلىق تابىسى شاماسىندا بەلگٸلەنەدٸ. مۇنداي جاعداي ەدەتكە اينالىپ, جىل ٸشٸندە ٷشٸنشٸ رەت ورىن السا, وندا سوت ٶز شەشٸمٸن شىعارادى.
─ سىنالعان ادامنىڭ سوتقا شاعىم بەرۋ مەرزٸمٸ شەكتەلە مە?
─ ول بٸر جىل كٶلەمٸمەن شەكتەلەدٸ. ول مەرزٸمنەن ٶتكەن سوڭ, سوت شاعىم-ارىزدى قابىلدامايدى. زاڭ جوباسىنا ەنگەن مۇنداي ۇسىنىستار ەلٸ تالقىلانادى.
─ ەلدەگٸ ساياسي جاعداي ورنىقتىلىعى, تۇراقتىلىق ۇلتارالىق قارىم-قاتىناستىڭ جاراسىمدىلىعىمەن عانا شەكتەلمەيدٸ عوي.
─ قوعامدا ون جىل بويىنا جٷرگٸزٸلگەن اۋىر ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ نەگٸزٸندە بٸرشاما ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىق ورنىقتى. ونى جٷرگٸزٸلگەن ساياسي زەرتتەۋلەردە كٶرسەتتٸ. بٸز بۇل ارادا بٸر نەرسەنٸ مىقتاپ ەسكە ۇستاعانىمىز ماقۇل. تۇراقتىلىق دامۋىمىزعا تۇساۋ ەمەس, جاقسى ٸسٸمٸزگە باستاۋ بولسىن. ەگەر بٸز تەك تۇراقتىلىقتان فەتەشيزم جاسايتىن بولساق, وندا بۇل تۇراقتىلىققا جاتپايدى. ٶيتكەنٸ, تۇراقتىلىق تەك دامۋ بارىسىندا قالىپتاسادى. مەنٸڭ ەسٸمدە, پرەزيدەنت 1993 جىلى ٷلكەن رەفورمالارعا بارار الدىندا, پارلامەنتتە سٶيلەگەن سٶزٸندە مىنانى ايتقان ەدٸ. كەز كەلگەن كەمەنٸڭ سۋدا تۇرۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن نەرسە – ونىڭ زەكٸرٸ. بٸزدٸڭ زەكٸرٸمٸز بار ەكەن دەپ ونى سۋعا تاستاپ قويىپ تۇرا بەرسە, ول تاتتانىپ, شٸرٸپ كەتەر ەدٸ. كەمە جٷزۋ ٷشٸن جارالعان. قوعام دا سول سيياقتى, ٷنەمٸ قوزعالىستى, دامۋدى قالايدى.تۇراقتىلىقتان زەكٸر جاساپ, ونى تاستاپ قويىپ, بەلگٸلٸ بٸر بيلٸكتٸڭ عانا مٷددەسٸ ٷشٸن قوعام دامۋىن تەجەۋ زامانا زاڭدىلىعىمەن ٷيلەسپەيدٸ. بۇل ەرەكشە ەسكەرەتٸن قاعيدا. تەك العا جٷرگەن قوعام, ٷنەمٸ دامىپ وتىرعان قوعام عانا ٶز ماقساتىنا جەتەدٸ.
بٸز تمد ەلدەرٸنەن الدا كەلەمٸز, جاعدايىمىز تەۋٸر دەپ ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز جو-عارى باعالايمىز. جٸگەرلەندٸرۋ, تالاپتاندىرۋ ٷشٸن ايتىلعان بۇل سٶزدٸ جيٸ قايتالاعان سايىن: “باسقا ٶركەندەگەن ەلدەردەن قالاي ەكەنبٸز ? ” – دەگەن سيياقتى بٶگدە ساۋالدار دا قايتا-قايتا قۇلاق قىلتيتاتىنىن قايتەمٸز? ەلجۋاز ادامنان ٶزٸن كٷشتٸ سانايتىن, ال ناعىز مىقتىنىڭ قاسىندا ٶزٸ ەشنەرسەگە تاتىمايتىننىڭ بوس ماقتانگٶيلٸگٸ بٸزگە جاراسپايدى. “ماقتانباسقا ماقتانىپ, دەپ جٷرٸپپٸن پىسىقپىن”, دەگەن اباي اتامىزدىڭ سٶزٸن قاپەرٸمٸزگە ساقتايىق. سان مىڭداعان حالىققا اقپارات قۇرالدارى ارقىلى تارايتىن ورىنسىز ماقتاننان ادا كٷيٸندە جەتكەنٸ جٶن-اق.
بٷگٸنگٸ يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق قورلاردىڭ قۇرىلۋى ٶتە دۇرىس مەسەلە. بٸراق بۇلاردىڭ جٷزەگە اسىرىلۋى ەلٸمٸزدە قوعامدىق ساياسي رەفورمالار دامىعان جاعدايدا عانا ٶز ٷردٸسٸن تابادى دەپ ويلايمىن. سەبەبٸ, قازٸرگٸ كەزدە مەملەكەتتٸڭ قالتاسىنان وسى باعدارلامالار ٷشٸن شىعارىلىپ جاتقان ميلياردتاعان اقشا تەك شىن مەنٸندەگٸ پارلامەنتتٸڭ, شىن مەنٸندەگٸ باسپاسٶزدٸڭ باقىلاۋىمەن, شىن مەنٸندەگٸ وبلىستارداعى حالىق سايلاعان مەسليحاتتاردىڭ باقىلاۋىمەن عانا جۇمسالۋى كەرەك. ولاي ەتپەگەن جاعدايدا بۇل وراسان زور قارجىنىڭ ٸزٸم-عايىم جوعالىپ كەتپەسٸنە كەپٸلدٸك قانە? ەگەر مۇنداي جاعداي ساقتالىپ قالا بەرسە, ەرتٷرلٸ مينيسترلٸكتەر, ەكٸمدٸكتەر ٷلكەن قارجىنى قاجەت ەتەتٸن سان الۋان باعدارلامالاردا ويلاپ تاۋىپ, ونىڭ جۇمسالۋىنىڭ نەتيجەسٸن ويلاماستان, جەكە باستارى ٷشٸن تالان-تاراجعا سالۋى ەبدەن مٷمكٸن. باعدارلامالارعا بٶلٸنگەن قاراجاتتاردى بٶلٸسكە سالۋدان قولدارى بوسامايتىن شەنەۋنٸكتەردەن نە قايىر? بٸز وسىندايلاردان ٸرگەمٸزدٸ اۋلاق سالاتىن قوعام قۇرۋدى, ٶزگەرٸستەر جاساۋدى قالاساق, ونىڭ ٸسكە اسىرۋ تەتٸگٸ رەتٸندە ساياسي رەفورمالارعا جٷگٸنەمٸز.
─ تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتىڭ ساقتالۋى ەرقايسىمىز ٷشٸن اسا باعالى قۇندىلىق. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە شەكتەن شىعارىپ, ارناسىنان اسىرىپ جٸبەرەتٸندەي, تىنىشتىققا قاۋٸپ تٶندٸرەتٸندەي ەلدەقانداي كٷشتەر بار ما? كەيدە ەر نەرسەدەن سەكەم الىپ جاتامىز, وسىنىمىز قانشالىقتى ورىندى?
– بٸزدە ساياسي ەكسترەميزمنٸڭ نەگٸزٸ جوق. ساياسي ەكسترەميزم قانداي جاعدايدا تۋادى? ول سەپاراتيستٸك پيعىلدىڭ توپىراعىندا دٷنيەگە كەلەدٸ. ەلەمدٸك تەجيربيە سونى كٶرسەتەدٸ. بٸزدە قۇدايعا شٷكٸر, ونداي سەپاراتيستٸك پيعىلدار جوق. ساياسي ەكستريميزمنٸڭ ەكٸنشٸ بٸر تٷرٸ دٸني باعىتتا تۋىندايدى. بٸزدە ونداي قاۋٸپتٸڭ اۋىلى الىس. حيزبۋت-تاحرير سيياقتى نەشە تٷرلٸ دٸني ەكستريميستٸك توپتار قازاقستاندا قانات جايادى, بولاشاعىن تابادى دەگەنگە مەن ٶزٸم سەنبەيمٸن. قوعام قويناۋىندا جاتقان, تالقىلاناتىن, دامۋدىڭ بٸر ساتىسىنان كەلەسٸ ساتىسىنا ٶتەر تۇستاعى قوردالانعان مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸڭ جولى دۇرىس قويىلعان جاعدايدا ساياسي ەكسترەميزم مٷلدە بولمايدى. ەگەر بٸز بەلگٸلٸ بٸر توپتىڭ پٸكٸرٸن ساياسي دەموكراتييالىق داۋىسقا سالۋ, رەفرەندۋمدار, قوعامدىق پٸكٸرتالاستار ارقىلى شەشٸپ وتىرماي, ولارعا تەك ەكٸمشٸلدٸك-ەمٸرشٸلدٸك ەدەتپەن, بٸر سٶزبەن ايتقاندا كٷشپەن, قوقان-لوققىمەن ەسەر ەتۋگە تىرىسساق, ول شاعىن دا بولسا ساياسي ەكسترەميزمنٸڭ نەگٸزدەرٸن قالىپتاستىرادى. سوندىقتان بيلٸك پەن قوعامنىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸك وسىندا دەپ بٸلەمٸز. ەكسترەميزمنٸڭ قانداي دا بٸر تٷرٸنە جول بەرمەۋ ٷشٸن ونىڭ الدىن العان ورىندى.
─ سايلاۋ قارساڭىندا بارلىق ساياسي پارتييالارعا جەنە دەپۋتاتتىققا كانديداتتارعا باسپاسٶزدە ٷگٸت جۇمىستارىن جٷرگٸزۋگە بٸردەي مٷمكٸندٸك جاسالىپ جاتىر. ساياسي پارتييالار مەملەكەتتٸك باسىلىمدار ارقىلى دا ٶز باعدارلامالارىن جۇرتقا تانىستىرۋعا كٸرٸستٸ. مۇنى جۇرتشىلىق قۇپ كٶردٸ. ول الداعى ۋاقىتتاردا ٶز جالعاسىن تابار ما ەكەن?
─ مەنٸڭشە, بٸزدەگٸ “سايلاۋ تۋرالى” زاڭعا بٸرنەشە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ قاجەت. ول بولاشاقتىڭ ٸسٸ. بٸرٸنشٸدەن, سايلاۋ باستالعانعا بٸر اي قالعان مەرزٸمدە بٷكٸل باسپاسٶزدە پارتييالار تۋرالى جارنامالاۋدى توقتاتۋ كەرەك. سايلاۋ جارييالانعان كٷننەن باستاپ, باسپاسٶز بەتٸندە تەڭ جاعداي جاسالۋى تيٸس. مەسەلەن, بٷگٸندە بيلٸك-كە جاقىن پارتييالار حالىق قارجىسىنان شىعىپ جاتقان گازەت-جۋرنالدىڭ بەتٸن بەرمەيدٸ. بۇل “سايلاۋ تۋرالى ”زاڭنىڭ باقىلاۋىنا تٷسەتٸن كەزەڭ قارساڭىنداعى جاعداي. مەملەكەتتٸك سانالاتىن باسىلىمدارعا قاراساق, بٸر-ەكٸ پارتييادان باسقا ەلٸمٸزدە پارتييا جوق سيياقتى كٶرٸنەدٸ. ال اقيقات بۇدان مٷلدەم باسقا عوي. ونى بىلايعى جۇرت جاقسى بٸلەدٸ, سودان سوڭ ٸشتەي رەنٸشتە قالادى. سٸزدەردٸڭ گازەتتەرٸڭٸزدٸڭ وقىرماندارى بٸر پارتييانىڭ عان مٷشەسٸ ەمەس, بۇل دا اقيقات نەرسە. سوندىقتان, ەر باسىلىم ٶز وقىرماندارىن سان الۋان كٶزقاراستاعى, پٸكٸردەگٸ ادامدار ەكەندٸگٸن ەسكەرگەن جٶن ەمەس پە? مۇنى بەلكٸم زاڭ ارقىلى رەتتەۋگە تۋرا كەلەتٸن شىعار.
بيلٸك پارتيياسىن ناسيحاتتاعان جايى وسى ەكەن دەپ ونى كەزكەلگەن ۇساق-تٷيەككە ارالاستىرىپ, ورىنسىز ەرٸ جاتاندى ماداق-داقپىرتپەن دەرٸپتەي بەرۋدٸڭ كەرٸ ەسەرٸ تيەتٸنٸن دە ەسكەرەيٸك. بٷگٸنگٸ اقىلدى وقىرماندى الداي المايسىز. جالپىلاما جارنامالاۋدىڭ جۇرتشىلىقتى جالىقتىراتىنى بەلگٸلٸ. بٸز ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىمەن بٸرلەسٸپ, بٸرىڭعاي ەرەجە جازدىق. مەنٸڭشە, ول بارلىق جاعىنان دۇرىس قامتىلسا كەرەك. ەرەجەنٸڭ نەگٸزگٸ ماڭىزى مىنادا: سايلاۋ كەزٸندە بٷكٸل باسپاسٶزدە كانديداتتار مەن ساياسي پارتييالارعا بٸردەي تەڭ مٷمكٸندٸك بەرٸلەدٸ. ەگەر گازەتتەرٸڭٸز بٸر كانديداتقا سٶز بەرسە, وندا ەكٸشٸ كانديداتقادا سٶز بەرۋگە تيٸستٸ. بۇل زاڭ تالابى ەرٸ باستى قاعيدا. سايلاۋ تۇسىندا بەلگٸلٸ بٸر ادامنىڭ ار-وجدانىنا نۇقسان كەلتٸرەتٸن كانديداتتىڭ ماقالاسى شىقسا جەنە ول سوت شەشٸمٸمەن دەلەلدەنسە, وندا گازەت سول ادامنىڭ ماقالاسىن جەنە سوتتىڭ شەشٸمٸن جارييالاۋعا مٸندەتتٸ. بۇل باسپاسٶزدٸ بٸر جاقتى كەتۋدەن ساقتاندىرادى. باسپاسٶز قۇرالدارى سايلاۋ كەزٸندە كانديداتتار مەن پارتييالاردىڭ ماتەريال-داردىن تەك اقىلى تٷردە, سايلاۋ قورلارىنان تٶلەم جاساۋ نەگٸزٸندە عانا جارييالايدى. ەسٸرەسە, بۇل ساياسي پارتييالارعا قاتىستى. جارييالانىم كٶلەمٸ بٶلٸنگەن قوردان اسىپ كەتپەۋٸ كەرەك. ورتالىق سايلاۋ كومميسيياسى قاراجاتتىڭ جۇماسلۋىن تەكسەرٸپ وتىرادى.
ايتا كەتەرلٸك تاعى بٸر جەتٸستٸك بار – “حابار” جەنە “قازاقستان-1” تەلەارنالارىندا تٶرت ساياسي پٸكٸر سايىس بولادى. قازاقستانداعى 12 ساياسي پارتييانىڭ بارلىعى جۇرتشىلىق الدىنا شىعىپ, پارلامەنتتٸڭ قوعامداعى رٶلٸ, ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك, جاستار ٸسٸ مەسەلەسٸ بويىنشا ارنايى پٸكٸر سايىس مەسەلەسٸنە قاتىسا الادى. حالىق سول ارقىلى كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸن تانىپ بٸلەدٸ. مەنٸڭشە, بۇل بٸزدٸڭ ٷلكەن جەتٸستٸگٸمٸز. مينيسترلٸك تاراپىنان ۇسىنىس ايتىلىپ, تاعى بٸر قول جەتكەن مەسەلە بار, ول ─ جەكە يەلٸكتٸەگٸ نەمەسە اكتسيونەرلٸك قوعامدارعا قاراستى تەلەارنالاردا دا وسىنداي پٸكٸرتالاستار ٶتكٸزۋگە دەپۋتاتتىقا ٷمٸتكەرلەر ٷشٸن مٷمكٸندٸكتٸڭ جاسالعاندىعى. دەمەك, بۇرىنعى سايلاۋلارعا قاراعاندا, بۇل سايلاۋلاردا كٶرەرمەننٸڭ, ياعني سايلاۋشىنىڭ تاڭداۋ مٷمكٸندٸگٸ ۇلعايدى, حابار الۋ مٷمكٸندٸگٸ ارتتى.
─ گازەت بەتٸندەگٸ سوت ارقىلى دەلەلسٸز دەپ تابىلعان سىن ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك ونى جازعان, نە ايتقان دەپۋتاتتىققا كانديداتقا جٷكتەلە مە, ەلدە وعان گازەتتٸ دە كٸنەلٸ دەپ ساناي ما?
─ وعان تەك قانا دەپۋتاتتىقا كانديدات جاۋاپتى بولادى.
─ تۇراقتىلىق تۋرالى ۇعىمدى قالقان رەتٸندە پايدالانتىن ەكٸم-قارالار جوق ەمەس. ولاردىڭ باسپاسٶز نە ساياسي پارتييالار ايتقان سىنداردى ٸرٸتكٸ سالۋ تۇرعىسىنان باعالايتىن سەتتەر دە ۇشىراسادى. بۇل تۋرالى سٸز نە ايتار ەدٸڭٸز?
─ يە, وندايلار دا بار. سەن تۇراقتىلىققا قارسى ەرەكەت ەتٸپ وتىرسىڭ دەپ ايىپتاعىشتار وبلىستان دا, اۋداننان دا تابىلادى. ساياسي پارتييالاردىڭ نەمەسە گازەتتەردٸڭ كٸنەسٸ نەدە دەيسٸز عوي? ولار جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتٸڭ قاراجاتى قايدا جۇمسالدى, كٶزبوياۋشىلىقتىڭ سالدارىنان جەكە قالتالارعا سٷڭگٸگەن اقشالار نەگە قايتارىلمايدى دەيتٸندەي سۇراقتاردى قويعانى ٷشٸن جازىقتى سانالىپ جاتادى. شىن مەنٸندە, ەل ٸشٸنە ٸرٸتكٸ سالاتىن ەلگٸندەي ەكٸرەڭدەگەن ەكٸمدەردٸڭ سولاقاي شەشٸمدەرٸ ەمەس پە? ولار جەكە باستارىنىڭ تۇراقتىلىعى ٷشٸن ەرەكەت ەتەدٸ. ال دامۋعا كەدەرگٸ جاساۋ – قوعاماداعى تۇراقتىققا تٸكەلەي قاتەر تٶندٸرۋ مەن تەڭ. دامۋ ەرتٷرلٸ كٶزقاراس, پٸكٸرلەرسٸز, اقيقاتتىڭ اشىلۋىنسىز مٷمكٸن ەمەس. ٶيتكەنٸ, ونسىز قوزعالىس قارقىن المايدى, باقىلاۋسىزدىقتان رەتسٸزدٸككە, توقىراۋ توعىشارلىققا ۇرىنادى.
اقتٶبە وبلىسىنىڭ بۇرىنعى ەكٸمٸ پرەزيدەنت جارلىعىمەن قىزمەتٸنەن بوساتىلدى. سەبەبٸ, ول اتالمىش ايماقتىڭ دامۋى مەن قوعامدىق ساياسي دامۋى ٶرەسٸنە كەدەرگٸ جاسادى, ونداعى قوعامدىق ساياسي كٷشتەرمەن قاقتىعىسقا كەلٸپ, سول وبلىستاعى تۇراقتىلىقا ٶزٸ قاۋٸپ تٶندٸرە باستادى. پرەزيدەنتتٸڭ وسىنداي شەشٸم قابىلداعانىنا اقتٶبەلٸكتەر قۋانىپ وتىر. ٶيتكەنٸ تۇراقتىلىق ولار ٷشٸن دە اسا قاجەت. مۇناداي مىسالداردىڭ قازاقستاننىڭ ەر جەرٸنەن كەزٸگەتٸنٸ ٶكٸنٸشتٸ.
بۇدان بۇرىنعى سايلاۋلاردىڭ قاي-قايسىسى دا داعدارىس كەزەڭدەرٸندە, ەلدەگٸ اۋىر جاعدايلاردا ٶتتٸ. بٸز بٸرٸنشٸ رەت قازاقستاننىڭ دامۋى بارىسىندا سايلاۋ ٶتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك الدىق. بۇل كەزدە بٸزدٸڭ بارلىق قارىم-قابٸلەتٸمٸزدٸڭ, مٷمكٸندٸگٸمٸزدٸڭ اشىلۋى تابيعي قۇبىلىس دەپ سانايمىن. بيلٸك ورىندارىنىڭ اشىقتىعى, قوعامدىق-ساياسي كٷشتەردٸڭ ەكپٸندٸگٸ, سايلاۋشىلاردىڭ ىنتالىعى, وسىنىڭ بارلىعى دا بٸزدٸڭ قازاقستاننىڭ ٸشكٸ قارىم-قابٸلەتٸن ايعاقتايدى. بٸز بيلٸك باسىندا وتىرىپ, بۇل سايلاۋدى ەدٸل ٶتكٸزبەسەك, حالىقتىڭ بٸزدەن تٷڭٸلۋٸ ەبدەن مٷمكٸن. سەبەبٸ, وسىنداي ورنىققان دامۋ بارىسىنداعى قوعامىمىزدا بٸزدەگٸ بيلٸك شىندىق بەتٸنە تۋرا قاراپ جالتارماسىن. كٷللٸ قويىلعان سۇراقتارعا وسى كەزدە جاۋاپ بەرۋدەن تايسالۋدىڭ رەتٸ جوق.
سايلاۋ قاي كەزدە ەدٸلەتسٸز ٶتەدٸ? وبلىس, قالا, اۋدان باسشىلارى ەلدەگٸ قادٸرلٸ مە, قادٸرسٸز بە, بەلگٸسٸز ادامداردى اپارىپ, ەرتٷرلٸ پارتييالارعا تاڭادى دا, بيلٸكتٸڭ اتىنان حالىققا تىقپالايدى. ال حالىق ولاردى قابىلدامايدى. بيلٸك بولسا كٷش كٶرسەتٸپ قامشىلايدى. بۇدان بارىپ سايلاۋ تەرتٸبٸ بۇزىلادى, ادامدار-داردىڭ كونستيتۋتسييا بەرگەن قۇقىلارىنا نۇقسان كەلەدٸ, اشۋ-ىزا, رەنٸشتۋادى. سودان سوڭ بيلٸككە قارسى نارازىلىق كٷشەيەدٸ. سەنٸم جوعالادى. ال كەز كەلگەن پارتييا, مەيلٸ ول پرەزيدەنتتٸك نەمەسە پرەزيدەنتتٸك ەمەس پارتييالار بولسىن, حالىقتىڭ قالاۋلى ازاماتتارىنا ٷمٸت ارتىپ, ەل الدىندا بەدەلدٸ ازاماتتاردى تٸركەتسە, قامشى سالدىرتپاي ٶتەتٸن كانديداتتاردى سالسا, وندا سايلاۋدىڭ شىرقى كٶپ بۇزىلمايتىن ەدٸ. بٸزدە, قاراساڭىز, ەركٸم ٶزٸنٸڭ تانىسىن نەمەسە ٶزٸنٸڭ كەسٸپكەرٸن,نەمەسە ەكٸمٸن قالايدا ٶتكٸزەمٸن دەپ تىرىسادى, بۇل ٷشٸن جوعارى جاققا مٸندەتتەمە الادى, سول ارقىلى سايلاۋدى داۋعا اينالدىرادى. بۇل سايلاۋ زاڭ تالاپتارىن قاتاڭ ساقتاماي ٶتكٸزٸلسە, ەدٸلەتسٸزدٸككە جول بەرسە, حالىقتىڭ كٶڭٸلٸنە كٸربٸڭ تٷسٸرەتٸن سايلاۋ بولسا,وندا بٸز بيىلعى جىلعى ەڭ ٷلكەن ساياسي قاتەلٸككە ۇرىندىق دەپ ەسەپتەيمٸز. سوندىقتان, بارلىق جەردە, ەلدٸڭ تىنىشتىعىن ويلاساق, دامۋىنا مٷددەلٸمٸز دەسەك, قازاقستاندا قانداي ازاماتتار ەل ٷشٸن قىزمەت ەتۋگە دايىن ەكەندٸگٸن تانىپ بٸلگٸمٸز كەلسە, حالىق اراسىنداعى بيلٸككە دەگەن سەنٸمدٸ نىق قالىپتاستىرۋدى كٶزدەسەك,وسى سايلاۋدى ادال ٶتكٸزۋگە مٸندەتتٸمٸز. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ وسىنى تالاپ ەتٸپ وتىر.
– ەكٸمدەردٸڭ سايلاۋعا ارالاسۋىنا زاڭ رۇقسات ەتپەيدٸ. بٸراق ٷيرەنشٸكتٸ ەسكٸ ەدەتتەن ارىلماۋشىلىق كٶرٸنٸستەرٸ بايقالا ما, قالاي?..
– يە, ەكٸمدەردٸڭ ونداي ەرەكەتتەرٸن, قانشا جاسىرىپ جاپسا دا, جۇرت كٶرٸپ جٷر. دەپۋتاتتىققا كانديداتتىققا تٷسكەن كەيبٸر ەكٸمدەر ماعان مٸندەتتٸ تٷردە سەنٸمدٸ ٶكٸل بولاسىڭدار دەپ ەرتٷرلٸ قىزمەتتەگٸ, كەسٸپكەرلٸكتەگٸ ادامداردى زورلىقپەن ٶز جاعىنا تارتىپ جاتقان مىسالدارىن ەستٸپ جٷرمٸز. كٷشتەپ قول قويدىرىپ جاتقان اۋدان, قالا ەكٸمدەرٸنٸڭ نەمەسە ولاردىڭ ورىنباسارلارىنىڭ ەدٸل سايلاۋ جاعدايىندا جەڭٸسكە جەتە قويۋۋى نەعايبىل. ەلگٸندەي جاعدايلار باسشىلىق سەنٸپ تاپسىرعان ادامداردىڭ ويلاۋ دەرەجەسٸنەن, سانا-سەنٸمٸنٸڭ قاراپايىم حالىقتان ارتتا قالعاندىعىن كٶرسەتەدٸ. ەگەر دەپۋتاتتىققا تٷسكەن باسشىلار ٸسكەرلٸگٸمەن, حالىققا جۇعىمدىلىعىمەن, اقىلدىلىعىمەن سايلاۋشىلار الدىندا بەدەل جيسا, وندا كٷش كٶرسەتۋدٸڭ, بيلٸكتٸ اسىرا پايدالانۋدىڭ ەشقانداي دا قاجەتتٸلٸگٸ تۋىنداماس ەدٸ. حالىق ٶز ەركٸمەن قولداۋشىسىنا اينالىپ, ونىڭ سايلانۋىنا مٷددەلٸك تانىتارى انىق قوي. مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸن, دەرٸگەرلەردٸ كٷشتەپ بەلگٸلٸ بٸر پارتيياعا كٸرگٸزۋ, مىناعان داۋىس بەرەسٸڭ دەپ نىعارلاۋ, ولاي ەتپەگەن جاعدايدا قىزمەتٸڭمەن قوشتاساسىڭ دەپ سەس كٶرسەتۋ زاڭعا دا, ادامگەرشٸلٸككە دە سىيمايتىن ەرەكەت. بۇل جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك باسىنداعىلاردىڭ پاراساتىنىڭ, ادامي مەدەنيەتٸنٸڭ تٶمەندٸگٸن ەشكەرەلەيدٸ. سونىمەن قوسا, جالپى مەملەكەتتٸك باسقارۋ تۋرالى حالىق اراسىندا تەرٸس پٸكٸردٸ قالىپتاستىرادى.
ەر باستىقتىڭ ٶزٸ باسقارعان مەكەمە-ۇجىمنىڭ وقۋ ورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸن ٶزٸ كٸرگەن جەنە ٶزٸ باسشىسىنىڭ بٸرٸ بولىپ سانالاتىن پارتييالارعا كٸرۋگە كٷشتەيتٸنٸ تۋرالى باسپاسٶزدە از جازىلىپ جٷرگەن جوق. جۋرناليستتەر مەنەن ەزٸلدەگەن بولىپ: “سٸز باسقارعان مينيسترلٸك قىزمەتكەرلەرٸ سٸز قالاعان پارتيياعا مٷشەلٸككە ٶتە باستاعان شىعار?” – دەپ سۇرايدى. مەن ولارعا بىلاي دەپ جاۋاپ بەرەمٸن: “بٸردە بٸر قىزمەتكەر نەمەسە ەرٸپتەسٸم ول پارتيياعا كٸرگەن جوق. ەگەر مەن ول قىزمەتتەن كەتكەن كەزدە, ادامدار بٸزدٸڭ پارتييامىزعا كٸرٸپ جاتسا, وندا مەن ٶز قىزمەتتٸك پارىزىمدى دۇرىس اتقارعان ەكەنمٸن دەگەن سەنٸمدە قالار ەدٸم”.
— بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ باسپاسٶز كٶڭٸل بٶلەر تاقىرىبى رەتٸندە قانداي مەسەلەلەردٸ ايتار ەدٸڭٸز?
— ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە قاراساق, ەلٸمٸزدەگٸ 2 ميليونعا جۋىق ادام ٶزٸن-ٶزٸ جۇمىسپەن قامتاماسسىز ەتٸپ وتىرعان كٶرٸنەدٸ. بۇل نەگٸزٸ اۋىلداعى حالىق. دەمەك, ەسٸگٸنٸڭ الدىنداعى الاقانداي جەردٸ تىرمالاپ, قوراسىنداعى ازىن-اۋلاق مالىن باققان ادامدار. راس, بۇل ادامدار كٷندەلٸكتٸ كٷن-كٶرٸستٸڭ قامىمەن جٷر, ولاردا ەشقانداي دامۋ, ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن جاقسارتۋ مٷمكٸندٸگٸ جوق. بالا-شاعاسىن اۋقاتسىز قالدىرماۋدى عانا كٷيتتەگەن ميليونداعان وتانداستارىمىزدىڭ بۇل جاعدايى قابىرعامىزعا باتادى.
بٸز ٶزٸمٸزدٸ دامىپ جاتقان ۇلت قاتارىنا قوسقىمىز كەلەدٸ. ەلگٸ كٶرسەتكٸش وسىنداي كٶرٸكتٸ ويىمىزعا بادىرايعان قارا كٶلەڭكەسٸن تٷسٸرەدٸ. ەر اۋىلدىڭ, ونى مەكەن ەتكەن ەر ەۋلەتتٸڭ دامۋ, كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسۋ مٷمكٸندٸگٸ بولعاندا عانا بٸز ٶركەنيەتكە قول سوزامىز. مۇنىڭ بەرٸ قاراجاتسىز ٸسكە اسپايدى. ال قاراجات كٶزٸ جۇمىسسىزدىق تۇرعاندا ەشقاشان شەشٸلمەيدٸ. مەنٸ قاتتى الاڭداتاتىنى – اۋىلداعى جۇمىسسىزدىق. مۇنى قالاي شەشۋگە بولادى? ەر اۋىلدان ەڭبەك ەتۋگە, كەسٸپكەرلٸككە باۋلۋعا لايىقتى سانالعان جاستاردى جيىستىرىپ, ولاردىڭ بەرٸنە كەسٸپتٸك ماماندىق بەرٸپ, ەلٸمٸزدٸڭ باتىسىنداعى يگەرٸلٸپ جاتقان جەنە دە الداعى كەزدە يگەرٸلەتٸن جەرلەردەگٸ مۇنايلى ٶلكەلەرگە اتتاندىرۋىمىز كەرەك. باياعى كومسومولدىق جولمەن تىڭعا, بام-عا جٸبەرگەن سيياقتى ەلدٸك شارالاردى ٸسكە اسىرۋ كەرەك شىعار. ەلٸمٸزدٸڭ كەمٸندە ەلۋ جىلى وسى مۇنايمەن ەتەنە بايلانىسىپ ٶتەدٸ.مۇناي قۇبىرلارىندا,تاسىمالداۋ,ٶڭدەۋ ورىندارىندا جۇمىس ٸستەپ, قىزمەت ەتسە, وندا ەر اۋىلدىڭ ازاماتى كەمٸندە بٸر-ەكٸ ەۋلەتتٸ اسىرار ەدٸ. جۋرناليستتەر كٶتەرەتٸن تاقىرىپتىڭ بٸرٸ – مەنٸڭشە وسى. جۇمىسسىزدىق كٶپ, وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەردەگٸ تٷيتكٸل مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸ جولعا قويۋداعى قوعامدىق پٸكٸردٸڭ ٷلەس سالماعىن باعالاي بٸلسەك, سٸزدەردٸڭ بارشا ەرٸپتەستەرٸڭٸز بۇل ٸستەن سىرت قالمايدى دەپ سەنەمٸن. ەكونوميكانىڭ جىلىنا 9 پايىزدىق دامۋى قارقىنى بار قازاقستاندا جۇمىسسىزدىقتىڭ بەلەڭ الۋى تٷسٸنٸكسٸز جەيت. مۇنايلى ٶلكەلەرگە اۋىل ادامدارىن باعىتتاۋ جٶنٸندە مەملەكەتتٸك باعدارلاما جاسالىنسا, تٸپتٸ دە ارتىق ەتپەيدٸ.
— باسپاسٶزدە شىعىپ جاتقان ويلى ماقالالارعا ەلباسى ەركەز نازار اۋدارىپ, سوعان سەيكەس تاپسىرمالار دا بەرەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, جوعارى باسشىلىقتى مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر اراسىندا مۇنداي كٶڭٸل بٶلۋشٸلٸك جەتٸسپەيدٸ.
– باسپاسٶزدٸڭ نەگٸزگٸ قىزمەتٸ قوعامدىق پٸكٸردٸڭ ساپالىق جاعىنان جوعارى دەڭگەيدە قالىپتاسۋىنا قىزمەت ەتۋ. ال قوعامدىق پٸكٸر قوعامدى دامىتۋشى, ٸلگەرٸ باستىرۋشى ٷلكەن كٷش. قوعامدىق پٸكٸردٸ ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتٸك ورگاندار شەشٸم قابىلدايدى. دەمەك, باسپاسٶزدٸڭ شىنايىلىعى, تالاس تۋدىرمايتىن, اقيقاتتان اينىمايتىن ادال سٶزٸ پەرمەندٸ ەسەر ەتەدٸ. بٸزدٸڭ باسپاسٶزٸمٸز مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ ٸرگەتاسىنىڭ قالاي قالاعاندىعىن عانا باقىلاپ قويماي, قالاي قالاناتىندىعىنا دا جٶن سٸلتەي بٸلەتٸن بٸلٸكتٸگٸن تانىتسا قانە! مەملەكەتٸگٸمٸزدٸ نىعايتۋ ٷشٸن اتقارۋشى بيلٸكتٸڭ نەمەسە پارلامەنتتٸڭ عانا قارقىنى جەتكٸلٸكسٸز.
بٸزدە پاتريوتيزمگە, مەملەكەتشٸلدٸككە تەربيەلەيتٸن قۇرال — باسپاسٶز. ەشبٸر ادامعا سەن مىناداي پاتريوتسىڭ دەپ تاڭۋعا بولمايدى. مىناداي ويدىڭ, يدەيانىڭ ٶكٸلٸ بولاسىڭ دەپ تاڭۋ دا جاساندىلىق. مۇنىڭ ەشقايسىسى دا پاتريوتيزم ەمەس, ونى قالىپتاستىرماۋعا كەرٸسٸنشە جاسالعان ەرەكەت. ەگەر باسپاسٶز بٷگٸنگٸ كٷندەردەگٸ ادامداردىڭ ٸس- ەرەكەتٸن, ۇلتىمىزدىڭ تەۋەلسٸزدٸككە قۇلشىنىسىن كٶرسەتسە, وسى ەلدەگٸ مەدەني-تاريحي قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاپ بەرە السا, وندا ادامداردىڭ پاتريوتتىق سەزٸمدەرٸن وياتىپ, قالىپتاستىرۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. بٸزگە تانىمدىق ماقالالار ٶتە كەرەك. سوتسياليزمنەن كەيٸنگٸ كٷيرەۋٸك سانادان ارىلۋدى ويلايىق. ۇلت رەتٸندە تولىققاندى ەكەندٸگٸمٸزدٸ باسا كٶرسەتكەن ابزال. ٶمٸرگە دەگەن قۇشتارلىقتى تۋدىراتىن, جٸگەرلەندٸرەتٸن, العا ۇمتىلدىراتىن, ٶز قابٸلەت مٷمكٸندٸگٸنە سەنٸمدٸلٸگٸن كٷشەيتەتٸن, ەلٸنٸڭ ەرتەڭٸنە سەندٸرەتٸن جارييالانىمدار اۋاداي قاجەت. ناقتىلى دەرەك-دەيەكتەرمەن جازىلعان يلانىمدى دٷنيەلەر نەعۇرىلىم كٶبٸرەك جارييالانسا, سوعۇرىلىم باسپاسٶز پارىزىن ٶتەيدٸ. گازەت وقيتىن, تەلەديدار كٶرەتٸن ادام رۋحاني قازىنادان سۋسىنداعاندا عانا جاقسىلىققا, جاڭالىققا قۇشتارلانادى, بويكٷيەزدٸكتەن, ۋايىمشىلدىقتان ارىلادى. ۇراپعىنىڭ جاقسى ٶمٸر سٷرۋٸنە قولدان كەلەر قارەكەتٸن جاساپ باعادى.
داعدارىس كەزەڭٸندە برازيلييالىق, لاتىنامەريكالىق ۇشى-قيىرى جوق تەلەسەريالداردى تاماشالاپ, كٶڭٸلدەرٸنە الدانىش تۇتقان ادامداردىڭ بٷگٸنگٸ ساناسىنا ەسەر ەتەرلٸك, رۋحاني-قاجەتتٸلٸكتەرٸن قاناعاتتاندىرارلىق ٶزگە دٷنيەلەر, ۇلتتىق تٶل تۋىندىلار ۇسىنايىق. داميتىن قوعامعا جٷدەۋشٸلٸكتەن ارىلاتىن جٸگەرلٸ باسپا, تەلەديدار سٶزٸ كەرەك.
— قازٸر تەلەديداردا قاتىگەزدٸكتٸ ناسيحاتتاۋ كٶبٸرەك بەلەڭ الىپ كەتتٸ ەمەس پە?
— قىلمىستىق تەلەسەريالدار بٸرتە-بٸرتە ەكرانداردان ٶشەدٸ دەپ ويلايمىن. جان تٷرشٸكتٸرەرلٸك قاندى وقيعالار قىزىقتاۋدان قالىپ بارادى. مەن سٸزگە مىناداي بٸر مىسال ايتايىن. مەنٸڭ بەكجان دەگەن كٸشٸ بالام رەسەيگە ەلشٸ قىزمەتٸنە بارار كەزٸمدە, جولعا جينالا باستاعاندا: “ول جاققا بارماي-اق قويساق قايتەدٸ, ول جاقتىڭ بەرٸ تولعان بانديت” – دەيدٸ. مۇنى ساعان كٸم ايتتى? رەسەيدە جاعداي ونداي ەمەس, - دەيمٸن بالاما. “تەلەديدارعا قاراڭىزشى, ول جاقتا كٷندە اتىس بولىپ, بٸرٸن-بٸرٸ ٶلتٸرٸپ جاتادى عوي”, - دەگەنٸ. مەن كەيٸن وسىنى رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ سول كەزدەگٸ مەدەنيەت مينيسترٸ م.ە. شۆىدكويعا ايتتىم. مٸنە, بالانىڭ كٶزٸمەن رەسەيدٸڭ بەينەسٸ قالاي قالىپتاسىپ جاتقانىن اڭعاراسىز با? – دەپ. “بانديتتٸك پەتەربۋرگ”,“شامدارى شاعىلعان كٶشەلەر”, ت.ب. فيلمدەردٸ قاراڭىز. قاراپايىم تەلەديدار كٶرۋشٸ ٷشٸن ادامداردى ٶلتٸرۋ مەن ولاردى ٶلتٸرگەن قىلمىسكەرلەردٸ ٸزدەۋشٸلەردەن باسقا مەندٸ, قىزىقتى ەشتەڭە قالماعان- داي پٸكٸر تۋعىزادى. بٸزدٸڭ ويىمىزدى, سانامىزدى باسقا جاققا بۇراتىن, كٶڭٸلٸمٸزدٸ كٶرٸكتەندٸرەتٸن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا باعىتتالعان باسپاسٶز, تەلەديدار ٶنٸمدەرٸ, شىعارماشىلىق دٷنيەلەرٸ جاسالسا دەيمٸز. سوتسياليزمنەن كەيٸنگٸ بوس ارالىقتا پايدا بولعان ارزانقول, يدەيالىق مەشەۋلٸكتەگٸ شەتەلدٸك قوقىستاردان تەلەارنامىزدى تازارتاتىن مەزگٸل جەتتٸ. رەسەي حالقى بٸرتە-بٸرتە پۋشكينٸنە, شۋكشينٸنە ورالىپ جاتىر. بٸز دە ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق قازىنامىز بەن قايتا قاۋىشارمىز.
— وسى ارادا ٶزٸمٸزدٸڭ تەلەارنالارداعى بەتبۇرىستى قالاي باعالايسىز?
— ماعان قازٸرگٸ بٸرٸنشٸ تەلەارنانىڭ اياق الىسى ۇنايدى. سەبەبٸ, بۇل ارنا ۇزاق جىلدارى بويى, داعدارىس كەزەڭٸندە كٶپ قيىنشىلىقتار كٶردٸ. قازٸرگٸ بيۋدجەتتە پايدا بولعان قاراجات مٷمكٸندٸگٸ ولاردىڭ قايتا جاندانۋىنا مٷمكٸندٸك بەردٸ. ناسيحاتتاۋعا بولاتىن, كەز كەلگەن قوعامدىق پٸكٸردەگٸ مەسەلەلەردٸ ۇلتتىق ناقىش پەن تٷرگە سالىپ بەرۋ ەدٸسٸ دۇرىس قوي دەپ ويلايمىن. وسى ٷردٸستٸ ودان ەرٸ جاقسىلاپ دامىتسا, بۇل تەلەارنا ۇلتىمىزعا دا, بارلىق حالقىمىزعا دا باسقالارىنان گٶرٸ جاقىنداي تٷسەرٸ داۋسىز.
— بەسەكەلەستٸك ەكونوميكا سالاسىنا عانا ەمەس, بٸزدەگٸ باسپاسٶزگە دە تٸكەلەي قاتىستى جەنە تەن نەرسە. وسى سالادا رەسپۋبليكامىزداعى احۋال قانداي?
— مەملەكەتٸمٸزدە بەسەكەلەستٸكتە بەرٸنە بٸردەي تەڭ جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. مەملەكەتتٸڭ بەسەكەلەستٸككە تٸكەلەي ٶزٸنٸڭ ارالاسپاۋىن, قاراۋىنداعى باسىلىمدارعا ەرەكشە قامقورلىق جاساماۋىن نەگٸزگٸ شارت دەيمٸز. مەملەكەتتٸڭ قولىندا كٶپ كٷش بار. سول كٷشتٸ قولدانۋ ارقىلى ەرٸكسٸز بٸر جاقتىلىققا ۇرىنسا, ٶز باسپاسٶزٸنە ەرەكشە جاعداي تۋدىرسا, مۇنىسى بولاشاقتى بولجاعاندىققا جاتپايدى. جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ مەملەكەتتٸك ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قىزمەتكەرلەرٸن بەلگٸلٸ باسىلىمدارعا مٸندەتتەپ جازۋدى قولعا الادى. مۇنىڭ زييانى ەلگٸ باسىلىمنىڭ ٶزٸنە تيەدٸ. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە وناداي ايالى الاقان قام-قورلىعىنان اجىراعان سەتتە, كٶشتٸڭ ەسكٸ جۇرتىندا قالىپ قويادى. ٶزٸنە سەنگەن گازەتتەر عانا قىزىقتىلىعىمەن, تارتىمدىلىعىمەن, مازمۇندىلىعىمەن تۇراقتى وقىرماندارىن تٶڭٸرەگٸنە توپتاستىرادى.
ادامداردىڭ ٶز تاڭداۋى ٶزٸنە تيەتٸن كٷن جۋىقتادى. سىرتقى كٷشتەردٸڭ ەسەرٸمەن باسىلىمعا جازدىرتۋ – بەسەكەلەستٸكتٸ بۇزۋدىڭ زيياندى جولى. بٸردەي جاعداي دەگەنٸمٸز مەملەكەتتاراپىنان بولاتىن تاپسىرىستى قۇرىلتايشىسىنا قاراپ ەمەس,گازەتتٸڭ قوعامدىق پٸكٸردەگٸ ورنىنا قاراپ بەرۋ كەرەك. مەملەكەت ٶزٸنٸڭ يدەياسىن كەڭٸنە تاراتامىن دەسە, وندا قوعامدىق تاپسىرىستى قالىڭ قاۋىمنان قولداۋ تاپقان گازەتتەرگە بەرگەنٸ ەلدە قايدا تيٸمدٸ. بەسەكەلەستٸك, قازاق باسىلىمدارىنىڭ ٸشكٸ قۇرىلىمدارىنا قاراساق, بۇرىنعى كەڭەس دەۋٸرٸنەن قالعان نەمەسە تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا شىققان 5-6 گازەتتٸڭ اراسىندا ورنىققان. ايماقتاردا, قالالاردا شىققان باسىلىمدار دا جەتەرلٸك. تٸپتٸ ۇلتىمىزدىڭ تابيعاتىنا جاراسپايتىن انايى باسىلىمدار دا شىعىپ كەتتٸ. زاڭ بويىنشا ولارعا تىيىم سالىنادى. بەسەكەلەستٸكتٸڭ شىنايى كٶرٸنٸسٸن كەيٸنگٸ كەزدەردە شىققان جاڭا گازەتتەر اراسىنان بايقايمىز. ماعان ۇنايتىنى – ولاردىڭ اراسىنداعى سىپايى بەسەكەلەستٸك. قازاق باسىلىمدارى ۇلتتىڭ, جەردٸڭ, تٸلدٸڭ تاعدىرىنا قاتىستى مەسەلەلەردە بٸراۋىزدىلىق تانىتادى, مۇندا ەشقانداي بەسەكەلەستٸك جوق. بٸرٸن-بٸرٸ قولداۋ بار. ال ەندٸ نارىقتاعى بەسەكەلەستٸكتٸڭ نەگٸزٸن جۋرناليستەر قالايدى. قازٸردٸڭ ٶزٸندە جۋرناليست كادرلارىنىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ سەزٸلٸپ قالدى. تاياۋداعى جىلداردا ول تٸپتەن ۇلعايا تٷسپەك. جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸندەگٸ ستۋدەنتتەر سانى ۇلعايعان جوق. جاسىراتىن نەسٸ بار,باسقا ماماندىقتاعى ادامدار, شالا ساۋاتتى جۋرناليستەر قاي باسىلىمداردا دا ۇشىراسادى. ەرينە, ولاردىڭ كەنٸگٸ قالامگەرلەر قاتارىنا قوسىلۋىنا ۋاقىت قاجەت. مەنٸڭشە قازاق جۋرناليستيكاسىندا سەيداحمەت بەردٸقۇلوۆتىڭ, ورالحان بٶكەيدٸڭ, شەرحان مۇرتازانىڭ مەكتەپتەرٸن, تەلەديداردا ساعات ەشٸمباەۆتىڭ مەكتەبٸن جەنە باسقا دا ۇلاعات تۇتار ورتالارىن جانداندىرۋىمىز قاجەت. جۋرناليستيكا سالاسىندا ۇزاق جىلدار جەمٸستٸ ەڭبەك ەتٸپ, زەينەتكەرلٸككە شىققان اعالارىمىز – بۇل ٸستەن شەت قالماعانىن قالايمىز. ولار جوعارى بٸلٸم وردالارىندا نەمەسە جاستار كٶبٸرەك شوعىرلانعان باسىلىمدار جانىندا ٶز مەكتەپتەرٸن قۇرىپ, دەرٸس بەرگەندەرٸ قانداي تاماشا بولار ەدٸ.
– دەپۋتاتتىققا كانديداتىققا تٸركەلگەن ٷمٸتكەرلەر اراسىنداعى جۋرناليستەر قاتارى وسى جولى مولداۋ كٶرٸنەدٸ. ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸڭ بۇل قارەكەتٸن قولدايسىز با?
– سايلاۋعا تٷسۋگە ەركٸمنٸڭ قۇقى بار. جاي جۋرناليستتەر ساپىنا قوسىلىپ, قالام ۇستاپ دٷرمەككە ٸلٸنگەندەردٸڭ بەرٸ بٸردەي حالىققا تانىمال ەمەس. ولاردىڭ سايلاۋدا جەڭٸسكە جەتەرٸنە كٷمەنٸم بار. ال بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶزٸندە قوعامدىق وي-پٸكٸردٸ ماڭايىنا توپتاپ, سول ٷشٸن كٷرەسٸپ, قيىنشىلىقتارمەن بەتپە-بەت كەلٸپ, ولاردى جەڭە بٸلگەن جۋرناليستەر مەن گازەت رەداكتورلارىنا حالىق سەنٸمٸن بٸلدٸرەدٸ دەپ ويلايمىن. جۋرناليست ٶزٸنٸڭ تابيعاتىنان ەدٸلەتتٸلٸكتٸ ٸزدەۋشٸ ادام. سوندىقتان دا ول حالىققا جاقىن, ونىڭ كٶپ پروبلەمالارىن جانىمەن سەزٸنەدٸ, ماڭىزدى تاقىرىپ رەتٸندە كٷن تەرتٸبٸنە قويىپ جازادى. بٸراق, ول مەسەلەلەر شەشٸمٸن تاپپاي قالىپ جاتادى. جۋرناليست ەندٸ سول شەشٸمدٸ قابىلدايتىن جەرگە, مەسەلەن پارلامەنتكە كٸرٸپ جۇمىس ٸستەۋدٸ قالايدى. بۇل ەل تالابىن ەسكەرگەندٸك. سونى تيٸستٸ ورىندارعا جەتكٸزۋدٸڭ بٸردەن بٸر جولى رەتٸندەگٸ پارلامەنتكە بارۋدى ويلاعان ەرٸپتەستەرٸمدٸ مەن وسى قىرىنان تٷسٸنەمٸن. مۇنداي قالامداستارىمىزدى قۇپتايمىز جەنە قولدايمىز.
كەيدە قازاق باسىلىمدارى مەن ورىس تٸلٸندەگٸ باسىلىمدار اراسىندا تٷسٸنبەۋشٸلٸكتەر كٶرٸنٸپ قالادى. بۇل بەسەكەلەستٸككە جاتپايتىن جاعداي. قازاق جۋرناليستيكاسى باسقا ۇلتتىڭ مٷددەسٸنە كەلەتٸندەي ەرەكەتكە بارىپ, مۇقاتۋعا, ٶزدٸگٸنەن ۇرىنۋعا ەۋەس ەمەس. ورىس تٸلدٸ باسىلىمداردا جۇمىس ٸستەيتٸندەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸ قازاق جٸگٸتتەرٸ مەن قىزدارى. ورىس تٸلدٸ قازاقتار مەن قازاق تٸلدٸ قازاقتاردىڭ ٶزارا بەسەكەگە قالاي تٷسٸپ جاتقاندىعىن قاراڭىزدار. ۇلتتىڭ تٸلٸنە, بٸلٸم الۋىنا قاتىستى جەيتتاردا الاكٶزدٸك اڭعارىلادى. اراداعى قولايسىز پٸكٸر تالاستارعا شوق تاستاپ الاۋلاتا بەرمەي, سونى ورتاق پٸكٸرگە شاقىراتىن ورتالىق كەرەك سيياقتى. مەن مينيستر رەتٸندە بۇل مەسەلەنٸڭ دۇرىس شەشٸمٸن تابۋىن قولعا الماقپىن. “بۇل تٸلدٸڭ جەيباراقات جانتەسٸلٸم ەتۋٸنە مٷمكٸدٸك بەرٸڭدەر” دەيتٸن بٸر ماقالا ورىس تٸلدٸ بٸر باسىلىمنىڭ جٶنسٸزدٸگٸن كٶرسەتتٸ. مۇندايلارعا, ەرينە, توپتاسا تويتارىس بەرگەن ماقۇل.
مەن ٶتكەن باسپاسٶز ماسليحاتىندا سايلاۋعا تەك كانديداتتار تٷسٸپ جاتقان جوق, سايلاۋعا باسپاسٶز قۇرالدارى دا تٷسٸپ جاتىر دەگەن ەدٸم. وسى كەزەڭدە قاي باسپاسٶز ادال, جاقسى قىزمەت ەتسە سولار حالىق قۇرمەتٸنە بٶلٸنەدٸ. سايلاۋدان كەيٸن دە, حالىق سول باسىلىمدارعا جازىلاتىن بولادى. بٷگٸن ەر-توقىمىن بٸر جاعىنا اۋدارىپ, بٸر جاقتىلىققا ۇرىنعان باسىلىمداردى ەرتەڭگٸ كٷنٸ كٶپشٸلٸك وقۋدان قالادى. ەركٸمنٸڭ دە ساياساتتان دەمەسٸ بار. قولداپ, قوشتاعىسى كەلەدٸ, بٸراق سايلاۋ بەرٸنە بٸردەي سىن. سايلاۋ كەزٸندە بارلىق اقپارات قۇرالدارى شىنايىلىقتان, تۋراشىلدىقتان, ەدٸلدٸكتەن اۋىتقىماي جازعانى, تەلەديدار, راديو ارقىلى بولمىستى بۇرمالاماي ناقتىلى كٶرسەتكەنٸ ابزال. ولار حالىققا شىندىقتى جەتكٸزۋشٸ قۇرال رەتٸندە كٶرٸنۋٸ تيٸس.
ەڭگٸمەنٸڭ سوڭىندا مىنانداي بٸر ويمەن دە بٶلٸسەيٸن. سايلاۋ دەپۋتاتتىققا كانديداتتارعا سىن ەكەندٸگٸ جيٸ ايتىلادى. سايلاۋ ونىڭ بارىسىن كٶرسەتەتٸن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا سىن دەگەندٸ ايتىپ وتىرمىن. مۇنىڭ بەرٸ ماڭىزدى. بٸراق بەرٸنەن دە ماڭىزدىسى – سايلاۋ ەڭ الدىمەن سايلاۋشىعا, سول كانديداتتاردىڭ اراسىنان ەڭ لايىقتى ازاماتتى تاڭداۋشىعا سىن. يە تاڭداۋشىعا. جالپى, “ۆىبورى” سٶزٸن تەك بٸر تۇرعىدا –“سايلاۋ” دەپ قانا تٷسٸنۋ باياعى كەڭەستٸك كەزەڭدەگٸ ساناننىڭ سارقىنشاعى. ول كەزدە سايلاۋ مەرەكەدەي قابىلداناتىن. “سايلاۋ”, “ سايلاۋباي” , “سايلاگٷل” سيياقتى ەسٸمدەر سول سايلاۋ كٷندەرٸندە تۋعاندارعا قويىلاتىن. “كومۋنيستتەر مەن پارتييادا جوقتاردىڭ بٸر تۇتاس بلوگىنا” داۋىس بەرۋ كەزٸندە بالاما دەگەن بولمايتىن, ۇسىنىلىپ, سايلانباي قالۋ دەگەن كەزدەسپەيتٸن. سوندىقتان دا, سايلاۋ – ازاماتتىق پارىزدى اتقارۋدىڭ قۇرمەتتٸ رەسٸمٸ سيياقتى ٶتەتٸن. سٶيتە-سٶيتە بۇل سٶزدٸڭ تٷپكٸ ماعىناسىنا نۇقسان كەلدٸ. بارا-بار سايلاۋ كەدٸمگٸ جينالىستىڭ پرەزيديۋمىنا سايلاۋ بولىپ كەتتٸ.
ال نەگٸزٸندە “ۆىبورى” سٶزٸنٸڭ دەل اۋدارماسى -“تاڭداۋ”. لايىقتىنى تاڭداۋ. “سايلاۋ” “يزبرانيەگە” كٶبٸرەك كەلەدٸ. بۇل ايتىلعان “سايلاۋ” سٶزٸن ەندٸگٸ جەردە “تاڭداۋ” دەپ الايىق دەگەن وي تۋمايدى. قازاقتىڭ “سايلانىپ شىققان” دەگەن سٶزٸ دە تاڭداۋلىلار جٶنٸندە ايتىپ تۇر عوي. بي سايلاۋى, بولىس سايلاۋ دەگەن سٶزدەر دە ورنىعىپ كەتكەن. مەسەلە ۇعىمنىڭ اتىندا ەمەس, زاتىندا. ال زاتى – سايلاۋدا بٸزگە تاڭداۋ قۇقى بەرٸلەتٸندٸگٸندە. بۇل – ەربٸر ازاماتقا ارتىلار ٷلكەن سەنٸم. ەر ادامنىڭ وسى تاڭداۋ قۇقىن قالاي پايدالانۋى كٷنٸ ەرتەڭ ەلٸمٸز پارلامەنتٸنە كٸمدەر كەلەرٸن, ولاردىڭ قانداي زاڭدار قابىلدايتىنىن ايقىندايدى. ال كەز كەلگەن ەلدٸڭ كەلبەتٸن كٶرسەتەتٸن باستى بەلگٸنٸڭ بٸرٸ – پارلامەنت ەكەنٸ سٶزسٸز.
— ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
سۇحباتتى جٷرگٸزگەن ەليسۇلتان قۇلانباي,
2004 جىل
