Álem saiasatkerleri men ǵalymdary jáne jazýshylary sondai-aq, tarihshylary «Uly Dala» dep kógildir Dýnaidan Altaiǵa deiingi aralyqty aitqan. Qazaqstan osynaý ulan-ǵaiyr jazyqtyqtyń kishigirim bir bóligi ǵana deýge bolady.
Bul orasan zor aimaqta qanshama ulttar men ulystar erte zamannan ómir súrip keledi. Osy aimaqtyń bir shetindegi túrki elderiniń kindik besigi atanǵan Altai taýy óziniń ǵajaiyp tabiǵatymen, qut-berekesimen ejelden bul óńirdi qonys etken jurttardyń júreginde aiaýly mahabbattai saqtalǵan.
Osy Altai taýynyń kórshi Qytai elindegi bóliginde, kókten qaraǵanda jaquttai jaltyrap jatqan bir aina kól bar. Mine bul – alys-jaqynǵa aty áigili Qanas kóli. Eger Qytaidyń memlekettik kartasy shyǵysqa qarap turǵan áteshke uqsasa, Shyńjań ólkesi osy áteshtiń quiryq tusynda. Al, Altai taýy osy quiryq tárizdi aýmaqtyń tóbesinde tur.
Qanas kóli Tyva tilinde kórikti de syrly kól degen maǵyna beredi. Degenmen, keide qazaq sózi sekildi kórinedi. Keibireýler «Taý shatqalyndaǵy kól» dep aýdaryp júrse, taǵy bireýler ony «Tóbe bilerdiń zámzámi» dep te tárjimalaǵan. Qanas kóli ǵajaiyp kórkimen ǵana áigili emes, kól túbinde «túieni túgimen, bieni búgimen» jutatyn qubyjyq bar degen ańyzben de búkil shartarapqa aty shyqqan. Qanas óziniń qaitalanbas erekshelikterimen de qymbat. Eger taratyp aitsaq, ol Sibir Taigasynyń Qytaiǵa suǵynyp jatqan tańǵajaiyp kórikti bóligi deýge bolady. Qytaidan Soltústik muzdy muhitqa quiatyn Eýraziia keńistigindegi eń iri Ertis dariiasynyń úlken tarmaǵy bolyp sanalatyn Býyrshyn ózeniniń bastaý alar tusy osy ara deýge bolady.
Taǵy bir aitarymyz, Resei Federatsiiasyndaǵy astanasy Qyzyl (Krasnyi) qalasy bolyp keletin Tyva respýblikasyn qospaǵanda Tyva jurtynyń úlken bóligi osy Qanas kóliniń ainalasyna qonystanǵan. Bul óńir adamzattyń eginshilik órkenietinen buryn kóshpeli elder mádenietiniń tiri murajaiy desek artyq aitpaǵandyq.
Qanas jer sharyndaǵy eń úlken Eýraziia materiginiń kindik tusynda ornalasqan. Tórt tóńiregi adam aiaǵy jete bermeitin, ań-qusy sirek, qarly, it tumsyǵy ótpeitin qalyń jynysty orman. Osyndai ien alqaptardyń qorshaýynda turǵandyqtan, kúni búginge deiin baiyrǵy qalpy men jumbaq kúiin saqtap qalǵan. Qanastyń ekologiialyq júiesi erekshe taza, álemde tuqymy quryp, joǵalýǵa ainalǵan ósimdikter men janýarlardy osy aradan kezdestirýge bolady. Birikken Ulttar Uiymynyń osy araǵa kelgen qyzmetkerleri: «Bul ara – jer sharynyń ashylmai qalǵan eń sońǵy bir jumbaq ólkesi», - degen eken.
Qanas óńirinen 200 myń jyldyń aldyndaǵy tórt muz dáýirinen qalǵan erekshe bólek súngilerdi, muz qadalardy, muz oimalaryn jáne úshkil muz taý quzdaryn sondai-aq, muzdy kóldi qyzyqtai alasyz. Qanas kóliniń tóńiregin aq qar, kók muz japqan da, al bel ortasynan etegine deiin ný orman búrkegen taýlar qoralai qorshap jatady. Kók tóbeleri men tekshelerinde, shalǵyndy sailarynda syldyraǵan myńdaǵan bulaq aǵady. Eger ásirelep aitsaq, bul arada kók aspan, aina kól, qazbaýyr bult jáne jasyl orman biregei kórinis taýyp, tutasyp ketken. Kóldiń «qubylmaly kól» degen ataýy da bar. Óitkeni kól beti keide kókpeńbek bolyp jatsa, birde appaq bolyp kórinedi. Tipti, keide qyp-qyzyl bolyp tursa, qaisybir ýaqytta qońyr kúreń bolyp ketedi. Sý deńgeiinen 2030 metr biik keletin muz basyna salynǵan samaldyqqa shyǵyp ainalańyzǵa qarasańyz, joǵaryda aitqan tutas kórinisti kórip qairan qalasyz.
Al endi, kól qubyjyǵyna keletin bolsaq, oǵan qatysty tyvalardyń arasyndaǵy ańyz erekshe qyzyqtyrady. Ańyzda aitylatyn kól qubyjyǵy – tótenshe úlken sý maqulyǵy kórinedi. Ol kól jaǵasyna kelip sý iship turǵan maldy jutyp qoiady eken-mys.
1996 jyly Jańa Zellandiialyq ǵylymi ekspeditsiia kóldiń ekinshi ainalmasynda uzyndyǵy on metrge jýyq keletin alty qyzyl balyqtyń qatarlasa júzip, kólde qyzyl beldeý qalyptastyrǵanyn baiqaǵan. 1998 jyly osy óńirdiń bir malshysy salmaǵy 48 keli keletin balyqty aýǵa túsirgen eken. Bul sońǵy jyldardan beri baiqalǵan eń úlken qyzyl balyq retinde esepteledi. Alyp qyzyl balyq – soltústiktegi sýyq ózen-kólderde jasaityn, óte sirek kezdesetin et qorekti balyq túri. Osy balyqtardyń salmaǵy 3-4 tonna keledi. Ol óte jyrtqysh, ákki, uzaq ýaqyt sýdyń tereń ortasynda jasyrynyp júredi. Balyqtaný ǵalymdary alyp qyzyl balyqtyń tuqymy jer sharynda quryp ketti dep eseptegen eken. Degenmen, olardyń iz-deregi oilamaǵan jerden Qanas kólinen tabylyp otyr. Qanas kóliniń eń tereń shuńǵyly 188,5 metr. Kól sýynyń kóbi erigen qar-muz sýy. Qalai oilasaqta, mundai sýda tegi qandai qubyjyq ómir súrýi múmkin? Sol qubyjyq dep júrgenimiz úlken qyzyl balyq emes pe eken?
Ne desek te, Qanas kólinde ǵajaiyp maqulyq bolǵan degen ańyz jáne ony bireýler kóripti degen áńgime álemniń shartarabynan jurtshylyqty qyzyqtyryp, kóldiń kórkin kórýge keiingi jyldary týristterdiń belsendiligin arttyryp keledi.
Tyva jurty
Qanas alqaby – Qytaidaǵy qalyń tyvalardyń asa kóp qonystanǵan meken-jaiynyń biri. Negizinen Qanas kóliniń jaǵalaýyndaǵy aýyldarda, Jańa Tyva dep atalatyn kóptegen qystaqtarda jáne jaǵa-jiekten sál qashyqtaý ornalasqan Aq qaba, Qom eldi mekenderinde tutas shoǵyr bolyp ómir súredi. Aitýlaryna qaraǵanda, bul tyvalar – Shyńǵys han Qytaiǵa joryq jasaǵanda jaradar bolǵan jáne dimkás sarbazdardyń osy arada qalǵan urpaqtary kórinedi. Olar qazaqsha maiyn tamyzyp, maqal-mátelmen sóileidi. Qalai degenmen, túrki – qypshaq jurtyna jatady ǵoi. Bulardyń sózderinen azdaǵan dialektini ańǵarýǵa bolady. Mysalǵa aitatyn bolsaq; Ydyrys sózin – Ydyrysh nemese Ózen sózin – Dariia, Orman sózin – Toǵai dep ataidy. Dariia jáne Toǵai sózi qazaqtarda da bar. Qazaqtar sekildi toi-tomalaqqa óte qumar el.
Tyvalar qalyń aǵashty taý shatqaldarynda mal baǵyp, ań aýlap kún kóredi. Jurt olardy «bult arasyndaǵy taipa» dep te ataidy. Olar turǵan jerlerde kóptegen balbal tastardy, jartas sýretterin kórsek, olardyń arasynan áli kúnge deiin tasattyq berý saltyn jii kezdestirýge bolady. Tilderi Altai tilderi júiesiniń túrki-qypshaq semiasyna kiredi. Aýyly aralas, qoiy qoralas qazaq rýlarymen jii aralasyp, quda-qudandaly bolyp jatady. Ainaladaǵy barlyq nárseniń kiesi bar dep oilaidy. Tyvalar ózderiniń ulttyq oiyndaryn báige, kúres, sadaq atý jarystaryn jii ótkizip turady. Qary qalyń sýyq ailarda aiaqtaryna kóbinese shańǵy bailap júredi. Shańǵy qar jaýǵan kezeńnen bastap syrtqa shyqqanda olardyń qasynan tastamaityn eń kerekti kóligi bolyp esepteledi.
Jalpy, kórshi Qytai eli - kóp ultty memleket. 9 million 600 myń sharshy shaqyrym memleket aýmaǵynda elý alty ult birge turmys keshýde. Qytaidaǵy ulttardyń arasyndaǵy eń kóbi Han (Hansýlar nemese Qytailar dep atalady) ulty. Bulardyń sany osy eldegi halyqtardyń toqsan eki paiyzyn quraidy. Bul eldegi usaq ulttardyń kópshilik bóligi túrkilerge jatady. Bular kóbinese Altai men Tarbaǵatai aimaqtarynda, Shyńjań ólkesinde tirshilik etýde.
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
